Ikuspegi intersekzionalaren txertaketa lehen hezkuntzan

IKUSPEGI INTERSEKZIONALAREN
TXERTAKETA LEHEN HEZKUNTZAN
GRADU AMAIERAKO LANA
EGILEA: Gabiola T e iño, Ande
TUTOREA: Lasa e Leone , Gema
2024/2025
Labu pena: G adu Amaie ako Lan honek Lehen Hezkun zako ikas e xe ba ean ikuspegi
in e sekzionala en p esen zia e a inplemen azioa az e zen du, hezkide za i e a bizikide za i
lo u ako dimen sioe an a e a be ezia ja iz. Giza ea ge o e a ani zagoa e a konplexuagoa den
hone an, eskolek ezin du e soilik eduki akademikoa ansmi i u. Be din asuna en, inklusioa en e a
giza e-jus izia en aldeko espazio ak iboak izan beha du e. Ike ke a hone a ako me odologia
mis oa e abili da, galde egi kuan i a iboak, behake a sis ema ikoa e a zuzenda i za i egindako
elka izke a sakona uz a uz. Ho ela, i akasleen p es akun za e a sen sibilizazioa, LOMLOE
legea en aplikazio p ak ikoa e a egune oko eskolako ja dunen kohe en zia az e u di a.
Emai zek e akus en du e gene o-be din asuna en ingu uko disku soa heda ua dagoela, baina
bes elako zapalkun za-a da zak (klase soziala, ja o ia, sexu-o ien azioa edo gai asun
un zionala) gu xiago lan zen di ela, kolek ibo jakin ba zuen espe ien ziak ikusezin bihu uz.
Gaine a, age ian ge a u da p es akun za ja ai ua e a baliabide egokiak un sezkoak di ela
be din asuna en aldeko mezuak p ak ika e eal bihu zeko. Ondo ioz, ike ke a honek a gi uz en
du ikuspegi in e sekzionala hezkun za-poli ika e a -p ak iken a da z bihu zea ezinbes ekoa dela,
eskola bidezkoago, inklusiboago e a ani zago ba en e aikun zan au e a egi eko.
Hi z gakoak: In e sekzionali a ea, hezkide za, bizikide za, gene o be din asuna, Lehen
Hezkun za.
Resumen: Es e T abajo Fin de G ado analiza la p esencia e implemen ación del en oque
in e seccional en un cen o de P ima ia, con especial a ención a las dimensiones coeduca i as y
de con i encia. Aho a que la sociedad es cada ez más plu al y compleja, las escuelas no sólo
no pueden ansmi i con enido académico, deben se espacios ac i os a a o de la igualdad, la
inclusión y la jus icia social. Pa a es a in es igación se ha u ilizado una me odología mix a que
combina cues iona ios cuan i a i os, obse ación sis emá ica y en e is a en p o undidad a la
di ección. Así, se ha analizado la o mación y sensibilización del p o eso ado, la aplicación
p ác ica de la LOMLOE y la cohe encia de las ac i idades escola es dia ias.
Los esul ados mues an que el discu so sob e la igualdad de géne o es á ex endido, pe o que
o os ejes de op esión (clase social, o igen, o ien ación sexual o capacidad uncional) se abajan
menos, in isibilizando las expe iencias de de e minados colec i os. Además, se ha pues o de
mani ies o que la o mación con inua y los ecu sos adecuados son undamen ales pa a hace de
los mensajes a a o de la igualdad una p ác ica eal. En consecuencia, es a in es igación pone
de mani ies o la necesidad de con e i el en oque in e seccional en el eje de las polí icas y
p ác icas educa i as pa a a anza en la cons ucción de una escuela más jus a, inclusi a y
plu al.
Palab as cla e: In e seccionalidad, coeducación, con i encia, igualdad de géne o, Educación
P ima ia.
1
Au kibidea
1. Sa e a e a jus i ikazioa..................................................................................................... 3
2. Ma ko eo ikoa....................................................................................................................4
3. Helbu uak..........................................................................................................................18
4. Me odologia...................................................................................................................... 18
4.1 E amin ak.................................................................................................................. 18
4.2. Pa aideak..................................................................................................................20
4.3. Analisia...................................................................................................................... 21
5. Emai zak............................................................................................................................22
5.1. Galde egia en emai zen in e p e azioa......................................................................22
5.2 Behake a e a elka izke a en emai zen in e p e azioa................................................27
5.2.1 Ondo ioak e a ez abaida.........................................................................................31
6. E e e en ziak....................................................................................................................37
7. E anskinak........................................................................................................................ 40
2
1. Sa e a e a jus i ikazioa
Gau egungo giza eak ge o e a ani zago e a konplexuago bihu zen di en heinean,
hezkun zak e onka be iak di u au ez au e. Ikas e xeek ez du e soilik ezagu za
akademikoa ansmi i u beha ; ho ez gain, bizikide za demok a ikoa, gene o-be din asuna
e a giza e jus izia sus a zeko espazio bihu u beha du e. Tes uingu u hone an, beha ezkoa
da hezkun za-p ak ikak modu k i ikoan be ikus ea e a egune a zea, ikuspegi in e sekzionala
oina i ha u a. Ikuspegi honek ule zen du zapalkun za e a p ibilegio desbe dinak —hala
nola gene oa, klase soziala, e nia, sexu-o ien azioa edo gai asun un zionala— ez di ela
isola u a ema en, baizik e a elka en a ean gu u za zen di ela, e a ho ek pe sonen
espe ien zia e a auke ak baldin za zen di uela.
G adu Amaie ako Lan hau es uingu u ho e an koka zen da, e a helbu u nagusi du
az e zea nola xe a zen den ikuspegi in e sekzionala Lehen Hezkun zako eskola publiko
ba eko hezkun za-p ak ike an. Be eziki, a e a ja iko da hezkide za en e a bizikide za en
dimen sioe an, kon uan ha uz egungo hezkun za-poli ikek, hala nola LOMLOE legeak,
gene o-be din asuna en e a inklusioa en aldeko apus u disku sibo sendoa egi en du ela.
Hala e e, ike ke a honen abiapun ua da asko an disku so ho iek ez di ela p ak ika kohe en e
e a sis ema iko bihu zen, e a ho dagoela hezkun za-e aldake a en gakoa: pape e ik
p ak ika a jauzi egi ea.
Jus i ikazio akademiko ik ha ago, bada a azoi e iko e a sozial sendo ba lan hau bu u zeko:
hezkun zak un sezko ze egina du desbe din asuna en e ep odukzioa geldia az eko e a
giza e bidezkoago ba e aiki zeko. Emakumeen e a kolek ibo zapalduen bo okek e aku si
du e be din asuna ez dela soilik o mala izan beha , baizik e a ma e iala e a egune oko
bizipene an isla ua. Zen zu ho e an, eminismo in e sekzionalak eskain zen duen ikuspegiak
auke a ema en digu desbe din asunen egi u a konplexuak ule zeko e a e aldake a-e agile
gisa ja du eko hezkun za-p ak ike an.
Bes alde, go pu z-hezkun za en alo ean gene o- ol e a es e eo ipoek du en e agina e e
ike ke a en gune nagusie ako ba da. Ja due a isikoak e a ki ola ez di a neu oak; ho ie an
e e age zen di a gene o-iden i a ea en ingu uko disku so hegemonikoak. Mu ilen e a
nesken a eko pa e-ha ze deso eka ua, maskulini a ea en e a emini a ea en e edu
zu unak e a espazioa en e abile a en ingu uko dinamika es e eo ipa uak ohikoak di a.
Ho ega ik, beha ezkoa da hezkun za isikoa en alo a e e begi ada k i iko ba e ik az e zea
e a p oposamen pedagogiko e alda zaileak ga a zea.
3
Ike ke a honen balio e an sia da ikuspegi me odologiko in eg a u ba e ik abia zen dela, da u
kuan i a ibo e a kuali a iboak uz a uz. I akasleei egindako galde egiak, zuzeneko behake ak
e a zuzenda i za- aldea i egindako elka izke a sakonak uz a zeak auke a ema en du
ikuspegi sis emiko e a e ealis a ba lo zeko. Ho en bidez, ezagu zen da nola bizi du en
i akasleek gene o- e a aniz asun-poli iken inplemen azioa, zein zail asun di uz en, zein
hu sune an zema en di uz en e a zein eka pen egin di zake en hezkun za-e aldake a en
alde.
Ho az, lan honek ez du helbu u baka ik egoe a en diagnos ikoa egi ea, baizik e a
hausna ke a k i ikoa sus a zea, i adokizunak p oposa zea e a i akasle, hezkun za-e akunde
e a poli ika ien a ean ekin za kolek iboa piz ea. Hezkun za ez da soilik e eali a ea isla zen
duen ispilua; aldi be ean, e eali a ea e aiki zeko esna da. E a, ikuspegi in e sekzionale ik,
auke a ema en du zapalkun za-e eduak hau si e a elka bizi za bidezkoago ba en alde
egi eko.
Lan honen bidez, be az, eka pen xume baina e o ikoa egin nahi da: ikuspegi k i iko ba e ik
hezkun za-p ak ikak be i aku zea, gene o e a aniz asuna en ikuspegi ik eskolako bizi za
e a i akasleen ja duna az e zea, e a azken ba ean, pedagogia bidez, e aldake a soziala en
aldeko ekin za ak ibo e a kon zien e ba bul za zea.
2. Ma ko eo ikoa
2.1. Feminismo in e sekzionala
In e sekzionali a ea en kon zep ua Kimbe lé C enshaw akademikoak so u zuen 1989an, e a
eo ia ho i p oposa u zuen disk iminazio-moduak nola e laziona zen e a gainja zen di en
desk iba zeko, be eziki emakumee e aginez. C enshawk, be e lan ai zinda ia en bidez,
naba mendu zuen disk iminazioa ez dela modu isola uan espe imen a zen, baizik e a
pe sonen iden i a e sozialak (gene oa, a aza, klase soziala, sexu-o ien azioa, e ab.)
zapalkun za-espe ien zia pa egabeak konbina zen e a so zen di ela. Ideia ho ek pe sonen
iden i a een dimen sio ani zak ai o zea en ga an zia azpima a zen du, giza ean
desbe din asunek nola ja du en du en ule zeko.
Feminismo in e sekzionalak, ho az, ikuspegi adizionalak gaindi zen di u e a bo oka
eminis a en aniz asuna ai o zen du. Emakume guz iek ez du e be din jasa en
disk iminazioa, e a ho ega ik, ezinbes ekoa da gene oa en analisia a aza, klase soziala,
nazionali a ea edo desgai asuna bezalako bes e aldagaiekin gu u za zea.
In e sekzionali a eak, adibidez, a gi uz en du emakume bel z ba ek bizi di zakeen
zapalkun zak desbe dinak di ela emakume zu i ba ek bizi di zakeenengandik; be din,
4

emakume mig a zaile ba ek bes e emakumeek bizi ez di uz en oz opo ins i uzional e a
sozialak izan di zake. Be az, eminismo in e sekzionalak emakume guz ien e eali a eak
ba ne ha zen di uen mugimendu ba izan beha du, zapalkun za-mo a guz iak ule zeko e a
haien au ka bo oka zeko.
Ildo ho e a ik, Mau icio Espinosa To esek (2017) dio eminismo in e sekzionala eminismo
hegemonikoa en k i ika gisa so u dela, his o ikoki emakume zu ien e a klase e aineko
emakumeen aho sak e a espe ien ziak p ibilegia u di uena. Espinosa To esek naba mendu
du ikuspegi hegemoniko ho ek ikusezin bihu u di uela emakume a azializa uak, pob eak,
mig a zaileak edo ezin asunak di uz enak, e a ez baka ik be en gene oaga iko
disk iminazioa i au e egi en dio enak, bai a be en espe ien zia sozialean e agin handia
du en bes e ezauga i iden i a io ba zuenga ik e e. Espinosa To esen a abe a, eminismo
in e sekzionala, be az, emakume guz ien bo okak ikusa az eko e a bo e ea e a zapalkun za
be en bizi ze an nola elka zen di en kon uan ha zeko beha a i e an zuna da.
Bes alde, Ad ián Neubaue ek (2024) k i ika ho i zabal zen du, e a in e sekzionali a ea
desbe din asunak az e zeko espa u eo iko gisa ez ezik, hezkun za-sis emak e alda uko
di uen es a egia poli iko e a pedagogiko gisa e e ule u beha dela dio. Neubaue en
esane an, nahiz e a azken u eo an au e a egin den gene o-ikuspegia hezkun za-lege ian
xe a zen, Espainiako LOE Alda zeko Lege O ganikoak (LOMLOE) e akus en duen bezala,
au e apen ho i ez da nahikoa. LOMLOEk (2020) be e xedapene an gene o-ikuspegia ba ne
ha zen duen a en, modu isola u e a e edukzionis an egi en du, desbe din asuna
i auna az en du en egi u a sakonei heldu gabe. Ildo ho e an, Neubaue ek k i ika u du
hezkun za-lege iak gene oa modu indibidualis an a a zeko joe a duela, neskei e a gaz eei
aldi be ean e agi en die en bes e zapalkun za ba zuen elka guneak alde ba e a u zi a.
Angela Da isek (2018) azpima a u duen moduan, eminismoak ezin du soilik emakumeen
askapena en alde egin, kapi alismoa en, a azake ia en e a kolonialismoa en au ka e e
bo oka u beha du. Feminismo in e sekzionalak bo e e-ha emanak e a
zapalkun za-egi u ak ule zeko esna ema en du, e a emakumeen a eko desbe din asunak
ai o zeaz gain, alian zak e aiki zeko bideak eskain zen di u. Ho ega ik, ez da soilik
gene oa i bu uzko ez abaida, baizik e a jus izia sozial e a poli ikoa en aldeko bo oka zabala.
Ho ez gain, eminismo in e sekzionalak ez du soilik disk iminazioa en analisi eo ikoa
eskain zen, baizik e a p ak ika eminis ak bi pen sa zeko gonbidapena egi en du.
Hezkun za-espa uan, adibidez, in e sekzionali a ea ezinbes ekoa da neska-mu ilek jaso zen
du en i akaskun za bidezkoa e a inklusiboa izan dadin. Ho e a ako, beha ezkoa da
cu iculuma be ikus ea, ikuspegi eu ozen is ak, a azis ak e a pa ia kalak baz e uz, e a
ikasle guz iek be en e eali a e sozial e a kul u alak isla u a ikus ea be ma zeko.
5
Ondo ioz, eminismo in e sekzionala ezinbes ekoa da eminismoa en mugimendua
e alda zeko e a zapalkun zak modu asko a iko e a ba e a uan ule zeko. Feminismo honek
ez di u emakume guz iak modu be ean a a zen, baizik e a bakoi za en espe ien ziak e a
posizio sozialak kon uan ha zen di u, bidezkoagoa e a inklusiboagoa izango den jenda ea
e aiki zeko helbu ua ekin.
2.1.2 Ikuspegi in e sekzionala hezkun zan
Feminismo in e sekzionala, a es ian esan dugun moduan, ezbe din asunak ikuspegi
mul idimen sional ba e ik az e zea ahalbide zen duen ikuspegia da, gene oa, klase soziala,
e nizi a ea e a sexu-o ien azioa bezalako ak o eak kon uan ha uz. Lehen hezkun za en
e emuan, ikuspegi ho i aplika zea un sezkoa da eskola-ingu une inklusiboa e a eki a iboa
be ma zeko.
Lehen hezkun zako go pu z-hezkun zan, gene o- olak inda u egi en di a maiz, ba ez e e
begi bis an ja zen da ja due ak hau a u a e a eskolak egi u a zeko modue an. Hainba
az e lane an adie azi den bezala (Blasco Ruiz, 2015; Espinosa To es, 2017), ukipen- e a
lehia-ki olak maskulino asuna i lo u a egon ohi di a, e a dan za e a yoga bezalako ja due ak
emenino za jo zen di a. Banake a ho ek muga u egi en du hau en pa e-ha zea
asko a iko ja due e an, e a es e eo ipoak inda zen di u xiki- xiki a ik.
Go pu z-hezkun zako gene o-joe ak ondo io esangu a suak di u ikasleen au oes imuan e a
gai asunen pe zepzioan. Neubaue ek (2024) naba mendu duenez, neskek gu xie si egi en
du e be en bu ua adizioz maskuliniza u ako dizipline an, e a ho ek mu iz u egi en du
haien pa e-ha zea e a mo ibazioa. Ildo ho e an, in e sekzionali a eak auke a ema en du
age ian uz eko gene oak ez ezik, klase sozialak e a e nizi a eak e e e agina du ela ikasle
bakoi za en hezkun za-espe ien zian.
Desbe din asun ho iei au e egi eko, un sezkoa da gene o-ikuspegia i bu uzko
i akaskun za-p es akun za. Vizca a Mo alesek (2009) adie az en duen bezala, i akasleek
gai asuna izan beha du e be en p ak ika pedagogikoe an es e eo ipoak ai o zeko e a ho iei
au e egi eko, hau guz iek be en in e esak aska asunez esplo a u ahal iza eko ingu une ba
sus a uz, gene o- olek eza i ako muga ik gabe.
2.1.3 LOMLOE e a ikuspegi in e sekzionala
2020an ona u ako LOE Alda zeko Lege O ganikoak (LOMLOE) ikuspegi in e sekzionala
sa zen du hezkun zan, Espainiako hezkun za-sis eman eki a ea e a inklusioa be ma zea
bila uz. Legeak balio gisa ona zen du aniz asuna, e a es a egiak diseina zeko beha a
eza zen du, hezkun za-e emuan alde kal ebe ek di uz en oz opoak ezaba zeko.
6
LOMLOE en alde di ga an zi suene ako ba be din asuneko hezkun zan e a
gene o-inda ke ia en p eben zioan duen en asia da. Neubaue -en a abe a (2024), legediak
gene o-ikuspegia cu iculuma en a lo guz ie an xe a zea du helbu u, e a, ho e a ako,
emakumezko e a gizonezko igu ak hezkun za-ma e iale an modu eki a iboan i udika zea e a
edukiak ikuspegi in e sekzionale ik be ikus ea sus a zen du. E a agian, lege o ganikoak
gene oa zeda i zeko o duan ha en bi a asuna age ian u zi du. Ba e ik, gene o aniz asuna
izenpe u gabe e a bes e ik, e e e en zie an be i e e emakumezkoak e a gizonezkoak kon ua
izanda, e a ahanz u an u zi ik bes e gene o ba zuk e e badaudela. Gene o aniz asun ho en
omisioa gene o inda ke ia da (Leon, 2021). Nola hi z egingo dugu gene o inda ke ia
p ebeni zeaz legeak be ak inda ke ia bul za zen badu?
Hala e e, LOMLOE en aplikazioak hainba e onka di u au ez au e. Espinosa To esek
(2017) adie azi bezala, i akasleen p es akun za un sezko ak o ea da poli ika ho iek
e aginko asunez eza zeko. Legeak gene o-be din asunean nahiz aniz asunean gai zeko
p og amak nahi aezkoak di ela eza zen badu e e, ho ien aplikazioa o aindik desbe dina da
ikas e xee an. E a esan lez gene o-be din asuna nahiz aniz asunaz diha dugu.
LOMLOE en bes e alde di ga an zi su ba Ga apen Jasanga iko Helbu uekin (GJH) duen
lo u a da, be eziki gene o-be din asuna bila zen duen 5. GJHa ekin. Legeak hainba neu i
sus a zen di u, hala nola hezkide za, ma e ial didak ikoe an e e e en zia-e edu emeninoak
sa zea e a hezkun za-ebaluazio e a -o ien azioan gene o-joe ak ezaba zea.
Au e apen ho iek go abehe a, hezkun zak bene an in e sekzionale ako bidean e engabeko
konp omisoa eska zen du hezkun za-e akundeen e a giza e osoa en alde ik. Lehen
hezkun zan ikuspegi in e sekzionala eza zeak gene o-be din asuna i lagun zeaz gain,
eskola-gi o inklusiboagoa e a aniz asuna ekiko begi une suagoa bul za uko du.
2.2. Hezkide za
Hezkide za un sezko es a egia pedagogiko gisa inka u da hezkun za-e emuan
gene o-desbe din asuna i nahiz gene o aniz asuna i au e egi eko. Lehen hezkun za en
es uingu uan, gene oa en e aikun za goiz ge a zen da, hau en iden i a ean, i xa opene an
e a ga apenean e agin adie azga iekin. Ikuspegi in e sekzionale ik, bo e e- e a
zapalkun za-egi u ek gene o ez hegemonikoei ja o i sozioekonomikoa en, e nizi a ea en
edo dibe si a e un zionala en a abe a nola e agi en die en az e u beha da.
Gene oa, e aikun za sozial e a pe o ma ibo gisa ule u a, ez da ka ego ia es a iko ba , baizik
e a subjek uen espe ien zia giza ea en ba uan e egula zen du en a au, disku so e a
p ak ike a ik abia u a e a zen da. Bu le en a abe a (1990), gene oa en pe o ma ibi a eak
7
be ekin daka gene o-iden i a e be eiziak inka zen di uz en a au-egin zak e epika zea. Ildo
ho e an, eskolak un sezko ze egina be e zen du a au ho iek so zeko e a e ep oduzi zeko,
e a ho ek hezkide za un sezko esna bihu zen du hau za oko egi u a sexis ak
dese aiki zeko.
2.2.1 Hezkide za kon zep ua en ja o ia e a bilakae a
Hezkide za en kon zep uak bilakae a izan du his o ian zeha , aldake a soziokul u alei e a
hezkun za-a loko eskubide-be din asuna en aldeko bo oka eminis ei e an zunez.
Subi a s-en a abe a (1994), hezkide zak ez daka soilik hau ek denek ba e a i akas
deza en, baizik e a gene o-es e eo ipoak desage a az ea cu iculum-edukie an,
hezkun za-ma e iale an e a p ak ika pedagogikoe an.
His o ikoki, sexuen a abe a be eizi ako hezkun za izan zen nagusi mendebaldeko
hezkun za-sis ema gehiene an XX. mendea en e dialde a a e. Espainian, dik adu a
ankis ak (1939-1975) gene o- olen be eizke an oina i u ako hezkun za-e edu ba eza i
zuen; e edu ho e an, neska oak e xeko eginkizunak be e zeko p es a zen zi en, e a
mu ikoak ol publikoak e a lan- olak be e zeko hez en zi en (Ál a ez-U ía e al., 2019).
T an sizio Demok a iko a a e ez zen hezkun za mis oa bul za zen hasi, hau en a eko
auke a-be din asuna be ma zeko neu i gisa.
Hala e e, Ma ín e a kolabo a zaileen (2017) hi ze an, hezkun za mis oak ez du be ez
be ma zen gene o-aniz asuna; izan e e, hau ak hezkun za-espazio be ean ego eak ez du
esan nahi p ak ika disk imina zaileak ezaba zen di enik, ez a es e eo ipoak gaindi zen
di enik e e. Ho ega ik, hezkun za i akaskun za ba e a ze ik ha ago doa, e a
hezkun za-sis ema en egi u azko e aldake a a bide a zen da, gene o-be din asuna
be ma zeko.
Azken u ee an, hezkide za en ingu uko poli ika publikoak a eago u egin di a. Euskal
He ian, adibidez, hainba plan e a p og ama ga a u di a, hala nola Skolae Na a oan e a
Euskal Au onomia E kidegoko Hezkide za en II Plana (2019-2023). Plan ho iek
hezkun za-sis ema en ba nean gene o-be din asuna e a bizikide za sus a zeko neu iak
jaso zen di uz e. Ho ez gain, LOMLOE (2020) legeak hezkide za en ikuspegia
cu iculumeko le o nagusi gisa inka u du.
Hala e a guz iz e e, ike ke a desbe dinek e aku si du e hezkide za en inplemen azioan
o aindik e e e onka uga i daudela. A is izabal e al.-ek (2018) adie azi du enez, gizonezko
i akasleen %35ek e a emakumezko i akasleen %25ek ez di uz e an zema en eskole an
ema en di en disk iminazio- edo desbe din asun-p ak ikak. Ho ek age ian uz en du
8
P esio sozialak e e e agi en du: askok ikaske ak edo ki ola auke a ze a beha u a sen i zen
di a, e a asko an, ki ola alde ba e a uz e a e ama en di u ho ek, haien ga apen osoa
oz opa uz (Ma ínez , Vizca a, Lasa e & T ese as, 2024).
Egoe a ho en au ean, zenbai egilek go pu z-hezkun za e emu inklusiboago e a
es e eo ipoe a ik askeago bihu zea p oposa zen du e. Vizca a Mo alesek (2009)
i adoki zen du go pu z-hezkun zak gene o-konben zioe a ik ha ago joan beha duela, e a
ingu une ba eskaini beha duela, non hau ek e a neskek espe imen a u ahal izango du en
e a asko a iko ja due ez goza u ahal izango du en, a au sozialek eza i ako muga ik gabe.
Ho ek ikasleei be en go pu za e a gai asunak hobe o ule zeko e a balioes eko auke a
ema eaz gain, e espe ua en e a eki a ea en kul u a sus a uko luke ki ola en e a isika en
espa uan. Ho i lo zeko, un sezkoa da hezi zaileek p ak ika inklusiboak sus a zea, ikasle
guz iek, gene oa edozein dela e e, mugimendu-modu desbe dinak esplo a zeko auke a izan
deza en, e a be en e aba eko pa e-ha zea muga zen du en es e eo ipoak ak iboki
zalan zan ja di za en.
2.4.2 Gene o-pe o ma ibi a ea go pu z-hezkun zan
Judi h Bu le ek 1990ean p oposa u ako gene o-pe o ma ibi a ea en eo ia en a abe a,
gene oa ez da esen zia inko ba edo a ibu u na u al ba , baizik e a ekin zen, po ae en e a
disku soen bidez gauza zen e a e ep oduzi zen den giza e-e aikun za ba . Bu le en
a abe a, gene oa pe o ma iboa da, egonko asun-ilusioa so zen du en egune oko ekin zak
e a p ak ikak e epika uz eza zen e a adie az en delako. Ho ek esan nahi du
gene o-iden i a eak ez di ela eduki zen den ze bai , baizik e a esa en dena en e a hainba
giza e- es uingu u an egi en dena en bidez e engabe egi en den ze bai . Ildo ho e an,
gene oa a auak e a po ae ak e epika uz ge a zen da, e a a au e a po ae a ho iek, aldi
be ean, a au ho iek koka zen di uz en giza e- e a kul u a-egi u ek a au zen di uz e.
Ikuspegi eo iko ho i hainba a lo an aplika u du e, go pu z-hezkun zan ba ne, Ma ínezek
(2013), esa e ako. Izan e e, a lo ho e an, ki ol-ja due ek e a ja due a isikoek ekin za
pe o ma ibo gisa un ziona dezake e, e a, gene o- ol adizionalak inda zeaz gain, ho iek
zalan zan ja zeko po en ziala e e badu e. Kul u a asko an, ki ol-ja due ak
gene o-es e eo ipoekin lo zen di a. Es e eo ipo ho iek in en si a e handiko ja due ekin edo
ja due a lehiako ekin lo zen di uz e gizonak, e a ki ol ez hain isikoekin edo
kolabo a iboagoekin e a es e ikoki bide a u akoekin emakumeak. Be eizke a ho ek,
giza ean gizon edo emakume iza eak esan nahi duena i bu uzko ideia nagusiak isla zeaz
gain, inda u egi en di u.
15

Ma inezen (2015) esane an, ki ola kul u a en es e a ik age ikoene ako ba denez, eskolako
ja due a isikoek gene o-iden i a eak e aiki zen naba men lagun dezake e. Hezi zaileek
ki ol-ja due ak diseina u e a gauza zean, ikasleek gene o- olak ba ne a zen di uz en moduan
e agi eko ahalmena du e. Ho ega ik, go pu z-hezkun za, espazio neu ala izan beha ean,
maskulini a ea en e a emini a ea en nozioak negozia zeko, e ep oduzi zeko e a
desa ia zeko leku bihu zen da.
Tes uingu u ho e an, Vizca a Mo alesen p oposamena (2009) un sezkoa da, i adoki zen
bai u go pu z-hezkun zako i akasleen p es akun zak gene o-pe o ma ibi a ea en az e ke a
k i ikoa jaso beha duela. Hau da, hezi zaileek jakin beha du e ikasgelako ja due ek e a
elka e aginek gene o-es e eo ipoak inda u edo i auli di zake ela. Ikuspegi ho en bidez,
e o kizuneko i akasleek gene o- ol zu unak be iko zen di uz en p ak ikak iden i ika zea e a
zalan zan ja zea bila zen da, hala nola, gene o jakin ba ekin soilik lo zen di en ki olak
nahiago iza ea. Ho ela, hezi zaileek go pu z-hezkun za inklusiboagoa sus a dezake e,
ikasleek asko a iko ja due e an pa e ha zeko auke a izan deza en, gene o-i xa openek
muga u gabe.
P ak ikan, ho ek be ekin eka iko luke ki ol jakin ba zuk i akas eko modua alda zea,
gene o-a au adizionalei au e egi en die en ja due ak auke a zea e a ikasle guz iak,
gene o-iden i a ea go abehe a, edozein ja due a isiko an pa e ha zeko e oso e a
mo iba u a sen i zeko moduko gi oa sus a zea. Gaine a, ikasleei esna k i ikoak eskaini
beha zaizkie komunikabidee an, ki ol-publizi a ean e a kul u a- adizioe an
gene o-i udikapenak zalan zan ja di za en, gene oak ki ol- es uingu uan duen esanahia en
ule men hausna uagoa e a plu alagoa ga a zeko.
2.5. Hezkun zan esku ha zeko p oposamenak
Go pu z-hezkun za bene an inklusiboa e a bidezkoa den espazio bihu zeko, Blasco Ruiz
(2015) e a Ga ay Ibañez de Elejalde e a kolabo a zaileak (2018) ikuspegi adizionala
bi kon igu a zea ahalbide zen du en un sezko es a egia ba zuk p oposa zen di uz e,
hezkun za-e emuan gene o-be din asuna e a aniz asuna sus a uz. P oposamen
ga an zi suenen a ean, honako hauek naba men zen di a:
Cu iculum-edukien be ikuspena. Go pu z-hezkun za en cu iculum-edukiak be ikus eko
e a be egi u a zeko beha a plan ea zen da, gene o-es e eo ipoekin soilik lo u ez dai ezen.
Ja due en p oposamenak ez li a eke muga u beha his o ikoki gene o jakin ba i eslei u ako
ol edo p ak ike an oina i ze a, ki ol "maskulino" edo " emenino" modu a sailka zen di en
ja due ek e agi en du en bezala. Fun sezkoa da ja due a isikoe an e a ki ol-ja due e an
aniz asuna sus a zea, ikasle guz iek, gene o-iden i a ea kon uan ha u gabe, pa e ha u e a
16
goza u ahal izan deza en, e a au ez eza i ako giza e-a auak gaindi zen di uz en
gai asunak ga a zeko auke a izan deza en. Ildo ho e a ik, Blández Ángel, Fe nández Ga cía
e a Sie a Zamo ano en (2007) a abe a, un sezkoa da ikasleen ikuspegi ik es e eo ipoak
iden i ika u e a ho iek gaindi zea cu iculuma en bidez.
I akasleen ebakun za. Hezkun zako esku-ha zea en un sezko alde di ba da i akasleak
gene o-ikuspegian e engabe p es a zea. I akasleek ebakun za espezi ikoa jaso beha du e
be en p ak ika pedagogikoe an gene o-au ei i ziak ezagu u e a desmun a u ahal iza eko,
e a hezkun za-gi o inklusiboak so zeko. P es akun za ho ek gene o-es e eo ipoak
iden i ika zeko, ikasleen ga apenean du en e agina az e zeko e a eki a ea sus a zen du en
al e na iba pedagogikoak eskain zeko esnak ba ne ha u beha di u. Lleixà A ibas, Sole
P a e a Se a Paye asen (2020) a abe a, i akasleek gene oa en ingu uan gogoe a egi eko
e a ikasgelan p ak ika e alda zaileak aplika zeko gai asunak ga a u beha di uz e, e a
ho e a ako p es akun za in eg ala ezinbes ekoa da.
Ikasleen pa e-ha zea. Esku-ha zeak kon uan ha u beha du ikasleek ja due a isikoen
plangin zan ak iboki pa e ha zea. Fun sezkoa da ikasleek be en in e esak e a lehen asunak
adie azi ahal iza ea gene oan oina i u ako mu izke a ik gabe. Ho ela, au oes imua
sendo u, au onomia ga a u e a aldeko pa aide za e a inklusioa sus a zen di a.
Al a iñas-Villa e de e a Pazos-Gonzálezen (2018) a abe a, ikasleek pa e-ha ze ak iboa en
bidez auke a zabala izan beha du e es e eo ipo ik gabeko ja due e an, desbe din asuna
e espe a zen duen kul u a ga a zeko.
Ma e ialen e a baliabideen ebaluazioa. Hezkun za-edukiak bene an inklusiboak di ela
be ma zeko, beha ezkoa da go pu z-hezkun zan e abil zen di en ma e ialen e a baliabideen
ebaluazio k i ikoa egi ea. Ma e ial ho iek gene o- olen aniz asuna modu eki a iboan isla u
beha du e, es e eo ipoak e a mugak be iko zen di uz en i udikapenak saihes uz.
Pas o -Vicedo, Sánchez-Oli a, Sánchez-Blancha e a Ma ínez-Ma ínezen (2019) a abe a,
baliabideek aniz asuna en adibide posi iboak eskaini beha di uz e, ikasle guz iek, gene oa
edozein izanik e e, be din asunez pa e ha deza en ja due a isikoe an.
Ike ke a-ekin zako e engabeko p es akun za. Vizca a Mo alesekin (2009) ba e o iz,
go pu z-hezkun za e alda zeko un sezko bes e alde di ba i akasleen e engabeko
p es akun za en ba uan ike ke a-ekin za es a egiak xe a zea da. Ho ela, i akasleek be en
hezkun za-p ak ikei bu uzko hausna ke a k i ikoa egin dezake e e a hobekun zak modu
ak iboan ga a u. Fon echa Mi anda en (2007) a abe a, ike ke a-ekin zak i akasleei auke a
ema en die be en ja duna ikasleen beha en a abe a molda zeko, p ak ika bidezko, inklusibo
e a gene o-aniz asuna ekiko e espe uzkoa bilaka uz.
17
3. Helbu uak
G adu amaie ako lan honen helbu u nagusia hezkun za p ak ike an ikuspegi in e sekzionala
nola xe a zen den az e zea da, a e a be ezia ja iz Lehen Hezkun zako ikas e xe publiko
ba ean hezkide zan e a bizikide zan du en p esen zia i. Feminismo in e sekzionala en
espa u eo iko ik ule u nahi da nola e agi en du en gene oak, klase sozialak, kul u ak edo
ja o i e nikoak ikasleen hezkun zan, e a zenba e aino ai o zen e a jo a zen di en
desbe din asun ho iek ikas e xe ba en egune oko es uingu uan.
Be dinki, Hezkun za i bu uzko Lege O ganikoa (LOMLOE) p ak ikan nola eza zen a i den
ikus ea p oposa zen da, be eziki hezkun za inklusibo e a eki a e ikuspegia en aldeko
apus ua i dagokionez. Ildo ho e an, i akasleek gene o-be din asuna i, aniz asuna i e a
hezkide za i bu uz du en p es akun za e a kon zien zia-maila e e az e zen da, bai e a gai
ho iek be en i akaskun za ja dunean e a ikasgelan bidezko ha emanak e aiki zean du en
e agina e e.
Ho e a ako, honako helbu u espezi iko hauek eza i di a: lehenik e a behin, beha u ako
ikas e xean LOMLOE nola aplika zen a i den beha zea, e a ha en inklusio e a eki a e
ikuspegia egune oko p ak ikan neu i e eal e a e aginko ak di en ala ez ikus ea. Biga enik,
i akasleen p es akun za, sen sibilizazio e a p es akun za maila beha zea, ikuspegi
in e sekzionala i e a i akasleen es a egia pedagogikoe an xe a zeko gai asuna i
dagokienez. Hi uga enik, ikusi beha da ja e a e a ezagu za ho iek e agina du ela
i akasleek eskolako bizikide za kudea zeko moduan, ba ez e e ikasleen kul u a, giza e e a
gene o-aniz asunak ma ka u ako es uingu ue an. Azkenik, hezkun za-sis emak e emu
ho ie an di uen inda guneak e a gabeziak adie azi nahi di a, elka izke ak, inkes ak e a
zuzeneko behake a oina i ha u a.
4. Me odologia
4.1 E amin ak
Lan hone ako ike ke a au e a e aman ahal iza eko hainba esna e abili di u ; galde egiak,
behake a e a elka izke a sakonak.
Lehenik, galde egi ba so u du (ikus 1. e anskinean) ho ekin, ba ez e e, da u kuan i a iboak
jaso di u . Galde egi ho i Google Fo ms pla a o ma ekin so u du , asko e az en bai u
galde ak so zea en, galde egia pa eka zea en e a da uak o dena zea en p ozesua.
Honen ha i a, galde egia sei a alez dago osa u a. Lehen a alean hi u galde en bi a ez pa e
ha zailea en da uak eska zen di a, be i e e anonimo asuna e espe a uz. Ondo en
18
galde egia en mamia au ki zen dugu, zein bos a al desbe dinez osa u a dagoen:
“Hezkide za e a ikuspegi in e sekzionala”, “Bizikide za e a disk iminazioa en p eben zioa”,
“Go pu z Hezkun za e a Gene o Es e eo ipoak”, “I akasleen o makun za e a baliabideak”
e a “Azken i adokizunak”. Guz i a 19 galde a di a, hi u galde a kuali a ibo e a hamasei
kuan i a ibo, ho ega ik, au e ik aipa u bezala, da u kuan i a iboak jaso di u galde egi
haue a ik.
Galde egiak da u kuan i a iboak jaso zeko a azoia a gia da, ike ke a akademikoe an
inkes ak e abil zeak auke a ema en du da u kuan i a iboak modu egi u a uan bil zeko, e a
es a is ika-az e ke a e a emai zen o oko zea e az en die biz anle ia zabalagoa i. Inkes ak
be eziki e abilga iak di a une jakin ba ean alde jakin ba en i i ziei, ja e ei edo po ae ei
bu uzko in o mazioa lo u nahi denean. Gaine a, e an zunak es anda iza zeko auke a
ema en du e, e a ho ek az e ke a en idaga i asuna e a baliozko asuna a eago zen du
(Bisque a, 2009).
Galde egiez gain, p ak ike an egon nin zen 12 as ee an behake a ba egin nuen (ikus 2.
e anskinean) non galde egia pasa u nuen eskola be ean, galde egian galde u ako alde di
guz iak beha u ahal izan ni uen.
Behake a hau baliaga ia izango da, izan e e, behake a un sezko eknika da ike ke a
kuali a iboan, ingu une na u al ba eko po ae ei, elka e aginei e a dinamikei bu uzko
zuzeneko in o mazioa bil zeko auke a ema en bai u, ingu unean esku ha u gabe. Denbo a
luzean e engabe e abil zeak, kasu hone an bezala, hamabi as ez, az e u ako egoe a e a
sakonago ba ean ule zen lagun zen du. Gaine a, inkes a aplika u den es uingu u be ean
egin denez, da uen iangelazioa e az en da, e a ho ek emai zen sendo asuna inda zen du
(Taylo , Bogdan & DeVaul , 2015).
Azkenik, elka izke a ba gauza u genuen (ikus 3. e anskinean) 22 galde a kuali a iboz
osa u a dagoena. Lehen galde a elka izke a ua au kez eko da e a hu engo 21 galde ak
galde egiko galde en ildo be dine ik joango di a, behake a ekin ba e a e an zunen alde ake a
e a emai za sendoagoak lo zeko.
Elka izke a ike ke a osa zeko baliabide za e abil zea en a azoiak a giak di a, elka izke a,
kuali a iboa denean, un sezko eknika da pa e-ha zaileek enomeno jakin ba zuei egoz en
dizkie en pe zepzio, espe ien zia e a esanahie an sakon zeko. Lan hone an, elka izke a
e diegi u a ua e abili da zuzenda ia ekin, behake ako da u kuali a ibo e a galde egien bidez
lo u ako da u kuan i a iboak osa zeko. Es a egia ho i eske , in o mazioa iangela u e a
az e lana en objek ua en ikuspegi osa uagoa lo dai eke (Valles, 2009). Gaine a,
19
galde egia en ha i ema iko be a i ja ai zeak kohe en zia me odologikoa be ma zen du e a
da uen alde ake a e a in e p e azio ba e a ua e az en du.
4.2. Pa aideak
Ike ke a en a al guz iak modu in eg a uan au kez eko asmoz, ja aian azalduko di a
galde egian, behake an e a elka izke e an pa e ha u du en pe sona kopu uak e a be aien
ezauga iak.
Has eko, galde egia en pa aideei dagokionez, galde egiek jaso ako e an zunek e eali a ea
ahalik e a idaga ien isla zea ahalbide zeko, lagina en amaina ahalik e a handiena iza en
saia u ga a. Ondo ioz, guz i a hamasei i akaslek pa e ha u du e az e ke an. Pa aide hauen
a ean hainba ezbe din asun naba i di a, hala nola lan-espe ien zia i, lan-ka gua i e a
gene oa i dagokienez, e a ho ek lagundu du jaso ako da uak e eali a ea en isla
idaga iago bilaka zen.
Pa e-ha zaileen desk ibapen zeha zago ba ema e alde a, aipaga ia da lagina osa zen
du enen %60 emakumezkoak di ela, %33,3 gizonezkoak e a gaine ako %6,7ak ez duela
gene oa i bu uzko in o mazio ik eman. Lan-espe ien zia i dagokionez, ez da aniz asun
handi ik hau ema en, izan e e, pa e-ha zaileen %80ak hama u e baino gehiagoko
espe ien zia du hezkun za a loan, e a gaine ako %20ak bos e a hama u e bi a eko
ibilbidea du. Bes alde, i akaskun za-e apa en a abe a, pa e-ha zaileen %80k Lehen
Hezkun zan ja du en du e a %20ak Hau Hezkun zan.
Galde egia ekin amai zeko, au e ik esan bezala, azpima a zekoa da galde egia ike ke a en
behake a e a elka izke ak gauza u di en ikas e xe be eko i akasleei soilik hela azi zaiela.
Ho az, lagina en auke ake a modu kon zien ean egin da ike ke a es uingu u ba en ba uan,
zen o jakin ba eko i akasleen ikuspegia sakonago az e zeko helbu ua ekin.
Behake a ekin ja ai uz, behake a e e ike ke a bu u u den ikas e xe be ean egin da, hain
zuzen e e, Lehen Hezkun zako 2. zikloko bi ikasgela desbe dine an (3. e a 4. mailako
ikasleekin). Lehenengo behake a-gela 21 ikaslez osa ua zegoen: 9 neska e a 12 mu il. Talde
ho e an, 11 ikasle 3. mailakoak zi en e a gaine ako 10 ikasleak 4. mailakoak. Biga en
gelan, halabe , 21 ikasle zeuden: 11 neska e a 10 mu il, 12 3. mailan e a 9 4. mailan
ma ikula u a.
Behake a p ozesua hamabi as eko epean gauza u da, ikas u eko ohiko ja duna en bai an,
e a helbu u nagusia izan da ikasgelako dinamiken, ikasleen a eko elka e agina en e a
i akasleen ja duna en ingu uko in o mazio abe a sa e a es uingu uan koka ua lo zea.
20

Beha u ako egoe ak sis ema ikoki jaso di a, be ie e e ika-i izpideei ja ai uz e a ikasleen
p iba u asuna e espe a uz, behake a (B.E.A) bezala kode u a egongo da emai ze an.
Azkenik, a es ian aipa u bezala, elka izke a ba egin da ikas e xe be eko igu a
gil za iena ekin, ikuspegi ins i uzional e a pedagogiko osaga iak jaso zeko asmoz. Zehazki,
elka izke a zuzenda ia i egin zaio: ikas e xeko zuzenda ia i (E.Z). Elka izke a ho i,
lehenago esan bezala, ike ke a kuali a iboa en espa uan koka zen da e a ikas e xea en
un zionamendu o oko a, hezkun za es a egiak e a gene o zein bizikide za-poli ikek
ikasgelan du en e agina ule zeko balia u da.
Elka izke ak au ez p es a u iko gida e di-egi u a u ba en bidez ga a u da, e a ho i eske ,
elka izke a ua en espe ien ziak e a ikuspegiak modu malgu baina okaliza uan jaso ahal
izan di a. In o mazio ho i guz ia ike ke a en ikuspegi holis ikoa osa zeko un sezkoa izan da,
e a behake a zein galde egie a ik e a o i ako da uak osa u e a abe as u di u.
4.3. Analisia
Jakina az en da az e lan honen da uen analisia i dagokionez, p ozedu a sis ema iko ba
ja ai uko dela in o mazioa modu a gi e a o dena uan au kez eko. Lehenik e a behin,
galde egi bidez esku a u ako da u kuan i a iboak g a ikoen bidez i udika uko di a, e a hauek
po zen ajee an adie aziko di a, enomenoa en ikuspegi o oko e a zeha zago ba eskain ze
alde a. G a iko bakoi za en azpian dagokion az e ke a anali ikoa age uko da, hau da, da u
g a ikoe an ikus dai ekeena en in e p e azio sakonago ba egingo da, be ie e ike ke a en
helbu u o oko ak e a galde a espezi ikoak kon uan ha u a.
Analisi ho e an a e a be ezia ja iko zaie azpima aga iak di en joe a, emai za edo
alde diei, ike ke a honen ikuspegi ik esangu a su za ha zen di en elemen uak
naba men zeko asmoz. Hau da, g a ikoe an age zen di en emai zen a ean ike ke a ako
be eziki adie azga iak di enak iden i ika uko e a azpima a uko di a, in e p e azio akademiko
e a k i iko ba en bidez.
Ondo en, da u kuan i a iboek eskain zen du en ikuspegia i oso asuna ema eko, e a
enomenoa en ule men sakonagoa bila uz, galde a be dinei edo an zekoei lo u ako da u
kuali a iboen analisia egingo da. Az e ke a hau behake a zuzena en e a egindako
elka izke a en bi a ez lo u ako in o mazioan oina i uko da. Da u kuali a ibo ho iek
es uingu ua i bu uzko ule men abe a sagoa eskain zen du e e a, ho enbes ez, da u
kuan i a iboekin ba e a in e p e a u a, ike ke a en emai zak osa u e a abe as en di uz e.
Ho ela, ikuspegi konbina u ba ez balia uz (kuan i a iboa e a kuali a iboa), az e gai den
enomenoa en in e p e azio oso uago e a sakonago ba eskaini nahi da. Da u kuali a iboen
21
analisia egi eko ideia nagusiak dimen sioe an sailka u di a e a ho ien ba ne dauden ideiak
o dena u di a ka ego ia nahiz azpika ego ie an (Ikus lehen aula)
Lehen aula: Sis ema ka ego iala
Dimen sioa
Ka ego iak
Azpika ego iak
BeguiP og ama
e a p o okoloak
- P o okoloen e abile a
- P eben zio-p og amak
- Esa en dena
- Ikus en dena
- Inda ke ia en au kako p o okoloak
- Aniz asuna en a amendua
- Eskola-plana e a segimendua
Hezkide za
- Gene o ikuspegia
- I akasleen o makun za
- Baliabideak
- Familiak
- Hezkide za planak- I akasleen
sen sibilizazioa- Ikasleen a eko
be din asuna
Bizikide za
- Ha eman e eduak
- Ga azken kudeake a
- Ongiza ea
- Ikasleen a eko elka bizi za
- Hausna ke a kolek iboa
- Bakea en pedagogia
5. Emai zak
Emai zen a ale a mu gilduz, ike ke a osa zen duen galde egiko galde ak az e uko di a
lehenik.
5.1. Galde egia en emai zen in e p e azioa
1. g a ikoa
22
Lehenengo galde a i dagokionez, i akasleei ikasgelan hezkide za sus a zen den ala ez
galde u zi zaien. G a ikoan ikus dai ekeen bezala i akasle guz iek baie z esan du e, baina
%60-ak dio hezkide za en sus apen ho i hobe dai ekeela.
2. g a ikoa
Au eko galde a ekin lo u a, ikas e xeak gi o segu u e a disk iminazio ik gabea sus a zen
duen e e galde u zi zaien. E an zunak oso pa ekoak izan zi en, o aingoan e e den-denek
e an zun zu en baie z, %73,3-ak hobe zeko alde diak daudela adie aziz e a bes e %26,7-ak
gi o e aba segu u e a disk iminazio ik gabekoa sus a zen dela baiez a uz.
23
3. g a ikoa
Egin zi zaien bes e galde a ba eskola cu iculuma en ingu ukoa izan zen, galde a hone an
ku ikulumak gene o-ikuspegi o eka u e a inklusibo ba isla zen duen galde u zen. Gu xi
ba zuek, %20-ek hain zuzen, guz iz isla zen duela adie azi zu en, aldiz, bes e %80-ek
hu suneak daudela e an zun zu en.
4. g a ikoa
Bes e galde ekin ja ai uz, galde u zi zaien ea gene o-desbe din asunik ikus en du en
ikasleen pa e-ha ze edo e endimenduan e a e an zunak az e uz, ikus en dugu gehienak,
%80-ak zehazki, baie z dioela. Hau da, soilik %20-ak dio ez duela an zeman, baina ez du e
uka zen exis i u dai ekeela. Azkenik, baie z dio en i akasleak bi za i an bana zen di a,
%60-ak dio kasu gu xi ba zue an an zeman du ela e a bes e %20-ak sa i an an zeman
duela.
24
o makun za sis ema ikoa en eza, e an zun e eak iboak p eben zioa en o dez, e a
cu iculuma en zeha kako asun eskasa” (B.E.A.).
P og ama pun ualen inpak ua muga ua da, baldin e a ez badi a egune oko eskolako
ja due e an ba ne a zen. Hala e e, azken as ee an dokumen a u ako p ak ika posi iboek
e akus en du e aldake a posible dela, ba ez e e plani ikazio, hezkide za-ikuspegia e a
in e sekzional asuna oina i di uz en es a egiak e abil zen di enean.
5.2.1 Ondo ioak e a ez abaida
G adu Amaie ako Lan honen helbu u o oko a hezkun za-p ak ike an ikuspegi
in e sekzionala nola xe a zen den az e zea izan da, a e a be ezia ja iz hezkide za i e a
bizikide za i Lehen Hezkun zako ikas e xe publiko ba ean. P emisa ho e a ik abia u a,
ike ke ak honako hauek egiaz a u nahi izan di u: eminismo in e sekzionala e a LOMLOE en
p in zipioak zenba e aino di en ikasgelan p ak ika zeha zak, zein den i akasleek gai ho ien
ingu uan du en p es akun za e a sen sibilizazio-maila, e a ze nolako e agina du en
i akasleen ja e a e a ezagu zek eskolako bizikide za en kudeake an.
Lan hone an plan ea u ako lehen helbu ua i lo u ik, galde egien emai zek a gi e akus en du e
i akasleen p es akun zak e a sen sibilizazioak e agin zuzena du ela hezkide za e a ikuspegi
in e sekzionala ikasgelan xe a zeko unean. Bada, i akasleen % 86,7k adie azi du gai ho ien
ingu uko p es akun za en ba jaso egin duela azken hi u u ee an. Da u ho i posi iboa da, e a
au eko ga aiekiko au e apen ba isla zen du, hala e e, ez da nahikoa. Izan e e, % 66,7k
us e du p es akun za ho i ez dela beha bezain egoki e a sakon landu, e a, gaine a, ona zen
du pa zialki baka ik sen i zen di ela p es a u a ikasgelako desbe din asunak e a aniz asuna
lan zeko. Ho i nahikoa ez e a, gehiengoak p es akun za osaga i e a espezi ikoa en beha a
azpima a u du.
Ikuspegi in e sekzionala i dagokionez, o aindik ez dago e aba in eg a u a eskolako p ak ika
pedagogikoe an. Gene oa i e a emakume e a gizonen a eko be din asuna i bu uzko
kon zien zia nahiko zabaldu a badago e e, bes e zapalkun za dimen sio ba zuek (hala nola
klase sozial, ja o i e niko, sexu o ien azio edo dibe si a e un zionalak) a e a askoz e e
xikiagoa jaso zen du e. Asko an, in e sekzonali a ea “gene o” gai a muga zen da, e a ho ek
be e ahalmen e alda zailea gala az ea daka . Ho i gu xi bali z, ikusezin uz en di u zenbai
kolek ibo en espe ien zia zeha zak, hala nola ikasle mig a zaile, a azializa u e a gene o
aniz asunekoak.
Zuzeneko behake a e a elka izke a en bidez lo u ako emai zek ildo be e ik jo zen du e.
Hezkun zako esku-ha zea en e aginko asuna oso lo u a dago i akasleen sen sibilizazio e a
31

p es akun za maila ekin. E a ho an, p ak ika inklusibo e a e alda zaileen adibide ik a gienak
(adibidez, hie a kia adizionalen be iko zea saihes eko lide goak haus en di uz en
go pu z-hezkun zako p oposamenak) p es akun za sendoa e a begi ada k i iko zein
konp ome i ua du en i akasleenak di a. Ho i eske ondo ioz a dai eke hasie ako
p es akun za akademikoak e a, ba ez e e, i akasleen e engabeko p es akun zak e agin
zuzena du ela ikasgelan aplika zen di en es a egie an e a, ondo ioz, ikasleen a eko
ha emane an e a aniz asuna en kudeake an (Fon echa Mi anda, 2007; Galla do-López &
Galla do Vázquez, 2018).
Zen zu ho e an, go pu z-hezkun za kasu pa adigma ikoa da. Ja due a isiko e a ki ol
ja due ek espazio e epikako e a pe o ma ibo gisa un ziona zen du e. Ho ie an gene o
iden i a eak e aiki, sendo u e a, kasu ba zue an, dese aiki egi en di a (Lleixà A ibas, Sole
P a & Se a Paye as, 2020). Ike ke ak e aku si bezala, o aindik e e ja due en banake a e a
ikasleen pa e-ha zea es e eo ipoek ma ka zen di uz e: u bola e a lehiake a
maskulini a ea ekin lo zen di a, e a dan za e a ja due a es e ikoagoak, be iz,
emini a ea ekin (Ma ínez Abajo, Lasa e Leone , A is izabal Llo en e & Vizca a Mo ales,
2021). Rolen banake a ho ek zuzenean e agi en du ikasleen au oes imu e a pa e-ha zean,
e a be eziki zail zen du gene o iden i a e desbe dina du en edo ol adizionalekin ba ez
da ozen ikasleak alde-dinamikan mu gil zea. Go pu z-hezkun zak, ho az, gene o “a auak”
zalan zan ja i e a e alda zeko ahalmen handia baldin badu e e, ezinbes ekoa da i akasleek
begi ada k i ikoa ga a u e a ikasle guz ien pa e-ha zea e a ongiza ea be ma uko du en
ja due a al e na iboak p oposa zea.
Modu be ean, xos enak behin e a be iz azpima a zen du hezkide za ez dela muga u beha
ja due a isola ue a a edo adie azi ako da e a a (esa e ako, ma xoa en 8a en ingu uan
an ola u ako aile e a a), baizik e a hezkun za p oiek uen egi u azko a da z bihu u beha
dela (Uni e sidad de Chile – Facul ad de Ciencias Sociales, 2022). Hezkide za en ikuspegia
in eg a u a egon beha da egune oko p ak ika pedagogikoan, cu iculumean, me odologia
didak ikoe an e a ikas e xea en an olake a o oko ean. Unean uneko es a egiak
ga an zi suak e a balio suak izan dai ezke, baina ez du e be ez be ma zen e aldake a sakon
e a i aunko a. Ho e a ako, beha ezkoa da ikuspegi in eg a ua e a zeha kakoa iza ea.
Biga en helbu ua i lo zen ga zaizkiola ik, hau da, LOMLOE en aplikazio p ak ikoa i,
egiaz a u da, nahiz e a legedi ho ek gene o be din asuna e a ikuspegi in e sekzionala
xe a zeko neu iak jaso zen di uen a au a loan, ikas e xee an ez dela be i isla zen p ak ika
e aginko e a sis ema ikoe an (Neubaue , 2024). Asko an, legedian jaso ako balioek izae a
o mala e a sinbolikoa du e, baina ez daka e aldake a pedagogiko edo me odologiko
zeha zik. Adibidez, i akasleek gene o be din asuna sus a zen dela dio en a en, gaia en
32
ingu uko p es akun za ez da be dina, e a ikuspegi k i ikoa ez dago heda u a. Ho ek age ian
uz en du a audia en aplikazioa ez dela au oma ikoki e alda zailea, ho ekin ba e a
ezinbes ekoa bai a e engabeko p es akun za, hausna ke a kolek iboa e a es a egia
pedagogiko egi u a uak au e a e ama ea (Galla do-López & Galla do Vázquez, 2018).
Azken inean, a gi dago hezkun zan hezkide za en ikuspegi in eg ala e a sis emikoa
eza zea beha ezkoa dela, i akasleen e engabeko p es akun za be ma u e a ikas e xeen
ba uan p ak ika e alda zaileak sus a uz. Konp omiso sakon ho i gabe, disku so o izialak
balioa gal zen du, e a ikasleek mezu kon aesanko ak jaso zen di uz e, be en balioe an,
ja e e an e a ha emane an e agin zuzena du enak.
Bi helbu uak kon uan ha u a, ike ke a en ondo io espezi ikoek adie az en du e hezkun za
e emuan dibe gen zia handia dagoela: ba e ik, disku so ins i uzionala e a i xu az ikuspegi
au e a uen aldekoa den ja e a, e a, bes e ik, i akaskun za p ak ikoa en e eali a e go dina
e a egune okoa. Bes e e a ba e a esanda, be din asuna e a e espe ua babes eko disku so
o mala en e a ikasgelan ga a zen di en p ak ika e ealen a eko aldea ikus en da
(Galla do-López & Galla do Vázquez, 2018).
Esplizi uki, hi uga en helbu ua i lo u ako emai zek, i akasleen ja e ek e a ezagu zek
bizikide za en kudeake an nola e agi en du en az e zen duenak, i akasleen ola
e abakiga ia dela baiez a zea ahalbide zen du e. Galde egie ako da uek, o o ha , ikuspegi
posi iboa e akus en du e. Galde u ako i akasle guz iek (%100ak) adie azi zu en, be e us ez,
ikas e xean hezkide za en alde lan egi en dela, e a, gaine a, ingu une segu ua e a
disk iminazio gabekoa e aiki zeko konp omisoa naba mendu zuen. Hala e e, baiez apen
ho ien azpian ñaba du a ga an zi suak age zen di a: %60ak hezkide za-a loan o aindik
hobe u beha eko alde diak daudela de i zo, e a %73,3k ona u du o aindik e e gabezi edo
e onkak ikusi di uela ingu une segu uak so zeko o duan. Ho ek, a gi u zi du disku so
posi iboa exis i zen den a en, kon zien zia k i ikoa e e badagoela, zeinak p ak ika o aindik
ez dela modu kohe en e e a i aunko ean gauza u adie az en duen (Mejo edu, 2024).
Ai zi ik, ikasgelako behake ak e a zuzenda ia i egindako elka izke ak bes elako i udia
eskain zen du e, da u kuan i a iboek ansmi i u du en inp esio baiko a ekin guz iz ba ez
da o ena. P ak ikan, inda ke ia sinbolikoko o mak, mik oma xismoak e a ol es e eo ipa uen
e ep odukzioak daudela egiaz a u ahal izan da (Ble e Ángel, Fe nández Ga cía & Sie a
Zamo ano, 2007). Adibide a giga i ba “M8” ingu uko p oiek u ba ean ikusi zen: gizonezko
ikasleek ze egin eknikoak be egain ha zen zi uz ela, e a emakumezkoek, be iz, deko azioa
(Al a iñas-Villa e de & Pazos-González, 2018). Ho ek, age ian uz en du ikasleen a ean
33
gene o ol adizionalak inda ean ja ai zen duela, asko an modu inkon zien ean, guz iz
ba ne a u a bai u e.
Ho elako egoe e an, i akasleen esku-ha zeak ez di a be i esangu a suak. Maiz
e eak iboak e a azalekoak di elako, a azoa so u ondo en e an zu en bai a, baina ez dago
p eben zio ak ibo ako e a desbe din asunak kudea zeko es a egia pedagogiko plani ika u
edo sis ema iko ik (Fon echa Mi anda, 2007). Gabezia ho i na ba mena da: bo onda e ona
e a nolabai eko kon zien zia egon a en, me odologia e a es a egia pedagogiko ezak, be iz
e e, a gi uz en du disku soa en e a p ak ika en a eko u un asuna.
Bizikide za i dagokionez, eskola en un sezko zu abee ako ba bai a, az e ke ak e akus en
du disku soa ondo inka u a dagoela: aniz asuna ekiko e espe ua, ga azken kudeake a
bake sua e a inklusioa balo a zen di a. Hala e e, p ak ikan a au ikuspegia da nagusi.
Ga azkak a auen bidez kudea zen di en a en, ez da beha bes e espazio ema en balioak
lan zeko e a pen samendu k i ikoa zein ikasleen ahaldun zea sus a zeko. Sa i an,
bizikide za isil asuna en e a ga azka eza en sinonimo za ha zen da, e a ho ek egi u azko
desbe din asunak man en zen lagun zen du. Ikasleen a eko ha emane an bo e e e a
hie a kia logikak na u aldu egi en di a, e a ho ek ez du e az en kul u a demok a ikoa e a
be din asunezkoa e aiki zea.
Da u be eziki ga an zi sua da galde egian pa e ha u du en i akasleen % 80ak us ez
egungo eskola cu iculumak ez duela beha bezala isla zen gene o ikuspegi o eka ua e a
inklusiboa. Ho ek esan nahi du edukiek e a p oposa u ako ja due ek ez du ela, kasu
asko an, gene o aniz asuna modu e eal e a in eg a zailean jaso zen, e a ho ek ondo io
zuzenak izan di zake ikasleengan. I akasleen a abe a, cu iculumak balio jakinen e eduak
sus a zen di uz en gene o es e eo ipoak be iko zen di u, aniz asuna e a be din asuna baz e
ba ean u zi a.
Egindako behake ek hainba mik oinda ke ia adie azpen e e dokumen a u zi uz en, hala nola
isekak, giza e baz e ke iak e akomen a io sexis ak. P ak ika ho iek, nahiz e a oha kabean
iga o dai ezkeen edo inda ke ia gisa esplizi uki iden i ika zen ez di en, e agin nega iboa du e
ikasleen ongiza e e a eskolako gi oan. Hala e e, ez da ikus en gai ho iek modu
es uk u alean lan zen di enik: ez da mik oinda ke ia ho ien sus aiei hel zen dien
esku-ha ze sis ema iko ik edo p eben ibo ik ga a u, ez a ho ien au kako ja e a kolek ibo e a
i aunko a sus a zen duenik e e.
Ho ek guz iak age ian uz en du i akasleen p es akun za ez dela be i beha bezain sakona
e a sis ema ikoa. Bo onda ea egon a en, esku-ha zeak e eak iboak iza eaz gain a auak
34
be e ze a bide a u a ego en di a, baina ez di uz e zalan zan ja zen ja e a sexis ei eus en
die en balioak. Sakoneko a azoak ikusa az eko e a ho iei pedagogia e alda zailea en bidez
au e egi eko gai asuna e a esnak al a di a.
Bes alde, i akasleen ola un sezkoa da p ozesu hone an guz ian. Hala e e, a gi ge a u da
i akasleek ez du ela be i nahikoa esna, p es akun za e a lagun za emozional egune oko
e onka pedagogikoei au e egi eko. Gene oa ekin, aniz asuna ekin edo bizikide za ekin
lo u ako egoe ek en sio handiak so zen di uz e, e a i akasleak asko an baka ik sen i zen
di a. Ho i be eziki kezkaga ia da " u o e e esilien e" kon zep ua kon uan ha zen bada:
i akasleek i aka si ez ezik, ikasleen ongiza e emozionala zaindu beha bai u e (Ga ay e al.,
2022). Eskakizun ho ek, o oba , a iskuan ja dezake i akasleen ongiza ea be a. Ho ega ik,
ezinbes ekoa da i akasleen ongiza e emozionala i e e e epa a zea, p es akun za in eg alak
e a lagun za-sis ema egokiak ga a u a.
Bes alde ik, lauga en helbu ua ekin lo u a, hezkun za-sis ema en inda guneak e a ahuleziak
pano ama anbibalen ea e akus en du e. I akasleei ze p es akun za mo a jo zen du en
baliaga iena be din asuna hobe zeko galde zen zaienean, gehienek hezkun za inklusiboa i
e a disk iminazioa en au kako es a egiei bu uzko aile p ak ikoak aipa zen di uz e, % 26,7k
e a % 20ak, hu enez hu en. Da u ho iek age ian uz en du e i akasleek in e es handia
du ela p ak ika e ealean oina i u ako p es akun ze an, eo ia ik ha ago, e a es uingu u
zeha ze an aplika dai ezkeen baliabideak esku a zeko. I akasleen a abe a, ho elako
aile ek egoe a e eale an esku ha zeko gai asunak ga a zen lagun zen du e, e a ho ek
e agin posi iboa du ikasgela ba uko be din asunean.
Haa ik, behake a en e a elka izke a en emai zek adie az en du enez, ikas e xee an
Be dinduz bezalako p o okolo e a p og amak egon a en, ho ien aplikazioa ez da osoa. Kasu
asko an, ez di a sis ema ikoki e a e engabe inplemen a zen, e emu zeha ze a a muga u ohi
bai i a edo ekin za pun ual gisa ga a zen di a. Elka izke a en a abe a, p og ama ho iek ez
di a be i egune oko cu iculumean sa zen, e a ho ek haien e aginko asuna e a i ismena
mu iz en di u. Ho ek zaildu egi en du bene ako be din asun-kul u a sus a zea, aldake a
sakonak ez bai i a noizbehinkako ekin zekin lo zen, p ozesu osoan p ak ika kohe en e e a
i aunko ekin baizik.
E a be ean, ikas e xeen a ean p o okoloak aplika zeko auke a asko daudela ikus en da, bai
esku a dauden baliabideei, bai i akasleen p es akun za maila i dagokionez. Ho ek
hezkun za e agile guz ien a ean inplikazio sendoagoa e a koo dinazio handiagoa beha dela
e akus en du, be din asun poli ikak dokumen u o male an baka ik ge a u ez e a hezkun za
komuni a ea en egune oko ja duna en pa e iza e a iga o dai ezen. Bes ela esanda,
35
egi u azko neu ie an e a ikuspegi in eg ale an oina i u ako eza pena beha da, be din asun
e a disk iminazioa en au kako bo oka bene an e aginko a izan dadin.
O o ha , ike ke ak age ian u zi du hezkun za-sis emak u a s esangu a suak egin di uela
gene o-be din asuna en e a aniz asuna ekiko a e a en bidean, baina bide ho i o aindik ez
dagoela e aba osa ua. Disku so ins i uzionala p ak ika e eala baino au e akoiagoa da, e a
ikuspegi in e sekzionala o aindik ez da pedagogia e alda zaile bihu u. Egi u azko
zapalkun zen au ean, konp omiso sakonagoa beha da, hezkun za en komuni a e osoa en
pa e-ha ze ak iboa eska zen duena: i akasleen e engabeko p es akun za, plan es a egiko
kohe en eak, baliabide didak iko egokiak e a sen sibilizazio kolek iboa.
Ondo ioz, G adu Amaie ako Lan honek a gi e a ga bi e aku si du azken u eo an gene oa i,
aniz asuna i e a in e sekzionali a ea i bu uzko disku soek p esen zia handiagoa izan du ela
hezkun za-sis eman e a ikas e xee an, baina bene ako eza penean e onka uga ik ja ai zen
du ela. Behake ek, galde egiek e a elka izke ak age ian u zi du e, hezkide za ekiko ja e a
posi iboak izan a en, kon aesanak e a egi u azko ine ziak daudela egune oko ja dunean.
LOMLOEk, gene o be din asuna e a ikuspegi in e sekzionala jaso zen baldin badi u e e, ez
du be i p ak ika e aginko e a sis ema iko bihu zen. Disku so o malak ez du au oma ikoki
aldake a pedagogiko zeha zik e agi en, i akasleen p es akun za desbe dina e a begi ada
k i iko ba en hedapen muga ua di ela-e a.
Gaine a, in e sekzionali a ea ez dago o aindik pedagogian e o u a. Gene o kon zien zia
zabalagoa den a en, bes e dimen sio ba zuk (hala nola klase-sozial, ja o i e niko, sexu
o ien azio edo dibe si a e un zionala) ia ez di a kon uan ha zen, e a ho ek ikusezin
bihu zen di u kolek ibo jakin ba zuk. Ike ke ak e aku si du, halabe , mik oma xismoek e a
gene o es e eo ipoek p esen e ja ai zen du ela ikasleen a eko ha emane an e a espazioen
e abile an, e a maskulini a e hegemonikoa i e a emini a e adizionala i eus en zaiela.
I akasleen esku-ha zeek, a auak aplika ze a muga u a, ez di uz e sakonki jo a zen egi u a
a azoak, p es akun za e a baliabide eza dela-e a.
Go pu z-hezkun za gene o iden i a eak e aiki zeko e a inda zeko espazio pa adigma iko
gisa be es en da, au oes imua e a es e eo ipo adizionalekin ba ez da ozen pe sonen
inklusioa baldin za uz. Aldi be ean, ha en ahalmen e alda zaile handia ai o zen da, be ie e,
i akasleek ikuspegi k i iko bidez ja dun e a dinamika al e na iboak p oposa zen badi uz e.
Bizikide za a i za ha u a, disku soan aniz asuna e a ga azken kudeake a bake sua
balo a zen badi a e e, p ak ikan pen samendu k i ikoa en e a ikasleen ahaldun zea en
ga apena muga zen duen a auen ikuspegia nagusi zen da, logika hie a kikoak na u aldu a.
36

I akasleen ze egina un sezkoa da p ozesu hone an, baina p es akun za, esna e a lagun za
emozional al a naba mendu da, e a ho ek en sioak e a baka dade p o esionala en
sen sazioa so a az en di u. "Tu o e e esilien e" gisa ja du eko eskakizunak, ikasleen
ongiza e emozionala zainduz, ezagu zak ema eaz gain, a iskuan ja zen du i akasleen
ongiza ea be a.
Ho i ho ela, be din asuna en e a aniz asuna en a loan au e apenak izan di ela ona u
a en, ondo io o oko a da disku so ins i uzionala p ak ika e eala en au e ik dagoela e a
in e sekzionali a ea o aindik ez dela inka u ikuspegi pedagogiko e alda zaile gisa.
Egi u azko desbe din asunei au e egi eko, e engabeko p es akun za, plan es a egiko
kohe en e, baliabide didak iko egoki e a hezkun za-komuni a e osoa en sen sibilizazioan
oina i u ako konp omiso sakona beha da. Azken ba ean, hezkun za ez da soilik ezagu zak
ansmi i zeko p ozesu gisa ule u beha , baizik e a giza ea e a pedagogia e alda zeko
esna gisa.
6. E e e en ziak
● Al a ez-U ia, A., Vizca a, M. T., e a Lasa e, G. (2019). El signi icado y la e olución
del é mino «coeducación» con el cambio de siglo: el caso de los cen os escola es
de Vi o ia-Gas eiz. Tendencias Pedagógicas, 34, 62-75.
h ps://addi.ehu.es/handle/10810/54522
● Al a iñas-Villa e de, M., & Pazos-González, M. (2018). Es e eo ipos de géne o en
Educación Física, una e isión cen ada en el alumnado. Re is a Elec ónica de
In es igación Educa i a, 20(4), 154–163.
h ps://doi.o g/10.24320/ edie.2018.20.4.1840
● Banco In e ame icano de Desa ollo. (2009). P omoción de la equidad de géne o en
la educación básica: Guía de ecu sos pa a la igualdad de géne o.
h ps://publica ions.iadb.o g/publica ions/spanish/documen /P omoci%C3%B3n-de-la-
Equidad-de-G%C3%A9ne o-en-la-Educaci%C3%B3n-B%C3%A1sica-Gu%C3%ADa-
de-Recu sos-pa a-la-Igualdad-de-G%C3%A9ne o.pd
● Banz, C. (2008). Con i encia escola .
● Blández Ángel, J., Fe nández Ga cía, E., & Sie a Zamo ano, M. Á. (2007).
Es e eo ipos de géne o, ac i idad ísica y escuela: La pe spec i a del alumnado.
P o eso ado, Re is a de Cu ículum y Fo mación del P o eso ado, 11(2), 21.
37
● Bisque a, R. (2009). Me odología de la in es igación educa i a (2.ª ed.). Mad id: La
Mu alla.
● Blasco Ruiz, M. A. (2015). Géne o y depo e: pe cepción de los niños y niñas de sex o de
p ima ia, del CEIP Gascón y Ma ín de Za agoza, sob e la ac i idad ísica. T abajo Fin de
G ado, Uni e sidad de Za agoza .
● Cabeza-Lei a, A. (2010). Impo ancia de la coeducación en los cen os educa i os.
Pedagogía magna, 8, 39-45. h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=3627975
● Espinosa To es, M. (2017). Una ap oximación al eminismo in e seccional. Bogo á,
Colombia: Uni e sidad Dis i al F ancisco José de Caldas.
● Fon echa Mi anda, M. (2007). In e ención didác ica desde la pe spec i a de géne o
en la o mación inicial de un g upo de docen es de educación ísica [Tesis doc o al,
Uni e sidad del País Vasco].
h ps://ekoizpen-zien i ikoa.ehu.eus/documen os/5dd526ec2999522b767ea452
● Galla do-López, J. A., & Galla do Vázquez, P. (2018). Coeducación e igualdad de
géne o. En E. López-Meneses e al. (Eds.), Expe iencias pedagógicas e inno ación
educa i a: Apo aciones desde la p axis docen e e in es igado a (pp. 3397–3409).
Ediciones Oc aed o. h ps://www. esea chga e.ne /publica ion/335129238
● Ga ay Ibañez de Elejalde, B., e al. (2018). ¿Exis e sesgo de géne o en los es udios de
ciencias de la ac i idad ísica y el depo e? Re os, 34, 150-154 .
● Ga ay, B., Lasa e, G., Co es-Med ano, I., & San ama ía-Goicu ia, I. (2024). Why
Should Educa o s Recei e T aining in Childhood T auma? T ends in Psychology, 32,
307–334. h ps://doi.o g/10.1007/s43076-022-00223-1
● Jimenez, O., San iago, K., & Lukas, J. F. (2007). Bizikide za ikas e xee an. Tan ak.
Euskal He iko Unibe si a eko Hezkun za Aldizka ia, (38).
● Lleixà A ibas, M. T., Sole P a , S., & Se a Paye as, P. (2020). Pe spec i a de géne o
en la o mación de maes as y maes os de Educación Física. Re os, 37, 634–642.
h ps://doi.o g/10.47197/ e os. 37i37.74253
● Ma ín, M., Sole , S., e a Vilano a-Sole , A. (2017). Géne o y depo e. Sociología del
Depo e 4. Ed. (97-124). Alianza edi o ial.
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=7843256
38
● Ma ínez, A. (2013). Feminidad p ima ia e iden idad de géne o: una mi ada desde la
eo ía de Judi h Bu le . Ac a Académica, V Cong eso In e nacional de Psicología .
● Ma ínez Abajo, J., Lasa e Leone , G., A is izabal Llo en e, P., & Vizca a Mo ales, M.
(2021). Expe iencias de muje es depo is as de al o ni el an e a la ealidad
and océn ica del depo e. Ágo a pa a la Educación Física y el Depo e, 23, 383-404.
● Ma ínez-Abajo, J., Vizca a, M. T., & Lasa e, G. (2020). Pe cepción de las
depo is as de su a o mediá ico. Apun s. Educación ísica y depo es, 1(139), 73-82.
● Ma ínez-Abajo, J., Vizca a, M. T., Leone , G. L., & Angulo, A. T. (2024). Compe i y
es udia . Pe cepciones sob e la ca e a dual de las depo is as de al o ni el. Re is a
In e nacional de los Es udios Vascos, 69(1).
● Mejo edu. (2024). Igualdad de géne o en la educación obliga o ia. Comisión Nacional
pa a la Mejo a Con inua de la Educación.
h ps://www.mejo edu.gob.mx/images/publicaciones/an ologia-igualdad2024.pd
● Minis e io de Educación de Chile. (2017). Manual de lenguaje inclusi o no sexis a.
h ps://www.mineduc.cl/wp-con en /uploads/si es/19/2017/09/Manual-Lenguaje-Inclusi
o-No-Sexis a.pd
● Neubaue , A. (2024). Feminismo in e seccional en el cu ículo de la educación obliga o ia
española: El caso de la LOMLOE. Compa a i e Cul u al S udies: Eu opean and La in
Ame ican Pe spec i es, 19, 1-23.
● Pas o -Vicedo, J. C., Sánchez-Oli a, A., Sánchez-Blancha , J., & Ma ínez-Ma ínez, J.
(2019). Es e eo ipos de géne o en educación ísica. SPORT TK-Re is a Eu oAme icana
de Ciencias del Depo e, 8(2), 65–70. h ps://doi.o g/10.6018/spo k.401071
● Red Chilena con a la Violencia hacia las Muje es. (2016). Educación no sexis a:
Hacia una eal ans o mación.
h ps://www.nomas iolenciacon amuje es.cl/wp-con en /uploads/2016/10/36621_RED
-2016-WEB.pd
● Ruiz, R. O. (2007). La con i encia: un egalo de la cul u a a la escuela. Idea La
Mancha: Re is a de Educación de Cas illa-La Mancha, 4, 50-54.
● Taylo , S. J., Bogdan, R., & DeVaul , M. (2015). In oducción a los mé odos cuali a i os de
in es igación (4.ª ed.). Ba celona: Paidós.
● Uni e sidad de Chile – Facul ad de Ciencias Sociales. (2022). Guía de educación
39
an isexis a.
h ps:// acso.uchile.cl/dam/jc %3A7dad1122-8767-4a71-a036-50b4193c2064/Gu%26i
acu e%3Ba%20Educaci%26oacu e%3Bn%20An isexis a.pd
● Valles, M. S. (2009). Técnicas cuali a i as de in es igación social: Re lexión me odológica
y p ác ica p o esional (3.ª ed.). Mad id: Sín esis.
● Vizca a Mo ales, M. T. (2009). La in es igación na u alis a e in e p e a i a desde la
ac i idad ísica y el depo e. Re is a de Psicodidác ica, 14(1), 119-132.
7. E anskinak
1. e anskina
GALDETEGIA
2. e anskina
BEHAKETA G AL
3. e anskina
TRANSKRIPZIOA
40