Sexu-indarkeriaren aurreko babesa gatazka armatuetan. Nazioarteko tresna juridikoak eta haien aplikazioa

Dosie a
Sexu-inda ke ia en au eko babesa
ga azka a ma ue an.
Nazioa eko esna ju idikoak
e a haien aplikazioa
Ande Gu ié ez-Solana Jou noud
ike zi ion landaluze
Dosie a
Sexu-inda ke ia en au eko babesa
ga azka a ma ue an.
Nazioa eko esna ju idikoak
e a haien aplikazioa
Ande Gu ié ez-Solana Jou noud
ike zi ion landaluze
A gi alpen hau T an siziozko jus izia e a k i ika eminis a: giza eskubideen u ake a la ien
ondo iozko zigo gabe asun pa ia kala en au kako baliabideak P oiek ua en espa uan egin da.
PRO-2018K30031. GLEA en lagun za ekin.
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an.
Nazioa eko esna ju idikoak e a haien aplikazioa
Egilea: Ande Gu ié ez-Solana Jou noud, ike zi ion landaluze
2020
www.hegoa.ehu.eus
[email p o ec ed]
UPV/EHU • Zubi ia E xea
Lehendaka i Agi e E o bidea, 81 • 48015 Bilbao
Tel.: 94 601 70 91 • Faxa: 94 601 70 40
UPV/EHU • Ca los San ama ia Zen oa
Elhuya Plaza 2 • 20018 Donos ia
Tel.: 943 01 74 64 • Faxa: 94 601 70 40
UPV/EHU • Campuseko Libu u egia
Nie es Cano, 33 • 01006 Vi o ia-Gas eiz
Tel.: 945 01 42 87 • Faxa: 945 01 42 87
I zul zailea: Maku Flo en ino Ga bizu
Imp ima zailea: P in haus S.L.
Diseinua e a make azioa: Ma a, S.L.
Lege go dailua: LG BI 00149-2021
ISBN: 978-84-16257-72-0
Agi i hau C ea i e Commons-en lizen ziapean dago. Baimena duzu lan hau kopia u, bana u e a
publikoki heda zeko, be ie e, kon uan ha u a lana en k edi uak adie azi beha di uzula, e a ezin duzula me ka a i za-
xedee a ako e abili. Ezin da lan hone a ik e a o i ako ob a ik alda u, e alda u edo so u. Lizen zia, oso ik:
h p://c ea i ecommons.o g/licenses/by-nc-nd/4.0
3
Dosie a
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an.
Nazioa eko esna ju idikoak e a haien aplikazioa
Ande Gu ié ez-Solana Jou noud. Zuzenbidean e a Nazioa eko
Ha emane an dok o ea Euskal He iko Unibe si a ean (UPV/EHU).
“Nazioa eko e akundeak, es a uak e a enp esak giza e globaliza u ba ean: Giza
Eskubideak Babes eko e onka be iak (2019-2021)” ike ke a- aldeko kidea
da, bai e a Ekonomia, Indus ia e a Lehiako asun Minis e ioak inan za u ako
“Nazioa eko a auak so zeko p ozesuak: Wes alia e a Wo d alia a ean”
ike ke a-p oiek ukoa e e (DER2017-85800-P9). Nazioa eko E akundeak,
giza e zibil globala, nazioa eko a auak e aiki zeko e a eza zeko modu be iak
e a gene o-ikuspegia nazioa eko jus izian di a ha en in e es-a loak. Be e
a gi alpenen a ean hu engoak aipa u beha di a: Es udio de las pe cepciones
es a ales y de la sociedad ci il de la ONU, la OMC y la OIT (2014) e a El
uso del pañuelo islámico en el abajo a la luz de la ecien e ju isp udencia
del TJUE. ¿Cues ión de disc iminación eligiosa, po azón de géne o o de
disc iminación múl iple? (2019).
ike zi ion landaluze. Nazioa eko Ikaske e an dok o ea e a Euskal He iko
Unibe si a eko (UPV/EHU) Nazioa eko Zuzenbide Publikoko i akaslea
da. Hegoako kidea da, UPV/EHUko Nazioa eko Lankide za e a Ga apena i
Bu uzko Ikaske a Ins i u ua, bai e a euskal unibe si a e-sis emako (IT1037-
16) Giza Segu asuna i, Tokiko Giza Ga apena i e a Nazioa eko Lankide za i
bu uzko Ike ke a Taldekoa (2016-2021) e e. In e esgune di u: bakea en
e aikun za e a gene oa; bo okala i ohien a magabe zea, desmobilizazioa e a
giza e a zea; jus izia eminis a e a maskulini a e be iak. Bes e a gi alpen
ba zuen a ean, Pax C í ica. Apo es eó icos a las pe spec i as de paz
poslibe al (2019) libu ua en egilekidea da e a Desa me, desmo ilización y
ein eg ación de ex comba ien es. Géne o, masculinidades y cons ucción de
paz en la República Democ á ica del Congo (2018) libu ua en egilea.

5
Au kibidea
Au kibidea
1. Sa e a ...................................................................................................................................................................................................................................................................................... 7
2. Ga azka a ma ue ako sexu-inda ke ia i bu uzko nazioa eko
esna ju idiko nagusiak: edukia e a balio ju idikoa .................................................................. 11
2.1. E aikun za ju idikoa en p ozesu he e ogeneo e a man soa 11
2.2. So bu ua XIX. mendean e a Biga en Mundu Ge a en
os eko bul zada 14
2.3. Giza Eskubideen eskualdee ako sis eme ako
e a Nazio Ba ue ako e emuko esnak 17
2.4. An zinako Jugosla ia ako e a Ruanda ako ad hoc
Nazioa eko Zigo Auzi egien Es a u uak 19
2.5. Nazioa eko Zigo Go ea en Es a u ua e a ge oagoko
nazioa eko ga apenak 22
3. Ju isp uden zia adie azga ia nazioa ean ............................................................................................................ 27
3.1. Ruanda ako Nazioa eko Zigo Auzi egia 28
3.2. An zinako Jugosla ia ako Nazioa eko Zigo Auzi egia 30
3.3. Nazioa eko Zigo Go ea 34
3.4. Sie a Leonako Auzi egi Be ezia 36
3.5. Giza Eskubideen eskualdeko Auzi egiak 37
3.5.1. Giza Eskubideen Sis ema In e ame ika a 38
3.5.2. Giza Eskubideen Eu opako Auzi egia 39
4. Sexu-inda ke ia i bu uzko nazioa eko a audi e a
ju isp uden zia en e agina Es a ue ako ba ne-auzi egie an ................................ 41
4.1. Gua emala 41
4.2. A gen ina 43
4.3. Kolonbia 44
4.4. Pe u 46
4.5. Kongoko E epublika Demok a ikoa 47
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
6
5. Dagoen ma ko ju idikoa i e a ho en aplikazio ju isdikzionala i
bu uzko azken gogoe ak .................................................................................................................................................................................................. 51
5.1. Iden i ika u iko mugak e a hu suneak 51
5.2. Hobe zeko p oposamenei bu uzko ez abaida i ekia 55
6. E e e en ziak ................................................................................................................................................................................................................................................ 59
7
2018ko abendua en 10ean, Nadia Mu ad ak ibis a yezidiak e a Denis
Mukwege Kongoko medikuak Bakea en Nobel Sa ia jaso zu en ba e a
“ga azka a ma ue an sexu-inda ke ia ge ako a ma za e abil zea ekin
amai zeko egindako lanaga ik”. XX. mendeko 1990eko hama kadaz ge oz ik
giza eskubideei e a bakea i bu uzko nazioa eko agenda an sexu-inda ke iak
(SI) izan duen ikusga i asun hazko a en isla da e emu ho e ako lana ain za
ha u izana. Ikusga i asun ho en bul zada izan di a emakumeen e a eminis en
nazioa eko mugimenduen hama kada ako bo oka e a e agin poli ikoa.
Ga azka a ma uak e a sexu-inda ke ia elka en ondo ik joan di a
giza e ia en his o ia osoan zeha . Elizabe h Odio Beni ok (1998: 267),
an zinako Jugosla iako ga azkan e agindako sexu-inda ke ia i bu uz aipa zen
duen bezala, “mendee an zeha , emakumeen su imendua i gehi zen zaion
kapi ulua izan zen. Ge a guz ien his o ia be be a izan da emakumeen za ,
a azoiak e a me odoak alda zen joan di en a en”1. E a, hala e e, giza e ia en
his o ian zeha eko ga azka a ma ue an behin e a be iz e epika u den
ge ae a izan a en, sexu-inda ke ia ez da a audi ju idiko be ezien ez a e a
media iko ga an zi sua en xede izan o ain dela gu xi a a e. XX. mendeko
azken hama kadan sa u zen inda su ga azka a ma uei lo u iko nazioa eko
agenda an, lege ian e a ju isp uden zian.
Be eziki azkeneko hi u hama kada an ga azka a ma ue ako sexu-
inda ke ia en kon ako bo oka ekin lo u ako hainba e a asko a iko
nazioa eko esna ju idikoak age u di a. Az e lan hone an ho ie ako
1 Elizabe h Odio Beni o, Giza Eskubideen Go e In e ame ika a en egungo p esiden ea da,
e a an zinako Jugosla ia ako Nazioa eko Zigo Auzi egiko epaile –non sexu-inda ke ia i
bu uzko be ikun za ju idiko sakonak e agin zi uz en epaie ako ba zue an pa e ha u zuen–
e a, ge oago, Nazioa eko Zigo Go eko epaile e e izan zen.
1. Sa e a
14
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
zuzenbideko a au ba ek zigo zeak bi bide ho ie a ik so zen di u be ebeha ak,
e a ho i eske , po ae a ho i hainba a au u a u izanaga ik jaza dai eke.
Labu bilduz, ga azka a ma ue ako sexu-izae ako k imenen egungo
nazioa eko ma ko ju idikoa p ozesu man so, konplexu e a luze ba en emai za
da, zeine an aipa u ako Nazioa eko Zuzenbideko hi u e emuen (NZH,
GENZ e a NZZ) a eko in e akzioa nazioa eko esnen plu al asuna en e a
he e ogeneo asuna en bidez ge a zen den. E eali a e ho i da ozen a ale an
az e uko dugu:
2.2. So bu ua XIX. mendean e a Biga en Mundu Ge a en
os eko bul zada
Ga azka a ma ue an sexu-inda ke ia en nazioa eko a aubide ju idikoa
nahiko be ia da e a XIX. biga en e dialdean koka dezakegu ha en so bu ua;
ge ako zuzenbidea (ius in bello) –hau da, “ge a nola egin”, ze po ae a di en
ona ga iak e a zein ez, de ini u nahi du en legeak– a au zen ahalegin zeko
zenbai esna so u zi en unean.
Ekimen ho ien a ean dago Liebe Kodea (1863), Ipa Ame ikako ge a
zibilean Ba asuna en A madak egina, e a une ha an ge an ona ezin za
jo zen zi en po ae ak eza zen zi uz en Nazioa eko Ohi u azko
Zuzenbideko a auak bildu zi uz en be an. Ha en 44. a ikuluan bo xake a
debeka zen zen esp esuki, e a a au ho i u a zea he io za ekin zigo zen
zen. Liebe Kodean jaso zen di en ge a-legeen ohi u azko zuzenbidea i
bu uzko xedapenak oina i za ha u zi en Hagako Kon e en zie an (1899
e a 1907); ho ie an, ge a ekin e a une ha an nazioa eko komuni a ean
zeuden Es a u gehienen a eko ga azken ebazpidea ekin lo u iko nazioa eko
hainba i un so u zi en. Kon e en zia ho ie a ik so u ako i unek ga azka
a ma ue an pa e ha zen du en alde dien po ae ak “oho ea e a amilia en
eskubideak”3 e espe a u beha a aipa zen du e, e a be i in e p e a u izan
da esaldi ho e an inplizi uki sa u a dagoela bo xake a en debekua.
Zeha kako e e e en zia ho ek ge oagoko nazioa eko a aue an jasoko
den ideia isla zen du; hau da, sexu-inda ke ia (no be a en, amilia en,
3 46. a ikuluek, bai II. Hi za mena ena, lu eko ge a i bu uzko lege e a ohi u en gainekoak
(1899), bai IV. Konben zioa i a xiki iko A audia ena, lu eko ge a i bu uzko lege e a
ohi u en gainekoak (1907), e e e en zia ho i jaso zen du e.

15
2. Ga azka a ma ue ako sexu-inda ke ia i bu uzko nazioa eko esna ju idiko nagusiak: edukia ...
e kidegoa en) duin asuna en edo oho ea en kon ako i ain gisa ule ua, ez
o dea k imen gisa, nahiz e a bes e po ae a ba zuk bai halako za ha zen
di en, o u a, esa e ako (Gama a, 2005:12).
U e ba zuk ge oago, Biga en Mundu Ge an ge a u zi en giza
eskubideen u ake en la i asuna en e a handi asuna en au ean, pe sonak
babes eko hainba ekimen bul za u zi uz en4. Go ago aipa u ako Nazioa eko
Zuzenbideko ada e ako bakoi za en ga apena, bes eak bes e: Nazioa eko
Zigo Zuzenbidea, Nu enbe g e a Tokioko nazioa eko Auzi egi Mili a en
bi a ez (1945); Nazioa eko Zuzenbide Humani a ioa, Gene ako lau
Konben zioen bidez, 1949; e a Giza Eskubideen Nazioa eko Zuzenbidea,
Giza Eskubideen Adie azpen Unibe sala en bi a ez, 1948, ge oagoko giza
eskubideen ingu uko bes e esna asko en abiapun u izan zena.
Biga en Mundu Ge a amai u e a be ehala, po en zia alia uek
Nu enbe g e a Tokioko Nazioa eko Auzi egi Mili a ak so u zi uz en
he ialde gal zailee ako goi ka gu mili a ak be eziki la i za jo ako
nazioa eko k imenenga ik epai zeko: ge a-k imenak e a giza e ia en
kon ako k imenak, hain zuzen. Nu enbe geko Es a u uan une ha an
nazioa eko a audian jada jaso a zegoen “ge a k imen” ka ego ia jaso
zen, e a “giza e ia en kon ako k imen” ka ego ia be ia xe a u zu en,
e a ho en oina ia izan zen zenbai k imenek k imena be a pai a zen
du en zuzeneko bik imak ez ezik, haien izae a e a la i asuna en ondo ioz,
pe sona ho iek baino u unago i is en di ela, giza e ia osoa en kon ako
e aso bihu u a e (Zo illa, 2005: 10 e a 16).
Ez auzi egi ba eko ez bes eko es a u ue an ez zi en jaso nazioa eko k imen
jaza ga i gisa ez bo xake a ez bes elako sexu-inda ke ia modu ba zuk;
baina hala e e, auzi egi ba en zein bes ea en po ae a gai honen ingu uan
oso desbe dina izan zen. Nu enbe geko Auzi egian, Alemaniako ka guek
emakumeen au ka an ola u ako bo xake a masiboei bu uz epaike e an age u
zi en ebiden ziak ez zi uz en kon uan ha u, e a ino ez zu en epai u –e a
4 Lehenengo Mundu Ge ako ondo ioek, ho iek e e sun siga iak izanik e e, ez zu en
halako e agin naba mena izan ga azka a ma ue an pe sonei eskaini beha eko
nazioa eko babesa en ga apena i dagokionez. Hala e e, au eka i ik badago bo xake a
e a beha u ako p os i uzioa banakako zigo -e an zukizuna e agi en du en nazioa eko
k imen gisa kali ika ze akoan, ge a ho en ondo en so u ako Ba zo de ba ek ain za
ha ua e a 32 nazioa eko k imen iden i ika u zi uena (Ojinaga Ruiz, 2002: 217), edo
Gene ako Hi za mena, ge a-p esoei eman beha eko a ua i bu uzkoa, 1929koa.
16
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
ondo ioz, zigo u e e ez– ge ae a haienga ik5. Tokioko Auzi egiak, aldiz,
Toyoda e a Ma sui jene alak e a Hi o a, A ze i Minis oa auzipe u egin zi uen
haien agin epean zeuden soldaduek emakumeak maila handian e a modu
o oko uan bo xa u izanaga ik Txinako Nanking hi ian, e a egin za ho iek
ge a k imen za ha uak izan zi en (Ojinaga Ruiz, 2002: 217)6.
1949an ona u ako Gene ako Konben zioe an bai aipa u zen esp esuki
bo xake a (e a bes elako sexu-inda ke ia moduak) Biga en Mundu Ge an
ge a u zi en Nazioa eko Zuzenbide Humani a ioa en u ake en e an zun
gisa. Ho ela, IV. Hi za mena en 27. a ikuluan, ge a ga aian pe sona zibilak
babes ea i bu uzkoan, aipa zen da oso izae a pa e nalis a ekin ”emakumeak
be eziki babes uak izango di ela haien oho ea en kon ako edozein e aso en
au ean e a, be eziki, bo xake a en, beha u ako p os i uzioa en e a haien
ahalkea en kon ako e aso o o en au ean”7. Modu be ean, 1949ko Gene ako
lau Konben zioe an komuna den 3. a ikuluan jaso zen da “debeka u a
daudela pe sona en duin asune ako e asoak, be eziki a u umiliaga i e a
laidoga iak”, e a bai nazioa eko dok inak bai ju isp uden zia en pa e ik
handienak e e, adie azpide ho e an sexu-inda ke ia en debekua jaso a
dagoela ule u du e.
Magdalena Ma ín e a Isabel Li olak (2013:14) aipa zen du ena en ha i a,
Konben zio ho ien ga an zia bi a ikoa da. Alde ba e ik, nazioa eko a a u
5 Izan e e, bo xake a hi za ez da behin e e age zen Nu enbe geko Auzi egia en epaia en
179 o ialdee an. 1945eko abenduko 10 zk.dun Kon ol Alia ua i bu uzko Legeak –
Nu enbe geko Auzi egia en Es a u uan oina i uak e a hu engo u ee an maila xikiagoko
mili a alemania ak epai zeko balio izan zuenak– bai jaso zen zuen bo xake a en
be a iazko e e e en zia ba (II. 1. c a ikulua), e a, gaine a, giza e ia en kon ako k imen za
jo zen zuen (Odio Beni o, 1998: 271-272).
6 “Nankingeko bo xake a” izenez ezagu zen den e a Biga en Mundu Ge a en au e ik,
1937an, 20.000 emakume xina a i e agin zion ge ae a ho i modu be eizian a a u zen
epaike an, nahiz e a emakumeen sexu-esklabo za oso ja dun o oko e a an ola ua izan
zen Japoniako a mada en alde ik ge ak i aun zuen bi a e osoan e a okupa u ako lu alde
guz ie an (Ko ea, Txina, Filipinak, Thailandia, e ab.).
7 An zeko debekuak eza i zi uz en Gene ako Konben zioen a au-ga apenean 1977an
ona u zi uz en bi P o okolo Gehiga ie an. Hain zuzen e e, I P o okolo Gehiga ia en
75.2.b) a ikuluan (nazioa eko ga azkei bu uzkoa), debeka u egi en di a “pe sona en
duin asuna en kon ako e asoak, be eziki a u umiliaga i e a laidoga iak, beha u ako
p os i uzioa e a ahalkea en kon ako bes e edozein e aso”, e a II P o okolo Gehiga ia en
4.2.e) a ikuluan (nazioa ekoak ez di en ga azkei bu uzkoa) idazke a ia be be a dauka,
baina bo xake a gehi zen du debeka u ako po ae a gisa (“pe sona en duin asuna en
kon ako e asoak, be eziki a u umiliaga i e a laidoga iak, bo xake a, beha u ako
p os i uzioa e a ahalkea en kon ako bes e edozein e aso”).
17
2. Ga azka a ma ue ako sexu-inda ke ia i bu uzko nazioa eko esna ju idiko nagusiak: edukia ...
iza eaz gain, be an jaso ako xedapene ako ba zuk ( o u a en debekua e a
NZHko bes e a au ba zuk) ohi u azko zuzenbide za ain za ha uak izan
di elako (ba zuk, gaine a, ius cogens edo aginduzko zuzenbideko a au
gisa), e a, be az, ga azka a ma u o o an e a alde di guz iek e espe a u beha
di uz elako; e a, bes e ik, a au ho iek, apu ka, ba ne a audie an xe a uz joan
di elako, halako e az non es a u askok 1949ko Gene ako Konben zioe ako
sexu-inda ke ia en debekua i bu uzko xedapenak eu en ba neko zuzenbidean
e e jaso di uz en.
2.3. Giza Eskubideen eskualdee ako sis eme ako e a Nazio
Ba ue ako e emuko esnak
Biga en Mundu Ge a en os eko bul zada en ondo en, XX. mendeko
biga en e dialdean, ga azka a ma ue ako sexu-inda ke ia i bu uzko hainba
e a asko a iko nazioa eko esna ju idikoak age zen joan zi en. Ho ie ako
ba e e ez da espezi ikoki bo xake a i edo bes elako sexu-inda ke ia moduei
bu uzkoa (Gama a, 2005:13), baina askok aipa u egi en du e giza eskubideen
e a/edo ga azka a ma uen e emue a ik. Lehen aipa u dugun bezala, es u
honen luze a dela e a, in e esga ien i udi zen zaizkigune ako ba zuk baino
ezin di ugu aipa u, ge oago aipa uko di ugun ba zuk be eziki.
Alde ba e ik, Eu opako eskualde-izae a du en giza eskubideak babes eko
zenbai esna e a auzi egi ju idiko naba menduko di ugu; hala nola, Giza
Eskubideen Eu opako Hi za mena (1950) e a Giza Eskubideen Eu opako
Auzi egia, giza eskubideen in e p e azioaz e a kide di en es a uek be eko du ela
be ma zeaz a du a zen den o gano ju isdikzionala. Aldi be ean, Ame ikan,
Giza Eskubideen Ba zo de In e ame ika a e a Giza Eskubideen Go e
In e ame ika a daude; azken ho i Giza Eskubideen Konben zio Ame ika a en
(1969) be me ju isdikzional gisa. Giza eskubideen8 eskualdee ako aipa u ako
8 Bi e emu geog a ikoe an emakumeen kon ako inda ke ia i bu uzko i un espezi ikoak jaso
di a. Eu opan, emakumeen kon ako inda ke ia en e a e xeko inda ke ia en p eben zioa en
e a haien kon ako bo oka i bu uzko Eu opako Kon seilua en Hi za mena (2011),
“Is anbuleko Hi za mena” izenez ezaguna, e a Ame ikan, emakumeen kon ako inda ke ia
p ebeni zeko, zigo zeko e a desage a az eko Konben zio In e ame ika a (1994), “Belém
do Pa á Konben zioa” izenez ezaguna. Nahiz e a es u hone an ez diogun helduko A ikako
Giza Eskubideen Sis ema i, hemen adie az en dugu ha en e e e en ziazko I una Giza
Eskubideen e a He ien A ikako Gu una dela. Honen ga apena A ikako emakumeen
eskubideei bu uzko P o okoloa en (2003) bidez eman da, “Mapu oko P o okoloa” bezala
ezaguna dena, e a be an badago be a iazko e e e en zia ba ga azka a ma ue an emakumeen
kon ako inda ke ia i bu uz (be eziki bo xake a i e a bes elako sexu-esplo azioa i bu uz).
Hala e e, aplikazio e a ga apen u ia izan duen ju isdikzio-o ganoe an.
18
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
i une ako ba ean e e ga azka a ma ue ako sexu-inda ke ia i bu uzko
be a iazko aipamenik ez dagoen a en, ho ien segimendua egi eko so u ako
auzi egiek bai jaso di uz e gai ho i bu uzko nazioa eko zigo -auzi egien
epaie ako a gudioak eu en eskumeneko kasue an aplika zeko, e a eu en e emu
geog a ikoe an au eka i ju isdikzional ga an zi suak so uz, au e ago
azalduko dugun bezala.
Bes e alde ba e ik, izae a unibe saleko giza eskubideen nazioa eko
i une an e e ez dago sexu-inda ke ia i bu uzko e e e en zia zuzenik, ez
e a Giza Eskubideen Adie azpen Unibe salean (1948), ez hu a ga a zen
du en Giza Eskubideen Nazioa eko (1966) bi i une an e e; eskubide zibil
e a poli ikoei bu uzkoa ba , e a eskubide ekonomiko, sozial e a kul u alei
bu uzkoa, bes ea.
Egoe a alda u egi en da unibe salak di en baina gai oso espezi ikoei
bu uzkoak di en zenbai esna ekin. Esa e ako, Hau a en Eskubideei
bu uzko 1989ko Konben zioak e a adingabeek ga azka a ma ue an pa e
ha zea i bu uzko ha en p o okoloak (2000) sexu-inda ke ia aipa zen
ez du en a en, bes e i un espezi iko ba zuen edukia (Genozidio deli ua
p ebeni zeko e a zigo zeko Konben zioa,1948, edo To u a en e a bes elako
a u edo zigo anke , zi al e a laidoga ien au kako Konben zioa, 1984)
e abili izan da sexu-inda ke ia en gaia en ingu uan nazioa eko zigo -
auzi egien epaie an.
Emakumeen kon ako disk iminazio modu o o desage a az eko 1979ko
Konben zioan e e au ki u di ugu e e e en ziak; hain zuzen, CEDAWeko
Ba zo deak i un ho en edukia in e p e a zeko e a ga a zeko emandako
“Gomendio O oko ak” izenekoen ga apenean. 30. Gomendio O oko a
da (2013), “emakumeak ga azken p eben zioan e a ga azka edo ga azka-
os eko egoe a an” gaia i bu uzkoa, alde di ho i zehaz asun handiena ekin
ga a zen duena. Gomendio ho e an, bes eak bes e, honako be ebeha hauek
gogo a az en zaizkie es a uei: ba ne-legeen bidez, ga azkan diha du en alde di
guz iei sexu-inda ke ia debeka zea, nazioa eko zigo auzi egien e a auzi egi
mis oen ju isp uden zia ik e a Nazioa eko Zigo Go ea en E omako
Es a u u ik (Gomendioa en 24. e a 38. le oaldeak) ondo ioz a zen den bezala;
es a uko e a es a uz kanpoko agen eek e agindako sexu-inda ke ia p ebeni zea,
ike zea e a zigo zea, ze o- ole an zia dei u iko poli ika gauza uz; inda ke ia
ho i pai a u beha izan du en emakumeek e a neskek jus izia ako e a ze bi zu
medikoe a ako (osasun isiko e a men ala i e a ugalke a i lo u ikoak),
ju idikoe a ako e a psikosoziale a ako i isga i asuna izango du ela be ma zea
(38. pa ag a oa).
19
2. Ga azka a ma ue ako sexu-inda ke ia i bu uzko nazioa eko esna ju idiko nagusiak: edukia ...
Azkenik, Nazio Ba uen Segu asun Kon seilua en ma koan, 1325.
Ebazpena azpima a u nahi dugu, “emakumeak, bakea e a segu asuna” i
bu uzkoa (2000). Ho e an, ga azka a ma uen es uingu uan ge a u ako sexu-
inda ke ia en gaineko e e e en zia (aplikaga i den Nazioa eko Zuzenbidea
e espe a zeko eska zen duena, be eziki 1949ko Gene ako Konben zioak),
gai be be a en ingu uko ge oagoko ebazpenekin osa u zu en. Be eziki
in e esga ia da 1820 ebazpena9; izan e e, emakumeen kon ako sexu-
inda ke ia sis ema iko e a o oko a “nazioa eko bakea en e a segu asuna en
au kako meha xu” gisa iden i ika zen du lehenengoz Segu asun Kon seiluak
(Robles Ca illo, 2012: 166).
2.4. An zinako Jugosla ia ako e a Ruanda ako ad hoc
Nazioa eko Zigo Auzi egien Es a u uak
Ma in e a Li olak (2013:16) adie az en du en bezala, ga azka
a ma ue ako es uingu ue an sexu-inda ke ia en zigo -jaza pena
Nazioa eko Zigo Zuzenbidea en ga apena ekin e a Zuzenbide ho i
aplika zen du en nazioa eko zigo o gano ju isdikzionalen so e a ekin
ba e a joan da. Nu enbe g e a Tokioko espe ien zien ondo en, au eka i ik
ez zuen au e apausoa eman zen 1990ean, an zinako Jugosla ia ako
Nazioa eko Zigo Auzi egia (JNZA) e a Ruanda ako Nazioa eko Zigo
Auzi egia (RNZA) so u zi uz enean. Ho ien eskue an ge a zen zen
he ialde ho ie an izan zi en ga azke an gauza u ako k imen be eziki
la ien egileen banakako e an zukizun penala epai zea.
Bi auzi egi be ezi di a, ad hoc, i aupen e a e emu geog a iko muga ua ekin
e a Nazio Ba uen Segu asun Kon seilua en bi ebazpenen bidez so uak10. Bi
auzi egi ho ien ju isp uden ziak be ebiziko ga an zia izan du Nazioa eko
Zigo Zuzenbidea en ga apenean e a, be eziki, izae a sexualeko k imenen
jaza penean. Ondo en, k imen ho iekin lo u a, haien Es a u ue an jaso zen
di en xedapenak az e uko di ugu labu .
9 Honen a ze ik, ga azka a ma ue an emakumeen kon ako sexu-inda ke ia i bu uzko
hainba ebazpen espezi iko izan di a; hain zuzen 1888 (2009), 1960 (2010) e a 2106 (2013)
ebazpenak.
10 JNZA en kasuan, Segu asun Kon seilua en 1993ko maia za en 25eko 827 Ebazpena; e a,
RNZA en kasuan, Segu asun Kon seilua en 1994ko aza oa en 8ko 955 Ebazpena.

20
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
11 Ikusi be e es a u ua JNZA en webgune o izialean:
h ps://www.ic y.o g/en/documen s/s a u e- ibunal
12 Ikusi be e es a u ua RNZA en webgune o izialean:
h ps://unic .i mc .o g/si es/unic .o g/ iles/legal-lib a y/100131_S a u e_en_ _0.pd
An zinako Jugosla ia ako Zigo Auzi egia en Es a u uak11 be e
eskumeneko hainba po ae a jaso zen di u 2 ik 5e a bi a eko a ikulue an.
2. a ikuluan (“1949ko Gene ako Konben zioen u a ze la iak”), sexu-
inda ke ia en e e e en zia zuzenik jaso zen ez den a en, bai jaso zen di a
b) “ o u a edo a u anke edo laidoga iak” e a c) “nahi a su imendu la iak
e agi ea edo oso asun isikoa en edo osasuna en kon a la iki e aso egi ea”
a ale an. O oba , 4. a ikuluan (“Genozidioa”) ez dago sexu-inda ke ia en
aipamenik, baina, “oso ik edo pa zialki alde nazional, e niko, a aza- alde
edo e lijioso ba sun si ze a” bide a u iko ekin zak jaso zen di a, e a ho ien
a ean, b) “ aldeko kideen oso asun isiko edo psikikoa en kon ako e aso
la iak” e a d) “ alde ba en bai an jaio zak e agoz e a bide a u iko neu iak”
a ale an, ge oago, JNZAk hedadu az e abili zi uenak. Ha en i i ziz, alde
ba e ik, zalan za ik gabe, sexu-inda ke iak pai a zen duena en oso asun
isiko e a men ala en kon a e agi en du e a, bes e ik, jaio zak e agoz e a
bide a u ako neu ien a ean izae a sexuala du enak e e izan dai ezke.
Es a u ua en in e p e azio ho ek ahalbide u zion JNZA i izae a sexualeko
hainba po ae a genozidio-k imen gisa kali ika zea. Azkenik, 5. a ikuluan
(“Giza e ia en kon ako k imenak”), bo xake az gain, bes elako sexu-
inda ke ia daka en zenbai po ae a jaso zen di a; bes eak bes e, o u a e a
bes elako a u anke ak.
Ruanda ako Nazioa eko Zigo Auzi egia en Es a u uak12 auzi egi honen
eskumenekoak di en po ae ak jaso zen di u 2 ik 4 a bi a eko a ikulue an.
2. a ikuluan (“Genozidioa”) be i o e e jaso zen di u alde nazional, e niko,
a aza- alde edo e lijioso ba oso ik edo pa zialki sun si zeko asmoa” du en
ekin zak e a, JNZA en kasuan bezala, ho ien a ean daude “ aldeko kideen
oso asun isiko edo psikikoa en kon ako e aso la iak” e a “ aldea en bai an
jaio zak e agoz e a bide a u ako neu iak” (b e a d a alak). 3. a ikuluan
(“Giza e ia en kon ako k imenak), JNZAk bezala, bo xake a nahiz sexu-
inda ke ia e agin dezake en zenbai po ae a; hala nola, o u a e a bes elako
a u anke ak. Azkenik, e a “ba neko ga azka” dela kon uan ha u a,
Gene ako Konben zioe an e a ha en II. P o okolo Gehiga ian komunak di en
3. a ikulua en u ake ak” aipa zen di u 4. a ikuluak. Ho ien a ean daude
“pe sona en duin asuna en kon ako e asoak, be eziki, a u umiliaga ia
e a laidoga ia, bo xake a, beha u ako p os i uzioa e a bes e edozein e aso
21
2. Ga azka a ma ue ako sexu-inda ke ia i bu uzko nazioa eko esna ju idiko nagusiak: edukia ...
13 JNZA en Es a u ua en “P ozedu a e a F oga A auak” izeneko agi i ik guk geuk egindako
i zulpena. Ja o izkoa hemen kon sul a dai eke:
h ps://www.ic y.o g/x/ ile/Legal%20Lib a y/Rules_p ocedu e_e idence/IT032Re 50_
en.pd . RNZA en kasuan, agi i ho en be a en 96. A ikuluak ia idazke a be be a dauka.
lizun”; e a ho ien e edakzioak NZH en xedapenak gogo a az en dizkigu,
non bo xake a emakumeen e a haien amilien oho ea en e a duin asuna en
kon ako e aso za ha zen den be ezko k imen za baino gehiago (Zo illa,
2005: 55-56).
JNZA e a RNZA en Es a u uen edukiaz gain (sexu-inda ke ia i lo u iko
po ae a zigo ga iak), bi es a u u ho iei a xiki iko dokumen u ba ean
jaso ako xedapen ba azpima a u nahi dugu, “P ozedu a e a F oga A auei”
bu uzkoa. Sexu-inda ke ia en bik ima izan dena en za epaike a ba ean
es igan za ema eak e agin di zakeen zail asunak kon uan ha u a, bes eak
bes e be bik imizazioa en, es igma izazioa en, a u baz e zailea en edo bai
e a segu asuna en kon ako meha xuen ondo ioz (Zo illa, 2005: 53-54;
Mani lla Falcón, 2008: 27-28), emakume bik imak e a lekukoak babes eko
neu i be eziak eza i zi uz en bi es ue an. Ho ela, auzi egi bakoi za en
“P ozedu a e a F oga A auak” izenekoa en 96. a ikuluan (“Sexu-e asoen
ogak”), honako hau jaso zen da13:
“i) ez da eska uko bik ima en es igan za be es ea
ii) onespena ez da de en sa za ona uko, baldin e a bik ima(k)
(a) inda ez, meha xuz, a xilo u a edo zapalkun za psikologikoa en
bidez mendean ha ua edo meha xa ua izan bada, edo ho en
beldu iza eko a azoiak izan badi u, edo
b) zen zuz, us e izan badu be ak men egin izan ez balu, bes e
pe sona en ba ha uko zu ela mendean, edo meha xu egingo
zio ela edo a iskuan ja iko zu ela;
(iii) bik ima en onespena en ogak ona u au e ik, akusa uak
konben zi u egin beha ko du Auzi egiko A e oa –a eak i xi a bile a
eginda–, oga ho iek ga an zi suak e a sinesga iak di ela;
(i ) ez da oga za ona uko bik ima en aldez au eko sexu-po ae a”.
22
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
Xedapen honen an zeko au eka i ik ez zegoen nazioa eko zigo p ozesuen
e emuan, ez e a es a uen ba neko o denamendu gehiene an e e14. Be ez,
oso ibilbide ga an zi sua izan du ho ek; alde ba e ik, Nazioa eko Zigo
Go ea en (NZG) sexu-inda ke iako kasue a ako p ozedu a-a auei a xiki
zaielako e a, bes e ik, ho ek, aldi be ean, e agin duelako NZGko kide di en
hainba es a uk ba neko zigo -lege ia p ozesalean xe a u izana. Gaine a,
nazioa eko zigo auzi egiek eu ek e e kendu egin dio e pisua oga i e emu
ho e an, “au onomia sexuala en” ideia e a ga azka a ma uko jokaleku ba ean
onespena ema eko ezin asuna ain za ha u a.
2.5. Nazioa eko Zigo Go ea en Es a u ua e a ge oagoko
nazioa eko ga apenak
Ad hoc nazioa eko zigo auzi egien espe ien zia (JNZA e a RNZA)
lagunga ia izan zen Nazioa eko Zigo Go eak e a u zuen 1998ko E omako
Es a u uak gau egune a a e, sexu-inda ke ia ekin lo u iko nazioa eko a audi
ga a uena jaso dezan, bai alde di subs an ibo ik – ipo penalak e a ho ien
elemen uak– bai alde di p ozesale ik –p ozedu a judiziale a ako a auak.
E omako Es a u uak ain za ha zen du, be az, NZG en eskumena sexu izae a
du en k imenen kasue an; an zinako Jugosla ia ako e a Ruanda ako Nazioa eko
Zigo Auzi egien ju isp uden ziak ain za ha uak zi uen a en, inoiz ez bai zi en
au e iaz jaso be e oso asunean nazioa eko bes e ezein a au an.
Gaine a, Es a u uan jaso zen zi en po ae ak e a p ozedu a-a au ho iek
hain be i zaileak iza eko bes e elemen u ba izan zen ga an zi sua: ba ik ba
1990eko hama kadan, emakumeen e a eminis en aldeek gauza u ako e agin
poli ikoa, ba ez e e Women’s Caucus o Gende Jus ice (Emakumeen Caucusa
gene o-be din asune ako) izenekoa en bidez; ho s, 200dik go a e akunde
bil zen zi uen an olakundea, gene o-be din asuna NZGn xe a zeko e a ha en
14 Be eziki be i zaileak di a bik ima en onespena i e a au e iazko sexu-po ae a i
dagokienez de en sa en a gudioen mugapenei bu uz 96. a ikulu ho ek jaso zen di uen
neu iak Hala e a guz iz e e, sexu-inda ke ia i bu uzko zigo -p ozedu a an o aindik oso
ohikoak di a gai ho iek, e a sa i an, oso epai ez abaidaga iak e agi en di u es a ue ako
ba neko auzi egie an. Edonola e e, ezin di ugu 96. a ikulu ho e ako neu iak idealiza u;
ez p ak ikan behin za . RNZA en kasuan, esa e ako, 1994an so u zene ik 1997 a,
Auzi egiak ez zuen sexu-inda ke iaga iko salake a ik jaso zen zuen kasu baka a jaso,
nahiz e a ebiden ziak badi en inda ke ia ho i sis ema ikoki e a modu masiboan e agi en
zela Maide Zo illak (2005: 62-63) dio ho en azalpena izan dai ezkeela bik imen eu en
e ezeloa, es igma izazioa en edo e ep esalien beldu aga ik, e a haien eskubideak
babes eko e a be ma zeko bene ako sis ema ik eza.
23
2. Ga azka a ma ue ako sexu-inda ke ia i bu uzko nazioa eko esna ju idiko nagusiak: edukia ...
Es a u uan au e iazko ad hoc auzi egie an gauza u zi en au e apausoak
sa zeko p esio- alde ga an zi suena bihu u zena15.
Es a u ua en be ikun za ga an zi suena izan zen “izae a sexualeko
k imenei bu uzko ka ego ia be ezia” (Ma in e a Li ola, 2013:18) so u izana;
ka ego ia ho e an, bo xake az gain, nazioa eko bes e esna ba zue an jaso a
zegoena, sexu-inda ke iako bes e po ae a ba zuk e e jaso zen di u, hala
nola, sexu-esklabo za, beha u ako p os i uzioa, beha u ako hau dunaldia
e a beha u ako es e ilizazioa, e a ho iek, ze ingu uaba e an ge a zen di en
a abe a, giza e ia en kon ako k imen, ge a-k imen edo genozidio-k imen za
ha uak izan dai ezke.
Alde ba e ik, Es a u ua en 7.1.g) a ikuluak ain za ha zen di u
giza e ia en kon ako k imen gisa “bo xake a, sexu-esklabo za, beha u ako
p os i uzioa, beha u ako hau dunaldia, beha u ako es e ilizazioa edo
an zeko bes e edozein sexu-inda ke ia la i”, be ie e –giza e ia en kon ako
k imen guz ien kasuan eska zen den bezala– “biz anle zibilen kon ako e aso
o oko edo sis ema iko ba en ba uan e a e aso ho i ge a uko dela jakinda”
egin badi a. Bes e alde ba e ik, 8.2.b.xxii a ikuluan honako hauek jaso zen
di a ge a-k imen gisa: “nazioa eko ga azka a ma ue an aplikaga i di en
legeen e a usadioen bes elako u a ze la iak” a ala en ba uan: “bo xake a,
sexu-esklabo za, beha u ako p os i uzioa, beha u ako hau dunaldia […],
beha u ako es e ilizazioa e a Gene ako Hi za menen u a ze la ia e agi en
duen bes e edozein sexu-inda ke ia mo a”. Ge a-k imen za ha uak iza eko,
sexu-inda ke iako egin za ho iek “plan edo poli ika ba en ba uan edo
k imen ho ien eskala handiko gauza zea en ba uan” ge a u beha di a16.
Bi a ikulu ho ie an jaso zen di en sexu-izae ako k imenak an ze a
o mula u a daude; be az, egiaz, egoz e e a zigo be a be ma zen du e e a ez du
15 Vienako Giza Eskubideen Nazioa eko Kon e en zian (1993) e a Beijingo Emakumeen
Nazioa eko IV. Kon e en zian (1995) egindako salake a e a e agin-lanak be ebiziko
bul zada eman zion emakumeen eskubideei e a inda ke ie a ik –bes eak bes e sexu-
inda ke ia ik– babes ea i bu uzko nazioa eko ekin za i. Lan ho i, aldi be ean, au eko
hama kade ako ekimenen emai za izan zen.
16 Au e iazko nazioa eko a auei a xikiz, ge a-k imen edo giza e ia en kon ako k imen za
ha zeko, E omako Es a u uak eska zen du izae a sexualeko k imenek –gaine ako k imenek
bezala (hilke a, o u a, beha u ako desage zea, esklabo za, e ab.) la i asun a alase
al ua e a xede poli iko edo mili a a eduki zea da (Ma in e a Li ola, 2013: 8). Esa e ako,
Elizabe h Odio Beni ok (1998: 273) dioen bezala, masiboak, o oko ak edo sis ema ikoak,
biz anle ia zibila en kon a zuzenduak edo a azoi nazional, poli iko, e niko, a azako edo
e lijiosoe an oina i uak izan beha du e.
30
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
Azkenik, lauga en, sexu-inda ke ia en kon side azioa zabaldu du.
Bo xake a en de inizioa ga a u nahi izanak ezku a u egin du, ba zue an,
bes elako sexu-inda ke ia moduak badi ela; a audie an p esen zia oso xikia
izanik, auzi egien za lan-ka ga handiagoa izan da, hu sune ho i ohi u azko
i u iekin e a, sa i an, es a ue ako ba neko zuzenbidea ekin be e beha
izan bai u e. Auzi egien po ae a ho en adibide da bo xake ak giza e ia en
kon ako k imenaz ha ago heda zea, lehen esan dugun bezala, o u ekin edo
genozidioa ekin iden i ika u di uz elako (Gama a, 2005: 14). Ho i be a ge a u
da, be az, bo xake az gain, bes elako sexu-inda ke ia modu ba zuekin e e.
Au ekoa oina i ha u a, RNZAk honela de ini u zi uen sexu-e asoak
(ha en us ez, bo xake a, ho ien adie azpen espezi ikoa baino ez da):
“he sadu apean dagoen pe sona ba i e agi en zaion sexu-izae a duen egin za
o o” (RNZA, Akayesu, pa . 598). Ho ela, gau egun es a ue ako a audi
asko en za e e bene an be i zailea den hu bilpen ba eginez, RNZA en za ,
“sexu-inda ke ia ez da soilik gizakion go pu za isikoki inbadi zea, e a be e
bai an ha dai ezke sa ke a eska zen ez du en egin zak edo kon ak u isiko ik
eska zen ez du enak e e” (ibid., pa . 688). Ho i eske , ho en ba uan ha
dai ezke, esa e ako, beha u ako biluz asuna edo soldaduen au ean modu
e o ikoan dan za ze a beha zea. O oba , Semanza30 kasua en Epaian (pa .
345), RNZAk ona zen du “bes elako sexu-inda ke ia modu ba zuk e e
( o u a, jaza penak, esklabo za edo bes elako a u anke ak) jaza ga iak izan
dai ezkeela, giza e ia en kon ako k imen gisa”, e a ho ekin, sexu-inda ke ia
modu guz ie a a zabal zen dio eskumena auzi egia i.
3.2. An zinako Jugosla ia ako Nazioa eko Zigo Auzi egia
JNZAk, be e ju isp uden zia ekin, bo xake a en de inizioa en ingu uko
ez abaida ga an zi sua piz u zuen, lehenengo RNZAk eza i ako de inizioa
ona u zuelako, ondo en, de inizio ho en ingu uan zalan zak age u zi uelako
e a, azkenik, alda u egin zuelako. Bo xake a en de inizio ako lehenengo
hu bilpenean, Akayesuko epaian emandako ikuspegi holis ikoa be e si zuen
(Pou, 2012) e a o dezko bes e de inizio ba ema eko auke a baz e u zuen31
(JNZA, Mucić e al. pa . 479).
30 JNZA, P osecu o . An o Fu undžija, Judgmen (IT-95-17/1-T), 1998ko abendua en
10ekoa.
31 JNZA, P osecu o . Mucić e ál., alias “Čelebiči”, Judgmen (IT-96-21-T), de 16 de
no iemb e de 1998.

31
3. Ju isp uden zia adie azga ia nazioa ean
Hala e e, bo xake a en in e p e azio ho i alda u egin zu en JNZAk
bo xake a en gaia jo a u zuen hu engo auke an (a e o be be ean, baina
bes e epaile ba zuekin), e a hu bilpen holis ikoa e aba i aul zeaz gain,
de inizio “mekaniko- isiologikoa” (Ma in e a Li ola, 2013: 58) zehaz u
zu en. Izan e e, JNZA en Fu undžija epaiak32 bes elako p emisa ba jaso zen
du: ho en i i ziz, Nazioa eko Zigo Zuzenbideak zehaz asun handiagoa
eman beha du, e a ez Nazioa eko Zuzenbidean edo ohi u azkoan zuzenean
oina i zen ez den kon zep u-de inizioa (JNZA, Fu undžijaç, pa . 177). Hau
da, nullum c imen sine lege s ic a (JNZA, Fu undžija, pa . 177) zigo -
p in zipioa en aplikazio he sia i ja ai uz (Ma in e a Li ola, 2013: 53),
pe sona ba auzipe zeko beha ezkoa da au e iaz de ini u iko po ae a ba
debeka zen duen a au espezi iko ba ego ea. A gudia ze – ekniko e a he si–
ho ek Akayesu kasuko au e iazko o mula baz e zen du, zeinak ahalbide u
egi en zuen bo xake a en kon side azioa uneko in e p e azio-joe ekin ba e a
ga a zea, e a bo xake a de ini uko du en elemen u egiazko e a zeha zen bila
has en da hainba he ialde ako zigo -zuzenbidea en az e ke a konpa a ua
eginez, e a ipo penal zeha z ho en “izenda zaile komunak” (ibid. pa . 178)
auke a uz be an.
Az e ke a ho e a ik ondo ioz a dai eke ba neko a audi gehiene an
bo xake a dela ba ez e e sexu-inda ke ia en modua (ibid., pa . 179), e a
ezbe din asunak sakonak di ela; esa e ako, zenbai a audi an emakumeen
kon ako bo xake ak soilik jaza zen di a, bes e ba zue an sa ke a ako
objek u ba i edo bes e ba i e epa a zen dio e, e ab. (ibid. pa . 180). Az e ke a
ho i egin ondo en, ha iga ia bada e e, az e u ako ba ne a audi ezbe dinen
a eko ados asuna en –ez bene an epaian oga ua– e akusle izan nahi duen
de inizio i xia p oposa zen du. Ho az, Fu undžija kasuak i auli egi en du
au e iaz Akayesu kasuan RNZAk ona u ako bo xake a en de inizioa, e a
bo xake a k imena gauza zen du en honako elemen u hauek de ini zen di u
(ibid., pa . 185).
“i) sexu-sa ke a, a ina bada e e,
a) bik ima en bagina edo uzki ik, bo xa zailea en zakila ekin edo
ha k e abili ako bes e objek u en ba ekin egina.
b) bik ima en aho ik, bo xa zailea en zakila ekin;
ii) bik ima en edo bes e hi uga en pe sona ba en kon a inda a,
meha xua edo he sapena e abiliz”.
32 JNZA, P osecu o . An o Fu undžija, Judgmen (IT-95-17/1-T), 1998ko abendua en
10ekoa.
32
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
Ho ela, JNZA po ae a jaza ga iak muga zen e a “us ezko” ziu gabe asuna
ezaba zen saia zen da, ba ne-a audien a eko zenbai an zeko asune an
oina i u a. Hala e e, ho i dena oso zalan zazkoa da. Esa e ako, a e oak
be ak ona zen du ahoa zulo “bo xaga i” gisa gehi u izana ez zela inola
e e ados ua izan, e a ba neko a audien bilakae a kons an ea i egoki zeko
gehi u zuela (ibid, pa . 183-184). Hala da, ez dago nazioa ean edo ba neko
zuzenbidean ados asuna (opinio iu is) au ki ze ik a xiki ze ho i inda a
ema eko (McDougall, 2006: 336). Hain zuzen, bo xake a en a aue ako
de inizioa en bilakae a kons an e ho i, gizakion duin asuna en kon ako e aso
pe se gisa ha zea en pe zepzioa zen Akayesu kasuko de inizio holis iko
e a zabala bidezko zen zuena. E a hala e e, JNZAk soilik ona zen zuen
bilakae a en kon side azio ho i de inizio gu xieneko e a es ua egi eko: zakila
ahoan sa zea. Ho dugu, Nazioa eko Zigo Zuzenbidea en e a Nazioa eko
Zuzenbide Humani a ioa en in e p e azio pa ia kal, alok a iko (Ma in e a
Li ola, 2013: 13) e a and ozen ikoa en (Lazo, 2013) bes e lagin ba .
Segu aski nahi a izan gabe, a e oak bo xake a e aso zailea en oki ik
ikus en du, e a sexu maskulinoko za jo zen du, zakila aipa zen duenez.
Halako de inizio i xiak alde ba e a uz en di u “[izae a sexualeko] hainba
po ae a, po en zialki zigo ga iak di enak e a emakumeen bo xazko za
jo zen di uz enak, baina, hala e e, legez, ez daudenak halako za ha uak”
(Ma in e a Li ola, 2013: 31). De inizio be i ho i egin za ma e iala i be a i
e a bik ima en bo onda ezko edo he sapenezko elemen ua i bu uzkoa da,
e a JNZA en ge oagoko epaie an a xiki zen, Ku anac e al. epaian, kasu (pa .
438)33, e a pa adigma aldake a be e si egi en da.
Bes e alde ba e ik, Kuna ac e al. epaia ga an zi sua da jaza ga iak di en
po ae ak naba men gehi zen di uelako, bik ima en he sapen-nozio ik u undu
(au eko de inizioko ii elemen ua) e a “au onomia sexuala en” kon ako
e asoa en ideia a xiki zen du (ibid., pa . 440-441) un sezko elemen u gisa
po ae a ho ien jaza pena bidezko zeko. Bo xake a en de inizioan, be az,
bik ima en onespena i bu uzko ez abaida age zen da; bik ima en au onomia
sexuala e asoa iza eko hi u modu be eiz en bai i a, bik imak ja due a sexual
ho e an pa e ha u nahi ez izanda e e. Kuna ac e al. Epaia en a abe a (ibid.,
pa . 442) honako hauek di a moduak:
“(i) sexu-ja due a inda ez edo bik ima en edo bes e hi uga en ba en
kon a inda a e abiliko delako meha xupean ge a zen da:
33 JNZA, P osecu o . D agoljub Kuna ac, Radomi Ko ač and Zo an Vuko ić (Sen encia
Kuna ac e al.), Judgmen (IT-96-23-T), 2001eko o saila en 22koa.
33
3. Ju isp uden zia adie azga ia nazioa ean
34 Mens ea la inezko lokuzio ba da, e a “gogo e uduna” esan nahi du, e a zigo -
zuzenbidea en e emua legez kanpoko po ae a ba gauza zean, ho i egi eko asmoa edo
bo onda ea adie az en du.
35 JNZA, P osecu o . D agoljub Kuna ac, Radomi Ko ač and Zo an Vuko ić Judgmen
(IT-96-23 & IT-96-23/1-A), 2002ko ekaina en 12koa.
36 JNZA, P osecu o . K očka e al., Judgmen (IT-98-30/1), 2001eko aza oa en 2koa, pa .: 559).
(ii) sexu-ja due a inda ez edo bik ima be eziki zau ga i bihu zen
du en edo uko a azoi ua adie az eko gai asuna uka zen dio en bes e
ingu uaba espezi iko ba zuen ondo ioz ge a zen da;
(iii) sexu-ja due a bik ima en onespenik gabe gauza zen da.
Fu undžija kasuko bo xake a en de inizio i xi e a and ozen ikoa
a ze apauso za ha dai ekeen a en, JNZA en ge oagoko ebazpene an
bik ima en onespena, au onomia sexuala e a bo onda e askea nozioak xe a u
izanak ga azka a ma ue ako bo xake en zigo -jaza pena en a da za be i o
e e bik ima engan ja zea daka ; e a ikuspegi ho i oso leunki doa sendo zen
es a ue ako ba neko lege ia e a p ak ika ju isp uden ziale an. Ho ela,
be az, Kuna ac e al. kasuan auzi egiak da abilen bo xake a en de inizioak
Fu undžija kasuko de inizioa en “(i)” lehenengo a alean desk iba u ako
elemen uak egoki zen di u, baina o dez u egi en di u biga en “(2)” a aleko
inda a en e a he sapena en aipamenak, honako le oalde honekin:
“sa ke a sexual ho i bik ima en onespenik gabe ge a zen denean [...],
ho e a ako onespena bo onda ez adie azia izan beha du, bik ima en
bo onda e askea en emai za gisa, e a ingu uaba en es uingu uan
ebalua u a. Mens ea izango da aipa u sa ke a sexuala gauza zeko
asmoa, e a bik ima en onespenik gabe egi en dela jaki ea” (Kuna ac e
al., pa . 460)34.
De inizio ho i oso asunean be e si zuen JNZA en Apelazio A e oak (Bou,
2012: 14), e a gaine a, azpima a u zuen inola e e ezin dela baiez a u inda ke ia
edo he sapena sine qua non be ekizuna di ela bo xake a ge a zeko; izan e e,
begi bis akoa da badi ela inda ke ia ik gabeko bo xake ak (Kuna ac e al.
pa . 127-129)35, baina es o sioa edo la de ia36 dago he sapen me odo gisa, e a
ho ek onespen posiblea ezez a zen du (Ma in e a Li ola, 2013: 62).
Azkenik, RNZAk egin zuen bezala, JNZAk e e be ako es a uan k imen
sexualei bu uzko a au-ga apenik eza gaindi u zuen sexu-inda ke ia de ini uz
e a ho en adie azpide uga iak Nazioa eko Zuzenbide Humani a ioan
au eikusi ako k imenei a xikiz (Bou, 2012: 37-38). Ho i oina i ha u a,
34
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
esa e ako, Fu undžija kasuan, Auzi egiak azpima a u zuen, sexu-inda ke ia en
ba uan un sezko k imen gisa bo xake a en de inizio mekanikoaz gain,
“Nazioa eko Zigo Zuzenbidea en a auek bo xake a ez ezik, bes elako
sexu-inda ke ia la i guz ia e e zigo zen du e, bene ako sa ke a ik egon
ez a en. Be az, esan dai eke debeka u a daudela bik ima umilia uz edo
gu xie siz, pe sona en oso asun isiko edo mo ala i e agi en dio en e a
meha xu, la de ia edo inda ez e agi en di en inda ke ia la i guz iak
(JNZA, Fu undžija, pa . 688).
Ho en ildoan, JNZAk zehaz en du “inda ke ia sexualak bo xake a baino
nozio zabalagoa ha zen du e a sexu-esklabo za edo jaza pena bezalako
k imenak e e ha zen di u ba nean” (JNZA, K očka: pa . 180), e a ja due a
ho ien a ean NZG en Es a u ue an jaso zen di en mo ez gain, aipa zen ez
di en e a ka ego ia ho ie an sa zen ez di en bes e ba zuk e e badaude, hala
nola: beha u ako ezkon zak, sexu-mu ilazioa, beha u ako es e ilizazioa
edo beha u ako abo ua. Izan e e, sexu-esklabo za giza e ia en kon ako
k imen za ha u zen –a ean kodi ika u gabe egon a en–, sexu-inda ke ia
“bik imagileek bik imak jabe zan” zi uz elako egoe a ekin lo u zelako (JNZA,
Kuna ac e al. apelazioko epaia, pa . 251-253). Au e ik, Auzi egiak a gi
u zia zuen esklabo za, no bai saldu e a e os eko gai asuna e a ha en bizi za,
lana e a – es u honi dagokionez– ha en sexuali a ea edo au onomia sexuala
kon ola zeko gai asuna esklabo za mo a zeha z ba zi ela (JNZA, Kuna ac e
al. epaia, pa . 543), jaza ia izan beha zuela e a ho en de inizioa oina i za
ha uko zela NZGn au e a zean k imen ho en elemen uak kodi ika zeko.
(Pou, 2012: 80). Be az, Auzi egiak sexu-inda ke ia en modu be i gisa
egi u a u zuen po ae a ho i, baiez a u zuelako “esklabo za, sexu-esplo azioan
oina i u akoa ba ne, bo xake az bes elako k imena dela” (JNZA, Kuna ac e
al. apelazio epaia, pa . 186).
3.3. Nazioa eko Zigo Go ea
Sexu-inda ke ia gisa de ini u iko ja due a be iak NZG en Es a u uan esp esuki
xe a u izana elemen u posi ibo za ha dai eke e a hala ha u beha da, e a, aldi
be ean, po ae a ma e ialen ga apenak segu asun ju idikoa eskain zen du e,
egundaino izan den go pu z ju idiko “sexoespezi iko” zabalena so uz (Bien enu
Haba e a La on aine, 2017: 76). Hala e e, NZG en a audiak e a ju isp uden ziak
bo xake a en de inizioa en ingu uko bide mekanikoan eki en ja ai zen du e, e a
gaine a, k imen honen kasuan jaza ga iak di en po ae en desk ibapen zeha zak
35
3. Ju isp uden zia adie azga ia nazioa ean
bo xake a za kali ika dai ezkeen po ae ak minimiza zea daka . Hala ge a zen
da Ka anga37 kasua en epaian; non NZGk dioen bo xake a za ha zeko “edozein
kasu an go pu za en a alen ba ean o gano sexual ba en sa ke a ge a u beha du,
azalekoa bada e e, edo baginan edo uzkian sa ke a ge a u beha du objek u en
ba ekin edo go pu zeko bes e edozein a alekin” (pa . 963); hi zez hi z “K imenen
elemen uak” dokumen uko desk ibapena i ja aikiz, azaldu dugun bezala,
Go ea en za nahi aezkoa ez dena.
Onespenik eza i dagokionez, NZGak be e si egi en du au eko nazioa eko
zigo ju isp uden zia e a ebaz en du “ez duela oga ua izan beha ” (NZG,
Ka anga kasua, pa . 965), he sapena i bu uz au eikusi ako e a zehaz u ako
ingu uaba e ako edozeinek be ez daka elako onespenik eza ga azka
a ma ue an. Gogoan izan beha dugu, edozein kasu an, eba zi zu ela Ge main
Ka anga auzipe ua ez zela sexu-inda ke ia en e an zule.
Be e Es a u uak auke ak eskain zen di uen a en, NZGk emai za eskasak
e aku si di u egundaino k imen sexualen kon ako bo okan. Ho i au e a u
zuen jada lehenengo epaian (NZG, Lubanga kasua, 201238), NZG en Fiskal zak
adingabeen e ek u a ze akusazioa egin zuen baina ez zi uen akusazioan sa u
izae a sexualeko k imenak, e a ho ek la iki e agin zion p ozesua en emai za i.
And ea Fo e ek (2013: 54) dioen bezala, akusazioa adingabeen e ek u a ze a
mu iz ea e a sexu-inda ke ia baz e zea izan zi en azken epaian e agin zu enak;
esa e ako, zigo a en ingu uko e abakie an –nahiko xikia izan zen–, edo
e epa azioa en ingu ukoe an, ezin izan bai zi en sexu-inda ke ia en bik iman
e epa azio in eg aleko p og ame an sa u. Ez da ospa zekoa e e NZGk be ezko
iden i a edun k imen gisa beha u ako ezkon zak jaza zea i uko egi ea (ja aian
ikusiko dugun bezala, SLABn bai egin zen); sexu-esklabo za en ba uko
adie azpen gisa man enduz (NZG, Ka anga kasua: pa . 977-978 e a Lubanga
kasua: pa . 36), po ae a ho i modu espezi ikoan ga a zeko e a de ini zeko
auke a galdu da (Ma in e a Li ola, 2013: 73).
Azkenik, Bemba kasuko39 lehenengo ins an ziako zigo -epaian, NZGk eu si
egi en die “K imenen elemen uak” dokumen uan jaso zen di en bo xake a en
de inizioa i e a onespen al a i bu uzko xedapenei, ad hoc auzi egien
37 NZG, P osecu o . Ge main Ka anga, Judgmen (ICC-01/04-01/07), 2014ko
ma xoa en 7koa.
38 NZG, P osecu o . Thomas Lubanga Dyilo, Judgmen (ICC-01/04-01/06-2842), 2012ko
ma xoa en 14koa.
39 NZG, P osecu o . Jean-Pie e Bemba Gombo, Judgmen (ICC-01/05-01/08), 2016ko
ma xoa en 21ekoa.

36
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
ju isp uden zia en in e p e azio-oina ia ha u a, bes elako ga apenik eskaini
gabe (pa . 99-109). Hala e e, egia da bo xake a giza e ia en k imen gisa e a
ge a-k imen gisa zigo zen di uela (pa . 694), ipo penal ho iek be e Es a u uan
izan du en ga apena balia uz e a auzi egi ho e an ju isp uden ziako muga i
ba eza iz ho ekin.
O oba , “Bemba kasuak (pa . 197-198) lehenengoz ema en du “agin ea
iza eaga ik edo hie a kian go agoko ka gua du en” pe sonak ga azka
a ma ue an e agindako sexu-inda ke iaga ik zigo zeko auke a; bai ge a zen
zena en be i zu elako bai jakina en gainean egon e a ho i saihes eko neu iak
ha u beha zi uz elako (Mabanga, 2016; Bien enu Haba e a La on aine,
2017), be ie e kasuak banaka az e u a. Hala e e, au e apauso ho i zapuz u
egin da akusa ua e ugabe dekla a zeko apelazio-e abakia ekin (NZG, Bemba
kasua apelazioan40) oga ma e ialei e a zi kuns an zialei zo oz asuna eza i
ondo en, zeina “gehiegizko za jo dai ekeen, Go ea en eskumeneko k imenen
ezauga iak kon uan ha u a” (Quesada, 2018: 10). Gaine ap, p ozesu a judizial
honi egindako k i iken a ean, Bemba gaia ezaguna da beha u ako biluz ea
izae a sexualeko k imen gisa kali ika zeko a ze apausoa eman izanaga ik
(Bien enu Haba e a La on aine, 2017: 77), ho ekin, ga azka a ma ue ako
sexu-inda ke ia jaza zea i dagokionez, o ain a e nahiko e siga ia izan den
NZG en ju isp uden zia ba i xiz.
3.4. Sie a Leonako Auzi egi Be ezia
SLABk, an zinako Jugosla iako e a Ruandako ad hoc auzi egien
ju isp uden zia en ondo en e a E omako Es a u ua ona u ondo en so u
zu elako hain zuzen, a e an handiagoa ja i zion sexu-inda ke ia i be e
Es a u uan, nahiz e a ha en ekoizpena naba men xikiagoa izan den.
Bo xake a en k imena i dagokionez, hasie a ik eus en die JNZA en
de inizioei (Bou, 2012: 20), ha en desk ibapen mekanikoa eginez, nahiz
e a bai ha u zuen kon uan bo xake a-ahalegina e a 14 u e ik behe akoen
onespena ona ze ik eza, e a onespena en a da za au onomia sexuala dela
babes en du (A med Fo ces Re olu iona y Council epaia: pa . 693-694)41.
40 NZA, P osecu o . Jean-Pie e Bemba Gombo, Judgmen (ICC-01/05-01/08 A), 2016ko
ekaina en 8koa.
41 SLAB, P osecu o . Alex Tamba B ima, B ima Bazzy Kama a and San igie Bo bo Kanu
(Sen encia A med Fo ces Re olu iona y Council), Judgmen (SCSL-04-16-T), 2007ko
ekaina en 20koa.
37
3. Ju isp uden zia adie azga ia nazioa ean
O oba , e a gaia i bu uzko a a ue an (NZG en Es a u ua, kasu) dagoeneko
ikus dai ekeen ju isp uden zia-nozioa sendo uz, SLABek a gudia zen du
ga azka a ma ue an onespenik eza ziu za jo dai ekeela, egoe a ho ie an
he sapena “ia unibe sala” bai a42.
Bes elako sexu-inda ke ia i dagokionez, bo xake az gain, bes elako
ekin za jaza ga i ba zuk e e jaso zi uz en SLAB en Es a u uan, beha u ako
esklabo za, esa e ako. E a xe a ze ho i balia u zuen nozioa ga a zeko e a
ja dun zeha z43 ho i jaza zeko, baina ho ez gain, beha u ako ezkon za e e
sa u zuen k imen sexualen bes e mo a ba gisa. Ho az, e a hasie an e epa o
ba zuk izan a en, beha u ako ezkon za e a sexu-esklabo za be eizi zi uen, e a
honela desk iba u zuen egoe a:
“e aso zaileak, be e hi zen edo jokabidea en bidez, edo ha en
e an zukizunpean dauden bes e ba zuen bidez, inda ez edo he sadu az
beha zen du pe sona ba be e ezkon ide gisa ze bi za zeko e a ho en
ondo ioz, bik ima i su imendu la ia, e a kal e isiko, men al edo
psikologikoak e agi en dizkio”44.
3.5. Giza Eskubideen eskualdeko Auzi egiak
Giza eskubideen eskualdee ako o gano judizial bakoi zak sexu-inda ke ia i
bu uz azaldu duena zeha z-meha z az e ze ik ez dugunez, a al hone an
adibide esangu a su ba zuk aipa uko di ugu: Gogoan izan eskualdeko auzi egi
haue an Es a uak zigo zen di ela, e a ez k imenen e an zule di en pe sonak
(nazioa eko zigo auzi egie an ge a zen den bezala). Hala e e, ho i ez da
oz opo auzi egi ho ie an e e jaza ga iak di en po ae ak e a haien de inizioak
e e Nazioa eko Zigo Zuzenbidean oina i zeko, segu asun ju idiko
handiagoa eskainiz ho ela.
42 SLAB, P osecu o . Cha les Ghankay Taylo , Judgmen (SCSL-093-01-T), 2012ko
maia za en 18koa, pa .: 416.
43 SLAB, P osecu o . Issa Hassan Sesay, Mo is Kallon y Augus ine Gbao (Sen encia
Re olu iona y Uni ed F on ), Judgmen (SCSL-04-15-T), 2009ko api ila en 8koa, pa .:
157-161.
44 SLAB, P osecu o . Alex Tamba B ima, B ima Bazzy Kama a and San igie Bo bo Kanu
(Sen encia en apelación A med Fo ces Re olu iona y Council), Judgmen (SCSL-04-16-T),
2008ko o saila en 22koa, pa . 196.
38
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
3.5.1. Giza Eskubideen Sis ema In e ame ika a
Giza Eskubideen Go e In e ame ika ak (GEGI), sexu-inda ke ia en
gaia a a zeko azkeneko auke an (A enco . Mexiko kasua)45, adie azi du
ho i o u a-k imen iza eko a azoia izan dai ekeela (GEGI, 2018, pa . 193),
hu engo a azoia dela e a:
“sexu-inda ke iak pe sonen balioak e a bizi za p iba uko un sezko
alde diak u a zen di u, haien bizi za sexualean sa zen da e a sexu-
ha emanak no ekin eduki aska asunez e abaki zeko eskubidez ezez a zen
du, e abaki pe sonal e a in imoenen e a go pu za en un zio oina izkoenen
gaineko kon ola e aba galduz” (ibid., pa . 179).
Ho en ildoan, GEGIk e abil zen duen sexu-inda ke ia en de inizioa
Nazioa eko Zigo Zuzenbidea en de inizio muga u e a mekanikoa baino
naba men zabalagoa da. GEGI en i i ziz,
“sexu-inda ke ia pe sona ba en kon a e a ha en onespenik gabe gauza zen
di en sexu-izae ako egin zek osa zen du e, go pu za en inbasio isikoa
iza eaz gain, sa ke a ik gabeko e a, bai e a, kon ak u isiko ik gabeko
egin zak e e sa dai ezke be an” (ibid., pa . 182).
GEGIk desbe din za ha zen di u emakumeen kon ako bo xake a
e a gizonen kon ako bo xake a honako hau adie az en duenean: “sexu
bo xake a emakumeen kon ako inda ke ia en o ma pa adigma iko ba da,
e a ha en ondo ioak, bik ima be a gaindi zen du e” (ibid., pa . 184), e a ho ek
gai hone an “beha ezkoa den gene o-ikuspegia” eza zeko ahalegina –ez oso
egokia– di udi (Poya os, 2018; A ilés, 2017).
A encoko k imenak ez zi en ga azka a ma u adie azi iko egoe a ba ean
ge a u, e ep esio soziopoli ikoko egoe an baizik; be az, GEGIk modu be i
ba ean e abil zen di u ga azka a ma ue ako sexu-inda ke ia en de inizioak,
o u enga iko zigo a i gehi uz, honako hau azpima a zeko:
“kasu hone an, sexu-inda ke ia ez zu en e abili es a uko agen eek kon ol,
nagusi asun edo bo e e-inposake a ako ak ika edo es a egia gisa. Izan
e e, […] sexu-inda ke ia jendau ean aplika u zen, lekuko asko en
45 GECI, Caso muje es íc imas de o u a sexual en A enco . México, 2018ko aza oa en
28ko epaia.
39
3. Ju isp uden zia adie azga ia nazioa ean
au ean, ikuskizun makab o e a beldu zaile gisa, non emakumeen
go pu zei e agi en zie ena en zu e a e a, kasu ba zue an, ikus e a beha u
zi uz en gaine ako a xilo uak” (GEGI, 2018, pa . 202).
E a be ean, GEGIk gehi u zuen ho i legez kon ako za ez ezik, Es a ua en
e an zukizuna en as unga i za e e jo zen.
“honako kasu hone an, mani es a iek e abili ako p o es a-moduak
e ep imi zeko e a desegokiak zi ela age a az eko mezua hela az eko
esna gisa ins umen aliza u zi uz en a xilo u ako emakumeen go pu zak
poliziek. Gauza bihu u zi uz en emakumeak, agin e-eskumena en
au ean disiden zia e akus en zu en aho sak umilia zeko, beldu zeko e a
ika a zeko” (ibid., pa . 204).
Giza Eskubideen Sis ema In e ame ika a en ma koan o aindik, Giza
Eskubideen Ba zo de In e ame ika ak eduki zuen auke a o du ako ga azka
a ma ue ako sexu-inda ke iaz a i zeko Raquel Mejia Pe u en kon ako gai
ezagun ha an46. Kasu ho e an, sexu abusua “bik ima en oso asun isiko
e a men ala en bo xake a iza eaz gain, ha en duin asuna nahi a e agindako
i aina dela” jaso zuen (GEBI, 1996, pa . 99); be az, egin za hu a, azkenean,
bik ima en in imi a ea en kon ako o u a e a bo xake a za ha ua izan zen
(Villanue a, 2006: 421).
3.5.2. Giza Eskubideen Eu opako Auzi egia
Giza Eskubideen Eu opako Auzi egiak (GEEA) egindako bo xake a en
de inizioa en hu bilpena be ako a audie a ik (be eziki, Giza Eskubideen
Eu opako Hi za mena-GEEH e a Eu opako Kon seiluko kide di en Es a uen
ba ne zuzenbidea) e a Nazioa eko Zuzenbide ik da o , ba ez e e Nazioa eko
Zigo Zuzenbide ik, nahiz e a GEEAk ez di uen, no malean, ga azka
a ma ue ako sexu-inda ke iako kasuak ha zen. Hala e e, be e ju isp uden zia
in e esa zen zaigu, hainba a azoi enga ik. Lehenik e a behin, adie azi izan
du ziu , nahiz e a a audian ez dagoen esp esuki ho ela muga ua, bo xake a
ba ge a zen dela e a jaza i egin beha dela “onespenik eza bo xake a
e a bes elako sexu-inda ke iak ge a zeko elemen u za ha zeko joe a
unibe sala i” ja aikiz (GEEA, M.C. . Bulga ia: pa . 163)47. Bik imak
46 GEBI, Caso Raquel Ma ín de Mejía . Pe ú, Txos ena zk. 5/96 (zkº 10.970), 1996ko
ma xoa en 1ekoa.
47 GEEA, M.C. . Bulga ia, Judgmen (nº 39272/98), 2003ko abendua en 4koa.
46
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
adizionala, p ozesua en zama bik ima engan –e a ez bik imagilea engan-
ja zea e a, nola ez, ba neko zein nazioa eko a audia en aplikazio desegokia
(ibid.: 383-385).
4.4. Pe u
Pe uko ba ne-ga azkan zeha izandako sexu-inda ke ia o oko ua en
lekuko zek ez du e he ialdeko agin a i judizialen e eakzio ik e agin
(As ocondo e al., 2011). Egia e a Adiskide zea en Ba zo deak (EAB)
ogak au ki u di u e a 538 sexu-inda ke ia kasu aipa u di u be e Amaie ako
Txos enean (2003), hala e e, ho ie ako oso gu xi i i si di a auzi egie a a54.
Ba ez e e emakumeen e a neska xen kon a e agindako sexu-inda ke ia hainba
lekuko za en bidez e egis a u ik dago, e a age ikoak di a bik imek pai a zen
di uz en ondo ioak, bai e a inda ke ia ho ien emai za di en adingabekoen
kopu ua e e (Rios e a B ocan e, 2017: 92-95).
Egia en e a Adiskide zea en Ba zo deak (EAB) be e Amaie ako
Txos enean azaldu zuen egindako az e ke a en oina i ju idikoa nazioa eko
a audia zela, be eziki, Giza Eskubideen Nazioa eko Zuzenbidea, Nazioa eko
Zuzenbide Humani a ioa e a Nazioa eko Zigo Zuzenbidea, e a a audi ho ek
kons i uzio-izae a duela ba ne-a audian; ho az, a gi u zi zuen edozein
amnis ia-lege en baliogabe asuna (EAB, Amaie ako Txos ena, 2003: 196-
214). Ba neko o gano judizialen e abakien zain, EABk sexu-inda ke ia en
kon side azioa NZG en “K imenen elemen uak” dokumen uan jaso akoa ekin
ba da o , e a honela jaso da:
“EAB en i i ziz, emakumea en kon ako sexu-inda ke ia, Giza Eskubideen
Nazioa eko Zuzenbidea i a xikiz, giza eskubideen pe sé u ake a da e a
Pe un izandako ba ne-ga azka a ma ua en ba uan gauza u a, Nazioa eko
Zuzenbide Humani a ioa en u a ze la ia. Inda ke ia ho i, gaine a […],
giza e ia en kon ako k imena da, zenbai kasu an o oko u za e a
bes e ba zue an sis ema iko za kali ika dai ezkeen ezauga iak be e zen
di uelako. Ho az, ho en e an zukizunak egile zuzenei ez ezik ho ien
bu uzagi edo goi-agin a iei e e badagozkie, e a us ezko e an zuleak
54 Man a e a Vilca en kasua da epaia lo zeko hu bilen dagoena. Gau egun o aindik ebaz eke
dago a azo-p ozesalenga ik, COVID-19 pandemia en e aginaga ik e a bo e e judiziala en
age iko u zike iaga ik, mugimendu legal eminis ek sala u du en bezala. In o mazio
gehiago nahi izanez ge o, kon sul a u hemen:
h ps://manoalzada.pe/ eminismos/man a-y- ilca-ul ima-audiencia-de-sabino- alen in

47
4. Sexu-inda ke ia i bu uzko nazioa eko a audi e a ju isp uden zia en e agina Es a ue ako ...
Es a ua en agen eak, zibilak edo e akunde sube siboe ako kideak e e
izan dai ezke” (ibid.: 265).
Ho en ildoan, sexu-inda ke ia espezi ikoki ona zen da. EAB en
xos enean (ibid.: 272-273) jaso zen den bezala,
“he ialdean bizi izan zen ga azka a ma uan, Pe uko emakumeen kon ako
hainba e a hainba sexu-inda ke ia kasu e agin zi uz en Es a uko nahiz
alde sube siboe ako e aso zaileek. Nazioa eko zenbai e akundek
azpima a u du ho i, naba menduz, gaine a, ga azkan zeha , bo okan
ziha du en alde di biek emakumeak bo xa zen zi uz ela e a abusuak
e agi en zizkie ela la ialdie ako gunee an sa zean edo a xilo u e a
galdeke ak egi ean. E eali a e ho ek ahalbide u egi en du Pe uk bizi
izan zuen ga azka a ma uan zeha ‘gene o-inda ke ia’ e agin zela esa ea,
sexu-inda ke iak emakumeak kal e u zi uelako emakume iza e hu saga ik.
Gizonen kon ako sexu-inda ke ia kasuak izan zi en a en, emakumeak
zi en egin za ho iek kal e u ako gehien-gehienak”.
EABk adie azi akoaz gain, bik imak ain za ha zea e a e agindako kal een
e epa azioa oso man so da ama e Pe uko ins an zia judizialek; ge ae a
ho ie ako asko jazo zi ene ik 40 u e iga o di a, oga e a es igan za asko
desage u egin di a e a kal e u ako emakumee ako asko be bik imiza u egin
di a (As ocondo e al., 2011). Ho en ildoan, EAB en lanak e a ondo ioek
eza i zu en abiapun uak po en zial asuna gal dezake e ho en ondo ik jus izia
eza iko du en e a, ahal den heinean, kal ea en e epa azioa e agingo du en
e an zun judizialik ez badago.
4.5. Kongoko E epublika Demok a ikoa
Kongoko E epublika Demok a ikoan sexu-inda ke ia modu o oko u
e a sis ema ikoan eza i da 1990eko hama kadaz ge oz ik izandako ga azka
a ma ue an. Hala e e, nazioko auzi egiek ez zi uz en beha bes e jaza i. Izan
e e, ga azka a ma ue ako sexu-inda ke ia en la i asuna en e a neu ia en e a
Es a ua en –o gano judizialak ba ne– e an zun eskasa en a eko deso eka en
adibide pa adigma ikoa da he ialde ho i, e a ho ek zigo gabe asun handia
e agin du k imen ho i dagokionez.
KEDan zigo -p ozesua be eziki konplexua e a ga es ia da. Ba neko
auzi egie an sexu-inda ke iako egin zak epai zeko dauden mugen a ean
honako hauek au ki u di ugu: oga en inda a en a abe ako p ozesu-
48
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
be ekizunak; jus izia a i is eak duen kos u ekonomikoa; auzie an pa e ha zen
du en e agile ju idikoen (epaileak, aboka uak, o en seak) p es akun za ik
eza (bai ju idikoa bai, be eziki, gene o-a lokoa); nazioko segu asun-inda ei
dagokienez, maila baxuko soldaduak jaza zen di a, e a ez goi mailakoak,
bai ekin zaga ik bai omisioaga ik55; p ozesua en au e ik, bi a ean e a
ondo en bik imak e a lekukoak babes eko e a be ma zeko neu i ik eza;
p ozesu ik be a ik e a o i ako es igma izazio soziala e a be bik imizazioa;
jus izia enganako kon ian za ik eza, e ab. (GENF-KED, 2013: 53 e a hu .;
HRW, 2009: 48 e a hu .).
Salbuespen izan di en a en, badi a mili a en, polizien e a es a uz
kanpoko alde a ma ue ako kideen kon ako zigo -epaien adibideak. Hemen
hi u kasu naba menduko di ugu. Lehenengoa Songo Mboyo kasua izan zen.
Kasu ho e an, Kongoko A mada Nazionaleko ba ailoi ba eko zenbai kide en
kon a giza e ia en kon ako k imenenga iko lehenengo zigo a eza i zen;
120 emakume e a neska xa bo xa zeaz akusa u ik zeuden. Epaia auzi egi
mili a ba ek eman zuen 2006an, k imen ho en ingu uan NZG en Es a u uan
–KED es a u kide ba da– jaso a dauden xedapenak aplika uz.
Biga en kasua, 2009koa, Gédéon Kyungu Mu anga izan zen; maï-maï
( okiko de en sa-miliziak) aldeko bu ua izanik, hainba bo xake a, geni alen
mu ilazio e a sexu-esklabo zako egin zak gauza u zi uen sis ema ikoki,
e a be e soldadu ba zuekin ba e a zigo u zu en NZG en Es a u uan jaso a
dauden egin za ho ienga ik. Kasu ho i be eziki esangu a sua izan zen; izan
e e, auzi egiak ona u zuen Kongoko Es a uak e e e an zukizun zibila zuela
egin za ho ie an, alde a ma u ho i a mak ahalbide zeaga ik e a “soldadu
ho iek guz iz e a bene an a magabe zeko inoiz ahaleginik ez egi eaga ik”; e a
a azoi ho enga ik zigo u zu en “k imen ho ien ondo ioz e agindako kal een
e epa azio a” (GENZ-KED, 2013: 25-28)56.
55 E omako Es a u ua i a xiki zi zaion ohi u ako Nazioa eko Zuzenbide Humani a ioa en
p in zipio ba da, e a k imenak eu ak egi eaga ik edo be en mendekoei egi eko
agin zeaga ik, hie a kian go en dauden mili a ei ego z lekiekeen zuzeneko zigo -
e an zukizunaz gain, be en agindupean zeuden mili a ek e agindako k imenak
p ebeni zeko neu i ik ez ha zeaga ik e a k imen ho iek ez zigo zeaga ik e e e udun
izan dai ezke (HRW, 2009: 18).
56 T ibunal Mili ai e de Ga nison de Hau -Ka anga, a ai e Gédeon Kyungu Mu anga e
au es, RP No. 0134/07, 2009ko ma xoak 5, e a apelazioan, Cou mili ai e du Ka anga,
a ai e Gédeon Kyungu Mu anga e au es, RPA n°025/09, 2010eko abenduak 16.
49
4. Sexu-inda ke ia i bu uzko nazioa eko a audi e a ju isp uden zia en e agina Es a ue ako ...
E a hi uga enik, 2020ko i ailean, hogei mili a e a polizia ba zigo u
zi uen jus izia mili a ak Hego Ki u p obin zian, u e ho en hasie an
bo xake ak e a izae a sexualeko bes elako egin zak gauza zeaga ik. O oba ,
Kongoko es a ua i be i o e e e an zukizun zibila ego zi zio en, e a 23
bik imen – a ean, adingabeko hainba – kal een e epa azio-gas uak modu
solida ioan o dain ze a zigo u zu en.
51
5.1. Iden i ika u iko mugak e a hu suneak
Ma ko ju idiko jakin ba az e zeko –kasu hone an, ga azka a ma ue ako
sexu-inda ke ia i dagokiona– ho i a au zen du en a auei ez ezik eskumena
du en agin a iek, p ak ikak, a au ho iek aplika zeko e a in e p e a zeko
modua i e e e epa a u beha diogu. Nazioa eko e emuan, Es a uen jokabidea
be ebizikoa da, Nazioa eko Zuzenbide Publikoa en subjek u ja o izko e a
nagusiak di elako. Yolanda Gama ak (2005: 13) adie az en duen bezala, giza
eskubideen nazioa eko esnak bene an aplika zea bene ako agin ea du en
es a uko o ganoen esis en zia en a abe akoa da hein handi ba ean.
Gau egungo ga azka a ma uei e a be an gauza zen den sexu-inda ke ia en
zigo gabe asun maila i e epa a zea bes e ik ez dago gau egun dagoen a au-
ma koa ez nahikoa ez egokia ez dela ondo ioz a zeko. Gauza zen di en egin zen
neu i e a la i asuna en e a haien zigo -jaza pena en a ean izuga izko aldea
dago, bai nazio ba uan bai nazioa ean. Deso eka ho i azal zeko sakoneko
hainba a azoi daude, e a hemen ezin di ugu beha bezala denak az e u. Ho i
dela e a, es u honen eduki ik ondo ioz a dai ezkeen ba zuk iden i ika u di ugu.
Ga azka es uingu ue ako sexu-inda ke ia inbisibiliza u ik egon da
his o ian zeha pe sonak babes eko nazioa eko esne an. Alde ba e ik, ho i
ho ela izan da Es a uak di elako nazioa eko a auak landu e a be e bu ua
ho ien mende ja zea ona zen du enak, e a ho iek Es a uak (haien ikuspegia,
haien kezkak, beha izanak e a in e esak) ja i di uz e e digunean, pe sonak
e a haien babesa ja i beha ean. Ho i alda zen a i da, oso man so bada e e,
Nazioa eko Zuzenbidea en apu kako humanizazioa i eske . Bes e alde
ba e ik, sexu-inda ke ia e emu p iba uko, amilia ba uko gai za ha u izan
5. Dagoen ma ko ju idikoa i e a ho en aplikazio
ju isdikzionala i bu uzko azken gogoe ak

52
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
da luza oan, e a ez nazioa eko a audie an edo Es a u ba ukoe an kon uan
ha zeko giza eskubideen kon ako e aso edo nazioa eko k imen gisa.
Ga azka a ma ue an egin za ho ien kon side azioa e e ikuspegi adizional
ho e an oina i u izan da.
Ga azka a ma ue ako sexu-inda ke ia en au ean pe sonak babes u
beha a Nazioa eko Zuzenbide Humani a ioa en bidez kon uan ha zen
hasi zi enean (esa e ako, 1949ko Gene ako Konben zioe an), babes u zu en
onda e ju idikoa oho ea, duin asuna e a ahalkea izan zi en, Zuzenbidea en
ikuspegi and ozen iko e a pa ia kala en ba uan. Hau da, babes en zu ena
emakumea en e a be e amilia en ( amiliako gizonen?), komuni a ea en
(komuni a eko gizonen?) e a/edo Es a ua en (Es a uko gizonen?) oho ea
e a duin asuna zi en. NZH en a au klasiko ho ie an –zeine ako ba zuk
gau egune a a e e e i i si di en– an zema en dena da emakumeen un zio
sexual e a ugalke a- un zioaga iko e a eu en ama pape a ekiko kezka,
ez o dea ho enbes e emakumeen oso asun isiko edo men ala edo haien
in imi a ea ekiko kezka (Aya , 2010: 811). Emakumeenganako e e e en zia
gaine akoekiko zeha kakoa da, di e i ua, biga en mailakoa; ez da bene ako
eskubidedun subjek u gisa kon uan ha zen. Duela 70 u e baino gehiago
ida zi ako a auak di a, e a a au ho iek ados u zi uz en gizonen ikuspegia
isla zen du e: gene o ol e a es e eo ipoz be e iko ikuspegia, ge a egoe e an,
“emakumeak bik ima” gisa ikus en lagundu duena. Ikuspegi ho ek badu
zenbai un zio “e abilga i”; alde ba e ik, ge a legi imazioa beha du, e a
ho e a ako, nahi aezkoa da “babes u” beha eko “bik ima babesgabeak”
ego ea; bes e alde ba e ik, emakumeak “bik ima za ” ha zeak ahuldu egi en
du haien bo e ea e a ga azke an e agile gisa du en ga an zia (Ba ow, 2010:
222-233), e a aldi be ean, gizonak “babesle” bihu zen di u.
Joan den mendeko lau ogei a hama eko u ee a ik au e a, ga azka
a ma ue ako sexu-inda ke ia en gaiak inda a ha u zuen nazioa eko agendan,
e a, o duz ge oz ik, inoiz ez bezala sus a u da meha xu ho en au eko babesa
e a deli u ho iek egi en di uz enen kon ako banakako zigo e an zukizuna.
Hala e e, be i o e e, ahalegin ho i bul za zen du en oina iek zenbai zalan za
e agi en di uz e. Alde ba e ik, ga azka a ma ue ako emakumeen kon ako
inda ke ia en ikuspegi “he siki sexualiza ua” sus a u da babes ho e an; e a
emakumeak go pu z soile a a e a haien ugalke a un zio e a un zio sexuale a
mu iz en di u, halako es uingu ue an ge a zen di en inda ke ien con inuum
ho en ga an zia gu xi uz (Rehn e a Si lea , 2002: 9-10; Cockbu n, 2004:
43). Emakumeek hainba inda ke ia mo a i egin beha die e au e ( isikoa,
es uk u ala, sinbolikoa), e a asko a iko e emu (poli iko, sozial, ekonomiko),
es uingu u (ga azka a ma u ba en bo oka gunee an, baina bai e a ho ik
53
5. Dagoen ma ko ju idikoa i e a ho en aplikazio ju isdikzionala i bu uzko azken gogoe ak
57 Tes u hone an gizonen kon ako sexu-inda ke ia ikusa azi du en zenbai kasu aipa u di ugu;
hala nola, Pe un, Kongoko E epublika Demok a ikoan edo an zinako Jugosla ian. Gai
ho i nazioa eko zigo auzi egiek nola a a u du en jaki eko, kon sul a u Selle s e a Nwoye
(2018).
58 Be eziki azkeneko bi hama kade an gai ho i bu uzko a gi alpenak age u di a. Ho en
adibide be i e a in e esga ia da Sexual Violence again s Men in Global Poli ics (Zalewski
e al., 2018) aldeko libu ua.
kanpo e e) e a une an (ga azken au e ik, bi a ean e a ondo en). Ikuspegi
ho e a ik, sexu-inda ke ia gene o-zioenga iko egi u azko desbe din asun-
egoe a en adie azpidea da.
Ju isp uden zia en pa e ba ean age i den a en, ba ik ba giza eskubideen
edo ba neko zuzenbideko eskualdeko auzi egie an, aipa u ako inda ke ia
e agi en du en gizonen e a emakumeen a eko bo e e-ha eman desbe dinei
bu uzko aipamenik ez da age i gai ho en ingu uko nazioa eko ez nazioko
a audie an. Absen zia ho i ez da ha iga ia; izan e e, es a uzen ikoak iza eaz
gain, nazioa eko a auak his o ikoki and ozen ikoak e e izan di elako. Gizonak
(haien in e esak, beha izanak, kezkak) nazioa eko a auen e a ho ien aplikazio
e a in e p e azioa en neu i-uni a e edo e e e en zia izan di a, bai es a uen
ba ne-e emuan bai nazioa eko zigo auzi egie an (Nicolás Lazo, 2013).
Aldi be ean, e a ma ko ju idiko and ozen ikoa dela kon uan ha u a,
gizonei ez zaie in e esa u ga azka a ma ue ako gizonen kon ako sexu-
inda ke ia a aue an kodi ika zea. Nazioa eko a auek –e a imajina io
sozialak– inplizi uki edo esplizi uki jaso zen du en sexu-inda ke ia en
bik ima po en ziala emakume ba da, adizionalki emenino za jo di en
olak, ezauga iak e a po ae ak di uena. Ho en ondo ioz, ezku uan ge a u
di a o o ha ga azka a ma ue an gizonen kon a e agindako sexu-inda ke ia
(Ca pen e , 2006). Nahiz e a ga azke an oso p esen e egon den, oso gu xi an
ha u izan da kon uan nazioa eko a au e a ju isp uden zian57, bake e a
segu asun poli ike an e a li e a u a akademikoan58. Zalan za ik gabe gai abua
izan da, e a, hein handi ba ean, iza en ja ai zen du. Ho en azalpen ba da gai
ho i hel zeak gu e ahul asuna e a zau ga i asuna ona zea eska zen digula
gizonoi (poli ika i e abaki zaile, legegile, epaile, bik imagile e a bik ima).
Ho i lo u a, bes e azalpen ba da gizonen kon ako sexu-inda ke ia kasu ia
guz ie an –emakumeen kon ako inda ke ia ekin ge a zen den bezala– egileak
gizonak di ela, e a ho ek mahaigaine a u egi en du ga azka a ma ue an age i
di en maskulini a e hegemoniko e a mili a iza uei e a es uingu u ho ie an
ge a zen den inda ke ia azal zeko du en gai asun handia i bu uzko gogoe a
(zi ion landaluze, 2018: 64-75 e a 119-122).
54
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
O oba , nazioa eko a audian ezku uan ja ai zen du ga azka a ma ue ako
LGBTI (Lesbiana, Gai, Bisexual, T ansexual, In e sexual) pe sonen
kon ako sexu-inda ke iak; e a ho iek, hain zuzen, halako es uingu ue an,
inda ke ia espezi iko – a ean sexuala e e bai– asko en bik ima di a; a e
gehiago homosexuali a ea edo ansgene o iden i a eak sozialki a buia zen,
gaixo asun za ha zen edo deli u za zigo zen di en es uingu ue an.
Ho i dagokionez, lehenago aipa u dugu NZGk be ak gene oa i be a iazko
e e e en zia egi en diola be e Es a u uan e a maskulinoa i e a emeninoa i
lo zen diola; bes elako auke ak kanpoan u ziz, e a ho ek, zalan za ik gabe,
babesgabe asun-egoe ak e agin di zake. Ho i ebaz eke dagoen alde dia da, e a
dok inan, a aue an e a ju isp uden zian59 ga a zea me ezi du.
E a be ean, egune oko ja dunean, sexu-inda ke ia pai a u e a bizi ik
i en di en pe sonek au ean di uz en e agozpen ins i uzional, ekonomiko,
sozial, p ozedu azko, e a aba ., sa i an gaindiezinak di a nazioa ean edo
nazioan be an, e a ho ek e ago zi egi en du haien jus izia ako eskubidea.
Gaine a, sa i an sis ema judizialek e agi en di uz en es igma izazioak e a
be bik imizazioak e sia azi egi en di u; ho ek, e a e ep esaliak jaso zeko
beldu ak. E agozpen ho iek guz iek sexu-k imenen gaineko isil asuna en
e a zigo gabe asuna en kul u a elika zen du e. Ho i dela e a, ezinbes ekoa da
bik imen za e a zigo -p ozesue an es igan za ema en du en pe sonen za
babes e a be me p o okolo e aginko ak abian ja zea. E a ho ekin, azkenean
k imen ho iek gauza u di ela ona zen bada, e agindako kal ea konpon zeko
beha den a e az joka ze a beha zen du e nazioa eko esna ju idikoek
(Ál a ez López e al., 2014), sis ema en a da z den alde ik, bik ima i a e a
eginez; ho ek un sezko ga an zia duen a en, baz e ua iza en a i bai a
kasu ik gehiene an.
Azkenik, Nazioa eko Zuzenbidea en za ika zeko a iskua azpima a u
nahi dugu azken elemen u gisa. Tes uan e aku si dugun legez, nazioa eko
hainba o gano ju isdikzional ego eak (i aunko ak e a ad hoc; nazioa ekoak
e a hib idoak) Nazioa eko Zigo Zuzenbidea en ga apena i e agin diezaioke,
izae a sexualeko k imenei dagokienez. Nazioa eko a auen eduki desbe dinak
(esa e ako, auzi egien Es a u ue an jaso zen di en sexu-inda ke ia en ipo
penalek elemen u desbe dinak iza eak edo, bai e a, ipo penal desbe dinak
jaso zea e e), e a auzi egiek egi en du en aplikazioa e a in e p e azioa
59 Adibidez, Héc o Olasolo e al. -ek (2020: 366-368) jaso zen du en bezala, ez abaida
dok inal sakona dago e abaki zeko pe sona ho ien kon a be en o ien azio sexualaga ik
e agindako zenbai ekin za sa li ezkeen genozidio-k imenek e a giza e ia en kon ako
k imenek eskain zen du en babes e emu ho e an.
55
5. Dagoen ma ko ju idikoa i e a ho en aplikazio ju isdikzionala i bu uzko azken gogoe ak
e e ba e a ua ez iza eak desbe din asun kal ega iak e agin di zake e
e emu ho e ako zuzenbidea en ga apen a gi, uni o me e a uniboko ako.
An zinako Jugosla ia ako e a Ruanda ako Nazioa eko Zigo Auzi egien
ju isp uden zia desbe dina az e zean iden i ika u dugu a isku ho en adibide
ba , bo xake a en de inizioa i dagokiona. Ga azka- es uingu ue ako sexu-
inda ke ia en au ean pe sonak babes ea den helbu u nagusia ze neu i an
ahul dezakeen ho ek o aindik zehaz eko dago hein handi ba ean.
5.2. Hobe zeko p oposamenei bu uzko ez abaida i ekia
Ga azka a ma ue ako sexu-inda ke ia en au ean babes eko a auen (e a
auzi egien aplikazio e a in e p e azioa en) ahuleziei e a a au ho iek, p ak ikan,
di uz en emai za muga uei bu uz azaldu akoa ikusi a, bis akoa da alde di
ho e an ma ko ju idikoak eman di uen emai zak nola hobe u e a nazioa eko
a aue an e a haien in e p e azio e a aplikazioan ze aldake a egin beha
di en az e u beha dela, inda ke ia zeha z ho ien au ean babes handiagoa
eskain zeko. Gai ho ien ingu uan asko a iko i i ziak daude.
Lehenik e a behin, zenbai e agile en i i ziz, Gu u ze Go ia en Nazioa eko
Ba zo deak, kasu (Amnis ia In e nazionalean aipa ua, 2005: 113), a azo
handiena ez da beha bes e a au ez iza ea, p ak ikan beha bes e ez aplika zea
baizik. Haien i i ziz, e emu ho e an, Nazioa eko Zuzenbidea en u a ze
maila be eziki handia da e a, ho ekin ba e a, zigo gabe asuna ena e e bai.
A auak izan badi a, e a haien edukia, o oko ean, egokia da –haien hi ze an–,
baina p ak ikan ez di a e espe a zen.
Biga enik, bes e zenbai en i i ziz, a aue ako asko en p emisak zaha ki u a
daude e a be i o az e u beha ko li a eke; hau da, a au-ma koak eboluziona u
egin beha duela dio e, ma ko ho i aplika zen den es uingu uak egin duen
bezalaxe (Zo illa, 2005: 10); izan e e, es uingu u ho e ako ga azka a ma uen
konplexu asuna handiagoa da, e a kezka handiagoa dago pe sonen babesa en
alde edo emakume e a gizonen a eko be din asuna en alde nazioa eko
agendan. Nazioa eko Zuzenbide Publikoa Zuzenbidea en an zinako ada a
da, kon se ba zailea e a ez oso malgua (Ga dam e a Cha leswo h, 2000: 166),
e a es u hone an az e u di en a aue ako asko e eali a e ho en isla di a;
Zuzenbidea en e a Nazioa eko Giza ea en ga apena en, bo e e-ha emanen,
Es a uen bo onda een e a ida ziak izan zi en es uingu uan lo u zi uz en
ados asuna en emai za di a. Ikusi dugun bezala, a au ba zuk gaizki zaha u di a
e a, gau egun, oso muga sakonak di uz e; ho i dela e a, a e ga an zi suagoa
62
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
Sisma Muje , Más allá de las ci as. De echo In e nacional, iolencia
con a las muje es, con lic o a mado. Cua o In o me de la Red Naciones
de Muje es. Bogo á, 11-34.
h p://bdigi al.unal.edu.co/49928/1/masalladelasci as.pd
Ma ín, Magdalena M. e a Isabel Li ola (2013). Los c ímenes de na u aleza
sexual en el De echo In e nacional Humani a io. Ins i u Ca alà In e nacional
pe la Pau.
h p://icip.genca .ca /web/.con en /con ingu s/publicacions/documen s_i_
in o mes/a xius/c imenes_de_ iolencia_sexual.pd
Mendia Azkue, I an zu (ed.) (2020). Gene o-ikuspegia Egia en Ba zo dee an.
La inoame ikako e a A ikako espe ien ziak. Hegoa: Bilbo.
Mendia Azkue, I an zu, Glo ia Guzmán O ellana, Maya Al a ado e a B isna
Caxaj (2012). Ni ol ido, ni silencio: T ibunal de Conciencia con a
la Violencia Sexual hacia las Muje es du an e el con lic o a mado en
Gua emala. Bilbo, Hegoa e a UNAMG: Bilbo.
Mo ey a, Ma ía Julia (2007). Con lic os a mados y iolencia sexual con a las
muje es. Del Pue o: Buenos Ai es.
Nicolás Lazo, Gemma (2013). “Feminismos, concep o sexo-géne o y
De echo”. In Sánchez U u ia, Ana e a Nu ia Puma Bel án (coo ds).
Análisis eminis a del de echo. Teo ías, igualdad, in e cul u alidad y
iolencia de géne o, Ba zelonako Unibe si a ea: Ba zelona, 15-35.
Odio Beni o, Elizabe h (1998). “De la iolación y o as ag esiones a la in eg idad
sexual como c ímenes sancionados po el de echo in e nacional humani a io
(c ímenes de gue a)”. In González Volio, Lo ena (ed.). P esen e y u u o de
los de echos humanos. Ensayos en hono de Fe nando Volio Jiménez. Ins i u o
In e ame icano de De echos Humanos: San José, 259-296.
Ojinaga Ruiz, Ma ía del Rosa io (2002). “La p ohibición y c iminalización
en De echo In e nacional de las iolencias sexuales con a muje es ci iles
en con lic os a mados”. UNEDeko Zuzenbide Fakul a ea en Bule ina, 19,
199-268.
Olasolo, Héc o , Nicolás Bui ago e a Vanessa Bonilla-To a (2020). “El
a amien o de la población LGTBIQ en el a ículo 7 (1)(h) del Es a u o
de la Co e Penal In e nacional a la luz de la de inición de ‘géne o’ y del
es ánda ‘o os mo i os uni e salmen e econocidos como inacep ables
con a eglo al de echo in e nacional’”. Polí ica C iminal, 15(29), 362-385.
h p://poli c im.com/wp-con en /uploads/2020/07/Vol15N29A13.pd

63
6. E e e en ziak
Pos igo Asenjo, Ma a (2011). “Las muje es, las gue as y el De echo
In e nacional Humani a io”, Cues iones de géne o: de la igualdad y la
di e encia, 6, 117-133.
Poya os, Glo ia (2018). Jus icia con pe spec i a de géne o, Asociación de
Muje es Juezas.
h p://www.muje esjuezas.es/2018/04/26/jus icia-con-pe spec i a-de-
gene o-a iculo-de-nues a-socia-glo ia-poya os/
Quesada Alcalá, Ca men (2018). “La labo de la Co e Penal In e nacional
some ida a e isión: sen encia de apelación en el caso Jean-Pie e
Bemba Gombo de 8 de junio de 2018”. Re is a Elec ónica de Es udios
In e nacionales, 36, 2-10.
Rehn, Elisabe h e a Ellen Johnson Si lea (2002). Women, Wa and Peace:
The Independen Expe ’s Assessmen on he Impac o A med Con lic on
Women and Women’s Role in Peace-Building. UNIFEM: New Yo k.
Ríos, Je ónimo e a Robe o B oca e (2017). “Violencia sexual como c imen
de lesa humanidad: los casos de Gua emala y Pe ú”. Re is a CIDOB d’A e s
In e nacionals, 117: 79-99.
Ri a Villegas, Ma ía Cecilia (2018). “La iolencia con a las muje es en el
ma co del e o ismo de Es ado en A gen ina”. Re is a De echos en Acción,
3(9), 251-265.
Robin Geiss e a Noëmie Bulinckx (2006). “Cuad o compa a i o de los
ibunales penales in e nacionales e in e nacionalizados”. In e na ional
Re iew o he Red C oss, 861, 1-22.
h ps://www.ic c.o g/es/doc/asse s/ iles/o he /i c_861_geiss.pd
Robles Ca illo, Ma ga i a (2012). “Muje , paz y segu idad en la ONU”. In
Robles Ca illo, Ma ga i a (coo d.). Géne o, con lic os a mados y segu idad:
la aseso ía de géne o en ope aciones. G anadako Unibe si a ea: G anada,
135-186.
Sakamo o, Rumi (2001). “The Women’s In e na ional Wa C imes T ibunal
on Japan’s Mili a y Sexual Sla e y: A Legal and Feminis App oach o he
‘Com o Women Issue’”. New Zealand Jou nal o Asian S udies, 3(1), 49-58.
Sánchez Gómez, Gonzalo (koo d.) (2011). Muje es y gue a. Víc imas y
esis en es en el Ca ibe Colombiano. Tau us: Bogo a.
Selle s, Pa icia Viseu e a Leo C. Nwoye (2018). “Con lic - ela ed male
sexual iolence and he in e na ional c iminal ju isp udence”. In Zalewski,
64
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
Ma ysia, Paula D umond, Elisabe h P ügl e a Ma ia S e n (a g z.). Sexual
Violence again s Men in Global Poli ics. Rou ledge: Abingdon, 211-235.
Velásquez Nima uj, I ma Alicia (2019). “La jus icia nunca es u o de nues o
lado”. Pe i aje cul u al sob e con lic o a mado y iolencia sexual en el caso
Sepu Za co. Hegoa: Gua emala.
h p://publicaciones.hegoa.ehu.es/es/publica ions/409
Villanue a Flo es, Rocío (2006). “P o ección cons i ucional de los de echos
sexuales y ep oduc i os”. Re is a IIDH, 42, 391-450.
Zalewski, Ma ysia, Paula D umond, Elisabe h P ügl e a Ma ia S e n (a g z.)
(2018). Sexual Violence again s Men in Global Poli ics. Rou ledge:
Abingdon.
zi ion landaluze, ike (2018). Desa me, desmo ilización y ein eg ación
de ex comba ien es. Géne o, masculinidades y cons ucción de paz en la
República Democ á ica del Congo. Ti an Lo Blanch: Valencia.
Zo illa, Maide (2005). La Co e Penal In e nacional an e el c imen de iolencia
sexual. Giza Eskubideen E akundea, Deus uko Unibe si a ea: Bilbo.
Nazioa eko lege ia e a bes e dokumen u ba zuk
1325 Ebazpena, Nazio Ba uen Segu asun Kon seilua ena (2000). Emakumeak
e a bakea e a segu asuna, 2000ko u ia en 31koa.
h ps://undocs.o g/es/S/RES/1325%20(2000)
1820 Ebazpena, Nazio Ba uen Segu asun Kon seilua ena (2008). Emakumeak
e a bakea e a segu asuna, 2008ko ekaina en 19koa.
h ps://undocs.o g/es/S/RES/1325%20(2000)
30. gomendio o oko a, emakumeak ga azka egoe en p eben zioan e a
ga azka e a ga azka os eko egoe a an, Emakumeen kon ako Disk iminazioa
Desage a az eko Ba zo dea ena (2013).
h ps:// bin e ne .ohch .o g/_layou s/15/ ea ybodyex e nal/Download.
aspx?symbolno=CEDAW/C/GC/30&Lang=en
48/143 Ebazpena, Nazio Ba uen Bil za Nagusia ena (1993). An zinako
Jugosla iako ga azka a ma uko gunee an emakumeen kon ako e asoak e a
bo xake ak, 1993ko abendua en 20koa.
h ps://undocs.o g/es/A/RES/48/143
65
6. E e e en ziak
798 Ebazpena, Nazio Ba uen Segu asun Kon seilua ena (1992). Bosnia e a
He zego ina, 1992ko abendua en 18koa.
h ps://undocs.o g/es/S/RES/798%20(1992)
An zinako Jugosla ia ako Nazioa eko Zigo Auzi egia en Es a u ua (be sio
egune a ua 2009).
h ps://www.ic y.o g/x/ ile/Legal%20Lib a y/S a u e/s a u e_sep 09_en.pd
Emakumea en kon ako disk iminazio mo a guz iak desage a az eko Kon-
ben zioa (1979).
h ps://www.ohch .o g/sp/p o essionalin e es /pages/cedaw.aspx
Gene ako IV. Hi za mena, ge a ga aian pe sona zibilei eman beha eko
babesa i bu uzkoa (1949).
h ps://www.ic c.o g/es/doc/ esou ces/documen s/ ea y/ ea y-gc-4-
5 dkyk.h m
Genozidio-deli ua p ebeni zeko e a zigo zeko Konben zioa (1948).
h ps://www.ohch .o g/SP/P o essionalIn e es /Pages/C imeO Genocide.
aspx
Giza Eskubideei bu uzko Ame ikako Konben zioa (1969).
h ps://www.co eidh.o .c / ablas/17229a.pd
Giza Eskubideen Eu opako Hi za mena (1950).
h ps://www.ech .coe.in /documen s/con en ion_spa.pd
JNZA en Es a u uei e an si iko P ozedu a e a F oga A auak (be sio
egune a ua 2015):
h ps://www.ic y.o g/x/ ile/Legal%20Lib a y/Rules_p ocedu e_e idence/
IT032Re 50_en.pd
K imenen elemen uak, Nazioa eko Zigo Go ea.
h ps://www.icc-cpi.in /n / donly es/a851490e-6514-4e91-bd45-
ad9a216c 47e/283786/elemen so c imesspaweb.pd
Nazioa eko ga azka a ma ue ako bik imak babes ea i bu uzko 1949ko
Gene ako Hi za menen I. P o okolo Gehiga ia (1977).
h ps://www.ic c.o g/es/documen /p o ocolo-i-adicional-con enios-
gineb a-1949-p o eccion- ic imas-con lic os-a mados-in e nacionales-1977
Nazioa eko ga azka a ma ue ako bik imak babes ea i bu uzko 1949ko
Gene ako Hi za menen II. P o okolo Gehiga ia (1977).
h ps://www.ic c.o g/es/doc/ esou ces/documen s/misc/p o ocolo-ii.h m
66
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
Nazioa eko Zigo Auzi egia en Es a u ua (1998).
h ps://www.un.o g/spanish/law/icc/s a u e/spanish/ ome_s a u e(s).pd
Ruanda ako Nazioa eko Zigo Auzi egia en Es a u ua (be sio egune a ua
2002).
h ps://www.ohch .o g/en/p o essionalin e es /pages/s a u ein e na iona
lc iminal ibunal o wanda.aspx
Sie a Leona ako Auzi egi Be ezia en Es a u ua (2002).
h p://www. scsl.o g/Documen s/scsl-s a u e.pd
To u a e a bes elako a u edo zigo k udel, anke edo laidoga ien kon ako
Konben zioa (1984).
h ps://www.ohch .o g/sp/p o essionalin e es /pages/ca .aspx
Nazioa eko e a nazioko ju isp uden zia
Ruanda ako Nazioa eko Zigo Auzi egia
P osecu o . Akayesu, Judgmen (ICTR-9640T), 1998ko i aila en 2koa.
P osecu o . Kayishema e al., Judgmen (ICTR 95-1-T), 1999ko maia za en
21ekoa.
P osecu o . Ru aganda, Judgmen (ICTR-96-3-T), 1999ko abendua en 6koa.
P osecu o . Al ed Musema, Judgmen (ICTR-96-13-T), 2001eko aza oa en
16koa.
P osecu o . Lau en Semanza, Judgmen (ICTR-97-20-T), 2003ko maia za en
15ekoa.
P osecu o . Sil es e Gacumbi si, Judgmen (ICTR- 2001-64-T), 2004ko
ekaina en 17koa.
An zinako Jugosla ia ako Nazioa eko Zigo Auzi egia
P osecu o . Mucić e al., alias “Čelebiči”, Judgmen (IT-96-21-T), 1998ko
aza oa en 16koa.
P osecu o . An o Fu undžija, Judgmen (IT-95-17/1-T), 1998ko abendua en
10ekoa.
P osecu o . K očka e al., Judgmen (IT-98-30/1), 2001eko aza oa en 2koa.
67
6. E e e en ziak
P osecu o . D agoljub Kuna ac, Radomi Ko ač and Zo an Vuko ić
(Kuna ac e al. epaia), Judgmen (IT-96-23-T& IT-96-23/1-A), 2001eko
o saila en 22koa.
P osecu o . D agoljub Kuna ac, Radomi Ko ač and Zo an Vuko ić
(Kuna ac e al. apelazio epaia), Judgmen (IT-96-23 & IT-96-23/1-A),
2002ko ekaina en 12koa.
Sie a Leona ako Auzi egi Be ezia
P osecu o . Alex Tamba B ima, B ima Bazzy Kama a and San igie Bo bo
Kanu (Sen encia A med Fo ces Re olu iona y Council), Judgmen (SCSL-
04-16-T), 2007ko ekaina en 20koa.
P osecu o . Alex Tamba B ima, B ima Bazzy Kama a and San igie Bo bo
Kanu (Sen encia en apelación A med Fo ces Re olu iona y Council),
Judgmen (SCSL-04-16-T), 2008ko o saila en 22koa.
P osecu o . Cha les Ghankay Taylo , Judgmen (SCSL-093-01-T), 2012ko
maia za en 18koa.
P osecu o . Issa Hassan Sesay, Mo is Kallon e a Augus ine Gbao (Sen encia
Re olu iona y Uni ed F on ), Judgmen (SCSL-04-15-T), 2009ko api ila en
8koa.
Nazioa eko Zigo Auzi egia
P osecu o . Thomas Lubanga Dyilo, Judgmen (ICC-01/04-01/06-2842),
2012ko ma xoa en 14koa.
P osecu o . Ge main Ka anga, Judgmen (ICC-01/04-01/07), 2014ko
ma xoa en 7koa.
P osecu o . Jean-Pie e Bemba Gombo, Judgmen (ICC-01/05-01/08),
2016ko ma xoa en 21ekoa.
P osecu o . Jean-Pie e Bemba Gombo, Judgmen (ICC-01/05-01/08 A)
apelazioan, 2018ko ekaina en 8koa.
Giza Eskubideen Eu opako Auzi egia
Aydin . Tu quía, Judgmen (23178/94), 1997ko i aila en 25ekoa.
M.C. . Bulga ia, Judgmen (nº 39272/98), 2003ko abendua en 4koa.

68
Sexu-inda ke ia en au eko babesa ga azka a ma ue an. Nazioa eko esna ju idikoak ...
Giza Eskubideen Sis ema In e ame ika a
GEBI, Caso Raquel Ma ín de Mejía . Pe ú, Txos en zk. 5/96 (zkº 10.970),
1996ko ma xoa en 1ekoa.
GEGI, Caso muje es íc imas de o u a sexual en A enco . México, 2018ko
aza oa en 28ko epaia.
Es a u-auzi egiak
A gen ina. 960/11 auzia en epaia. Aliend o, Juana Agos ina e a bes e ba zuk.
Pe sonen beha u ako desage a az ea, e xean inda ez sa zea, aska asuna
legez kanpo uka zea, o men uak, e ab. Inpu a ua Musa Aza e a bes e
ba zuk. 960/11 kausa, San iago del Es e oko a lo K iminaleko Ahozko
Auzi egi Fede ala, 2013ko ma xoak 5.
Kolonbia. Bogo ako Espa u Judizialeko Auzi egi Go ena en epaia. Jus izia
e a Bake A e oa. Magis a u xos engilea: Lés e Ma ía González Rome o,
2011ko abendua en 1ekoa, José Rubén Peña Tobón, Wilme Mo elo Cas o
e a José Manuel He nández Calde asen pos ula uen kon a.
Gua emala. Zigo Epaie a ako Lehenengo Auzi egia, Sepu Za co kasua,
Epaia (C-01076-2012-00021), 2016ko o saila en 26koa.
Pe u. Egia en e a Adiskide zea en Ba zo dea. Pe uko Egia en e a
Adiskide zea en Ba zo dea en Amaie ako Txos ena, 2003.
Kongoko E epublika Demok a ikoa.
T ibunal Mili ai e de Ga nison de Hau -Ka anga, a ai e Gédeon Kyungu
Mu anga e au es, RP No. 0134/07, 2009ko ma xoak 5.
Cou mili ai e du Ka anga, a ai e Gédeon Kyungu Mu anga e au es, RPA
n°025/09, 2010eko abenduak 16.