UZTARO 86, 149-166 149 Bilbo, 2013ko uz aila-i aila
Koldo Almandozen zinema:
i adokizuna a da z duen
zinema lib ea
Iñaki Lazkano A illaga*, Nekane E. Zubiau Go ozika e a Ainhoa Fe nandez
de A oyabe Olao ua
*Kaze a i za II Saila, UPV/EHU; Ikus-en zunezko Komunikazioa e a
Publizi a ea Saila, UPV/EHU
Euskal zinemak azken u eo an eman duen egile ik esangu a suene-
akoa da Koldo Almandoz. Nazioa ean ezagun egin du en ilm labu ak
—Razielen i zule a (1997), Bela a (2002), Amuak (2004), Mido i (2006),
Columba Palumbus (2007), Aha e pasa (2009) e a Deus e machina (2012)—
oina i ha u ik, ha en zinema i adoki zailea en gil za iak ezagu ze a ema ea
da ike ke a-lan honen xede nagusia. Alegia, zuzenda i donos ia a en zine-
man nagusi di en gaiak, baliabide na a iboak nahiz auke a es e ikoak e e
doi asun osoz biluz ea. Hala, ilm labu ak analiza u os ean, Almandozen
zinema en izae a inka uko da. Gene o-hib idazioa, na azio-jokoa e a
i udia en nagusigoa a da z di uen in e p e azio askeko zinema da.
GAKO-HITZAK: Film labu a · In iga · Gene o-hib idazioa · I adokizuna.
The cinema o Koldo Almandoz: ee cinema whe e sugges ion is he cen al
heme
Koldo Almandoz is one o he mos signi ican ilmmake s o ha e eme ged in
Basque cinema in ecen yea s. The main pu pose o his a icle is o unco e he keys o
his sugges i e ilmmaking. Taking as a basis he sho ilms ha b ough him in e na ional
ecogni ion —Razielen i zule a (1997), Bela a (2002), Amuak (2004), Mido i (2006),
Columba Palumbus (2007), Aha e pasa (2009) and Deus e machina (2012)— he aim is o
e eal wi h igou and p ecision he subjec s, s o y lines and aes he ic p oposals ha
p edomina e in his wo k. His cinema is open o ee in e p e a ion and i s main axes a e
gen e hyb idisa ion, na a i e expe imen a ion and he p imacy o he image.
KEY WORDS: Sho ilms · In igue · Gen e hyb idisa ion · Sugges ion
ZINEMA
Jaso ze-da a: 2013-05-22. Ona ze-da a: 2013-07-15.
1. Sa e a: ike gaia e a me odologia
Film luze ik zuzendu ez duen a en, euska az e oda u e a munduan ba na
a akas a lo u duen zinemagile bakane akoa da Koldo Almandoz. Ho ek,
zalan za ik gabe, zuzenda i donos ia a en zinema en az e ke a sakona me ezi
du. Hain zuzen e e, es u-analisia a da z duen me odologia e abiliko dugu ha en
ilm labu ak ike zeko. Analisi mo a ho e an, edukia ez ezik, na azioa e a o ma
e e ha uko di a kon uan. Zen zu ho e an, San os Zunzuneguik (1994: 72) dioena
ain za ha uko da: «Edukia en e emuan isla zen ez den e abaki adie azga i ik ez
dago (e a alde an ziz) e a gai e a i udiek, espazio e a denbo ak zein na azio
auke ek, osagai ho iek guz iek, salbuespenik gabe, es ua en izae a be a (Ge a d
Gene e) e aiki zen lagun zen du e». Edonola e e, Zunzunegui enaz (1994, 1996)
gain, es u-analisian sakondu du en bes e hainba adi u esangu a su en (Aumon ,
Ma ie, 1998; Bene , 2004; Bo dwell, Thompson, 2011; Ca mona, 1993) lana e e
e edu izango da. Ho enbes ez, Almandozen zineman nagusi di en gaiak
zehaz eaz gain, gai ho iek nola kon a zen e a i udika zen di en e e az e uko da.
Ibilbide opa oa du, zinez, zinemagile donos ia ak. Fikzioan ez ezik, dokumen-
alean e a espe imen azioan naba mendu da Koldo Almandoz. Bai a publizi a-
ea en espa uan e e. Izae a eklek iko ho ek, os e a, zail bihu zen du oso ha en
ob a en analisia. Ho az, ike ke a-e emua muga i zea ezinbes ekoa zaigu. Gau-
zak ho ela, nazioa ean ezagun egin du en ilm labu en izae a oina i ha u ik,
ha en ikziozko zinema izango da az e gai a ikulu hone an. Kimuak egi asmoa en
bi a ez euskal muga o o apu u di uen zinema, hain jus u. Ondo ioz, zuzenda i
donos ia a en zinema espe imen ala —Censo ed Lo e (2010) e a Man is
es oboscópica (2012), kasu— analisi hone a ik a ge a uko da.
Jo i asun na a ibo e a es e ikoak xeda zen du Koldo Almandozen ikziozko
zinema. Labu ak di a ha en ilmak; sen imenduak as indu e a gogoak hauspo zen
di uz en so men-lanak. Kali a ea ilma en i aupena en a abe a neu zen ez dela
sines en bai u egile donos ia ak (2004:66): «Film labu a, egun, zinema lib ea en
e emu baka ene akoa da. Epe labu eko zinema da, egun, ikuspegi zinema o-
g a iko ba e ik, behin za , e onkak e a bide be iak bila zen di uen o ma ua».
Na azioa en mugekin espe imen a zen du eskua ki in iga so u e a ikuslea
ga iba zeko. Hib idoak, d ama ikoak e a i adoki zaileak di a ha en ob ak e a usu
molde poe ikoz daude doha u ik. Hala, euska az e oda zen duen a en, isil asuna
da Koldo Almandozen ilm labu e an nagusi den min zai a; soinu-banda apa a
ba ez zip iz indu ako i udien bi a ez adie az en bai i u sen imenduak. Al a, gogoe-
ak ez di a sekula ha en p oposamenen so men na a ibo zein es e ikoan gal zen.
2. New Yo k, New Yo k
Zinema ule u e a bizi zeko moduan be ebiziko e agina izan zuen New Yo k
hi iak Koldo Almandozengan. Be ako zinema-a e oe an, hain zuzen e e, zinema
ezbe din ba ekin egin zuen-e a opo; Jonas Mekas-en biho z ma xinoa en aupa-
den i zalean zi aka zebil zan pelikula ezohikoak ezagu zeko pa ada izan bai zuen.
Sasoi ha ako zan zuak age ikoak di a o aindik e e zinemagile donos ia a en ilm
labu ausa ene an. New Yo keko bizipenak, kasu, es einako ilm labu ean isla zen
di a ezinbes ean. A e gehiago, Razielen i zule a (1997) in e p e a zea ezinezkoa
UZTARO 86, 149-166 150 Bilbo, 2013ko uz aila-i aila
da be e es uingu ua ain za ha u gabe. Ez baka ik New Yo k hi ia is o ioa en
p o agonis a baka a delako, ilm labu ak zinema independen ea en espi i ua e e
daka elako be e bai an.
Zinema-joe a be iak e edu ha u a, ikzioa e a dokumen ala uz a zen di u
Almandozek Razielen i zule a (1997) lanean. O oba , au e an zean apu ka-
apu ka pe ekziona uz joango den gene o-mes izajea en alde egi en du. Ha en
apus ua, hein handi ba ean, ba da o An onio Wein ich e (2010:13) zinema
adi uak gene o-hib idazio gisa de ini zen duena ekin:
Fikzioa en e a dokumen ala en hib idazioak ins i uzio zinema og a ikoa en
be a en bai an p ak ika biak bana zen zi uen hesia apu zen du. Ez da enomeno
be ia, baina ba -egi ea ez zen inoiz hain u un i i si: egile ikziozko zinema d ama-
u giaz hus u egi en da e a es a egia dokumen alak be egana zen di u, dokumen al
kome ziala d ama u giaz ku sa zen da.
Egilea be a da be e ope a p ima be eiz en duen ikzioa en e a e eali a ea en
a eko nahaske a ezagu ze a ema en duena: «Ainge u ba i bu uzko ipuina da; hi i
ba i bu uzko dokumen ala da. Ipuin dokumen ala da» (Angulo, Rebo dinos, San a-
ma ina, 2006: 176). Ikuspun u o mal ba e ik dokumen al ba en i xu a du Razielen
i zule a (1997) ilm labu ak. P o agonis a en —Almandozek be ak joka zen du
be e ola— o aho sa en na azio izae a e a azken a ala en ku su poe ikoa
—oni ikoa ba ik, e e e en ziala— di a ilm labu a i ikziozko ob a za ha ua izan
dadin beha ezkoa duen d ama u gia eskain zen dio en elemen uak.
Zu i-bel zez e oda ua, pasa e biblikoak aipa zen e a Esk i u a San ue an
jaso ako beka uak e a egungo giza ea en po ae ak e laziona zen di uz en
i uluekin has en di a Razielen i zule a (1997) osa zen du en bos a alak. Film
labu a en a a ikoan Raziel ainge ua en o aho sak be e misioa en be i ema en
digu: Pa adisu ik ego zi zu ene ik babesgabe e a izu u a bizi den gizabanakoa i
lagun diezaion bidali du Jainkoak Lu e a. Kame a, zabal zan koka u ik, pano a-
mika man so ba en bi a ez New Yo k hi iko e aikin ga aiak e akus en doakigu
pixkanaka-pixkanaka. E a, ba -ba ean, ezus ean sa zen da Raziel eszena a;
bel zez jan zi a e a begi a e is ez. Ainge ua en au pegia en lehen planoak ha en
a sekabea biluzi egi en du e a musika malenkonia su ba jabe zen da soinu-
bandaz. Hi ia en pano amika geldoek p o agonis a en begi ada subjek iboa en isla
di udi e. New Yo ki bu uzko ikuspegi o oko ho ek, ezbai ik gabe, hi ia en be a en
e adiog a ia osa zen du en bos a alak —askoz e e zo o z e a zeha zagoak—
au eikus en di u; gizabanakoa en i xa openik eza.
Ka akunbak da lehen a ala en izenbu ua. New Yo keko me oa en i udiek
—bidaia i ba en plano subjek iboak bali a bezalaxe e oda uak— monopoliza zen
du e za i hau. Lu peko mundu ho ixe da, hain jus u, gizabanakoa en a e pea. Mun-
dua en hasie an lu azpian ezku a u zen lagun hu koa en go o o ik ihesi, baina
aihe a ez da o aindik desage u. Inkomunikazioa en agedia, gizakia en bes e
d ame a iko ba , da Babel a ala en oina i. Hizkun za ezbe dine an ida zi ako e o-
uluak a eka zen di a e engabe e a Wo ld T ade Cen e eko ze u-ha aska iek
Babelgo Do e be ia i udika zen du e. Razielen hi zek a gi o uz en du e isil asuna
dela gizabanakoak ule zen duen min zai a baka a. Tamalez, ino k ez du en zun
nahi. Ze ua u a zen du en e xe o a zak i ika zen di uz en kon apika uek age i-
age ian uz en du e komunikazioa en ezinezko asuna. Asmoa en ezina.
UZTARO 86, 149-166 151 Bilbo, 2013ko uz aila-i aila
Sexua e a di ua di a hu engo bi a alen a da z. Beka ua en kale ilune an ba ne-
a zen da Sodoma e a Gomo a. Sexu-ikuskizunak i aga zen di uz en ka el a gi-
dunen i udiak e a ilm po nog a ikoen za iak a eka uz doaz ai gabe. Ha agia en
en azioak mendean ha zen du gizabanakoa en bo onda ea. Me ka a ien enplua-k,
aldiz, New Yo keko inan za-biho za en e e a u go dina daka . Wall S ee ho z
e a e si isla zen du en i udi ga zilek —akzioen ko izazioa en be i ema en du en
aula nonahiko ho iek— upus egi en du e di uak zo ionik ez daka ela epai zen
duen ainge u oinaze sua en gogoe a gazi-gozoekin.
Azken a alak —Pa adisua—, o dea, au ekoe an nagusi den es e ika dokumen-
ala ekin apu zen du. E a, musika be be a bada e e, i udiei uki u poe iko be ezia
ema en die Almandozek. Na u a en ede asuna plano o o an naba men zen da.
Zuhai zak laku ba en u ga denean isla zen di a e a neska e aka ga i ba en
au pegia pan aila en jabe egi en da na a zailea en o aho sak ame sen apologia
egin os ean. Ze uak, xo iek, zuhai zek nahiz haien islek u gezan Pa adisua en
paisaia axu zen du e. Neskak —biluzik—, Miguel Angel-en C eazione di Adamo
eskoa gogo a daka en eszena ba ean, be e ha ze ako ba ekin zuhai z ba en
kimu ba uki zen du; na u a ekiko elka asuna sinboliza uz halaxe. Baina, supi uki,
e en egi en da azken a ala en onu idilikoa. Neska en au pegia planoaz jabe zen
da bes e behin e e. O aingoan, baina, is u a adie az en du. U u ako makillajeak
nega egin duela sala zen bai u. O duan ai o zen du egia samina ainge u a seka-
be uak: «Gizakien munduan ge a zen den modu a, ame se an e e ho z egi en du».
Hi z la z ho ien ondo en, ilun ze-i aungipena da o . Film labu a, os e a, ez da
amai zen. Pan aila segundo bakan ba zue an ilun man en zen da Razielen o
aho sak ainge ua en exis en zia-la i asuna biluz dezan: «Gizonak, Jaunak bezela,
be i hil zen du gehien mai e duena». Hi ia en ba na gida u gai uz en Raziel ainge-
ua en begien xehe asun-planoek o dezka zen di uz e e o ikoa en os ean Pa a-
disua galdu duen E a ho en begi nega suak. Baina ha en begiek au ean du ena
ez da Pa adisua en ba e asuna, inondik e e. Hasie a a, be e ibilbidea hasi zen za-
bal za be e a bai a ama gibel solasak. E a, be a ik, pano amika-segida ba ek New
Yo k hi ia en e aikin g isak e akus en dizkio be iz e e; kan a is e ba ek e sipena
a eago zen duen bi a ean. Amaie an, ainge uak, samindu ik, go an z so egi en du.
Azken pano amikak p o agonis a baka ia en begi ada i ja ai zen dio poliki-poliki;
e aikinak a zean u zi e a ze ua en pa e ba ean leku ha zen duen a e. Kolo e
zu iak pan aila a giz a zen du o duan lipa ba ez, bukae ako ilun ze-i aungipenak
a gia ahi u au e ik. I xa openik ezak gizabanakoen ame sak i aungi au e ik.
3. Na azio-a ike a i adoki zailea
Bela a (2002), Almandozen zinema-ibilbidea en gailu ik esangu a suene-
akoa, na azio-a ike a i adoki zailea da oso. Kame a digi al ez p o esional ba ekin
g aba u zuen pelikula zinemagile donos ia ak e a, ondo en, 35 mm-ko o ma u a
pasa u zuen. Fo malki Dogma 951mugimendua en e agina du e a mun aia oina i
ha u ik in c escendo doan suspenseko d ama da.
UZTARO 86, 149-166 152 Bilbo, 2013ko uz aila-i aila
1. La s Von T ie e a Thomas Vin e be g zinemagile dania ek so u e a ga a u ako zinema-
mugimendu abangoa dis a ba izan zen Dogma95 (Dogme 95). Zinema ga aikidea a az ea e a
ekoizpen handie a ik jaso ako bizioez aska zea zuen helbu u. Ho e a ako, a au jakin ba zuk eza i
zi uen. Hala, bes eak bes e, ilmak eszena oki na u ale an e oda uak izan beha zi en, eskuko
kame a ekin, zuzeneko soinua ekin e a a giz apen a i izialik gabe.
Film labu a, Razielen i zule a (1997) bezala, hainba a ale an —zazpi a ale an,
zeha z-meha z— bana ua dago. Edonola e e, plan eamendua askoz e e e aka ga-
iagoa da. Naba i da zinemagile gisa heldu asun ba e a i i si dela Almandoz e a
zinema en ingu uan di uen kezka e a gogoe ei uko egin gabe e e ikuslea ha a-
pa zeko gai dela.
Du xa zen a i den no bai i adoki zen du en i udiak daka za sa e a xoak. E a,
las e e a, ilm labu a en egile za e a ekoizpena en be i eman os ean, hondo
zu ia en gainean e a le a bel zez age i da ob a en izenbu ua: Bela a. Ja aian,
plano-segida ba ek —mo zak, ia guz iak— izenbu uak aipa u bela a e e a a zen
du. A ala be ehala buka zen da, bela a oinka zen duen zapa a ba en xehe asun-
plano ba ekin. Lehen a al ho ek, oso labu a izanaga ik e e, ilm labu a gida uko
du en ja aibideak eza zen di u. Bilbea en muina da bela a; bes e a al guz iak
e a zen di uen elemen ua, alegia. Ez di udi na u ala denik, baina. Ha en kolo ea
manipula ua, asea, izan da mun a handiagoa e die si dezan. E a, ho ezaz gain,
gi o-soinuak ezinbes eko ga an zia be egana zen du.
Biga en a alak, Emakumea du izenbu u, du xa en eszena i segida ema en dio.
Bainugelako ispilu lauso uan neska gaz e ba en (Aina a Gu u xaga) go pu z
biluzia an zeman dai eke. Du xa ik i en, leho u e a, ondo en, oalla zu i bana ekin
es al zen di u go pu za e a ada sa. Plano-sekuen zia luze ba en hasie a baino ez
da. Handik gu xi a, a elling ba en bidez e xean ba na ja ai zen dio neska i
kame ak e a ha en logelako a e e di i ekia en au ean ge a zen da. Jan zi e a ge o,
maindi ez be e ako o za a ba ekin doa kanpo a, eseki oki a bidean. Han xe, o za a
bela a ean u zi e a u une a so egi en du. Planoa en hondoan, bela a moz en a i
den gizon ba en i udia begiz a u dai eke. Emakumea logela a i zuli, semea (Ike
Pe nas) besoe an ha u e a saski xo ba ean ese a az en du, eseki oki ik ge u.
Hu engo a alak —Saskiak, Hau a e a Gizona— labu agoak di a e a pe so-
naiak as induko di uen agedia au eikus en du e. Saski xoa en ma xa dekin
jolasean dabil umea. Baina, aspe u ik, eseki oki ik u undu egi en da ama oha u
ba ik. Segidan, ai a en (Pe u Almandoz) e a ama en begi ada ho zak gu u za zen
di a. Hase e di ela di udi. Ai ak ega ia ase e a beha e a i zul zen da, hau a
jolasean dabilen ingu u a.
Film labu a en ezauga i o malak aipa u a al guz ie an be suak di a. Ho az,
a es ian adie azi moduan, Dogma95 mugimendua en e agina begi-bis akoa da.
Eskuko kame a ekin e oda zen du Almandozek; eszena oki na u al ba ean egi en
da e odajea; e a, ho i guz ia gu xi bali z bezala, gi o-soinua ez dago i udie a ik
apa e nahasi a. Ez dago, bada, musika es adiege iko ik.
Nolanahi e e, zinemagile donos ia ak Dogma95 mugimendua en a au ba zuk
ain za ha zen di uen a en, ez du dogma- ilm ba sina zeko asmo ik. Izan e e,
ilma en kolo ea manipula u egi en du mun ake a- asean; bela a en kolo e be dea
naba menduz e a koad oa osa zen du en gainon zeko elemen u e a pe sonaiena
jai siz. Auke a k oma iko ho en xede nagusia bela ak is o ioan duen ga an zia
inda zea e a bes e guz ia biga en planoan uz ea da. Ez da, os e a, Almandozek
Bela a (2002) ilm labu ean ha zen duen auke a a i izial baka a. Azken bi
a alak, hain jus u, ho en adie azle di a.
UZTARO 86, 149-166 153 Bilbo, 2013ko uz aila-i aila
XX. mendea en hasie ako ilm mu u ba en ko eog a ia ede a di udi Maindi eak
a alak. Ako deoi ba en melodia en esane a a man so e a leun dan za zen di en
maindi een a ean seme galdua en bila dabil emakume gaz ea. Musika es eina-
koz age i da ilm labu ean e a gi o-soinua i gailen zen zaio. E i moa maku u
egi en da musika en konpasa en au ean. Amak ez du semea au ki zen, desage -
u au e ik hau ak be a ekin ze aman egu ezko panpina baino ez. Ha en au pe-
giak kezka isla zen du. Bela ak du kolo ea soil-soilik; zu i-bel za da bes e guz ia.
Bela a (2002) ilm labu a en be ezi asun o malak egilea en asmoa ezku uan
man en zen du ia bukae a a e. Almandozen helbu u ik behinena mun ake a en
bidez suspensea so zea da. E a, ho i e dies eko, planoen i aupena ekin jolasean
dabil e engabe. Has apenean, ekin za en i aupena luza zen du. D ama en hasie a
den hi u minu uko plano-sekuen zia da, hain zuzen, ha en na azio-a ike a apa a-
en abiapun ua. Baina, pi inka-pi inka, planoen i aupena mu iz uz doa. Hala,
azken a ala —Sega— Almandozek a ondu ako espe imen u na a iboa en gailu a
da. Amaie ako segmen uak age ian uz en du zuzenda i donos ia ak, jakina en
gainean ala ez, ain zako za ha zen duela mun ake a i bu uz Eisens einek eman-
dako maxime ako ba : «c escendo luze ba ek emoziozko klimax ahal sua daka »
(Bo dwell, 1999: 46).
1. i udia. Bela a (2002). 2. i udia. Bela a (2002).
3. i udia. Bela a (2002). 4. i udia. Bela a (2002).
UZTARO 86, 149-166 154 Bilbo, 2013ko uz aila-i aila
Azken a al hone an, gizona en, emakumea en e a hau a en i udiak oso bizko
a eka zen di a. Bela a moz en a i da gizona, sasi za a ean galdu a dago hau a
e a azken honen bila dabil e si-e sian emakumea. Almandozek hi u p o agonis ak
isola u ik e akus en di u, bakoi za be e munduan kaiola u ik. Planoak, adie azi
be i den logika i ja aiki, ge o e a labu agoak di a. Ai a e a semea bil zen di uen
e e e en zia-plano ba ek hau ak bizi duen a iskuaz oha a az en gai u. Mun a-
ke a en e i moa azka u e a sosegu ik eza a eago u egi en da. O duan, bela a
moz en a i den gizona eszena en gune bilaka zen da. Emakume a du a ua en
au pegia en e a galdu ako hau a en plano mo zek une o o e e en du e ha en
p o agonismoa, o dea.
Soinu-bandak a e gehiago elika zen du suspensea. Bela a moz en duen
sega en ho sak he io za-meha xua daka . Emakumea en au pegia en lehen
planoekin ba e a en zu en di en soinu-e ek uek —beldu ezko zinemak hain
be ezko di uenak— la i asuna a eago zen du e. Ai ea u a zen duen sega ba en
planoa ekin amai zen da is o ioa. K edi u- i uluek eszena moz en du en a en,
sega en ho sak zo igaiz ozko bukae a i adoki zen du. Izan e e, agedia jazo baino
lehen xeago, mendekua e a sega hi zak e epika zen di uen emakume aho s ba en
xuxu la suma zen da. Mendekua alda ika zen duen bela a en xuxu la da.
4. A an zalea, si ena e a baka dadea
Au eko ilm labu en ku su espe imen alik ez duen a en, ezin esan Amuak
(2004) pelikula konben zionala denik. Zuzenda iak, kezka a is iko sakonak
akuila u ik, be e is o io be ezi e a ezohikoak e aiki ahal iza eko egoki jo zen di uen
auke a na a iboak ike zen ja ai zen bai u. Kasu hone an, hain zuzen, kon ake a
bukae a ik has en da e a ilm osoan ba ena ikuslea en in e esa man en zean
da za ha en e onka.
Pano amika i adoki zaile ba ek, lagun duen musika bezain leuna, oha zean
biluzik den biko e ba e akus en digu. Gaua da e a lanpa a ipi ba ek a giz a zen
du logela. Neska (Lucía Quin ana) ohe gainean dago e zanda. Gizona (Kandido
U anga), aldiz, oha zea en e zean; neska en au ean belauniko. Be e eskuak
neska en iz e a e eka zen du. Mai asun-eszena a un a di udi. Baina, upus ean,
gaz ea en go pu zean zeha amu zo o z ba labain zen da. As i o e a in asunez.
Pubiseko bilo ik bula -mu u e a a.
Eszena en ikuspegi o oko a daka kon apika u ba ek ondo en. Amua neska-
en aho a ge u a zen du gizonak e a xipi oiak a an za zen a iko bali z bezala
mugi zen du ha ia. Ja aian, xehe asun-plano ba en bi a ez, amuak neska en
ezpainak zelan kolpeka zen di uen so ilki ikus dai eke. Neskak, azkenean, amo e
ema en du. Ahoa i eki e a amua i ens en du. E a, o duan xe, gizona en eskua
ha i ik inda ez i a egi en e akus en digu pano amika a in ba ek. Une ho e an
be an, Mikel Azpi ozen musika e en egi en da zaka ki e a ilm labu a en
izenbu ua en be i ema en zaigu: Amuak.
UZTARO 86, 149-166 155 Bilbo, 2013ko uz aila-i aila
5. i udia. Amuak (2004). 6. i udia. Amuak (2004).
Almandozek ilm labu a i ema en dion hasie a ausa bezain ha iga iak Kim
Ki-duk zinemagile hegoko ea a en Seom (2000)2pelikula daka gogo a; zeinean
amuak e a pasioa amou ou is o io lazga i ba ean uz a zen di en. Bukae a ik
has eak, os e a, be e a iskua du; abiamena hain bizia e a az o a zailea denean,
be eziki. Zaila bai a maila on be a ilm osoan ba na man en zea. Halaz guz iz e e,
hasie a ik be e ik e ei en du in iga zuzenda i donos ia ak; ikusleak amaie a
go din e a bihozgabe ho en i zalean ezku a zen den is o ioa ezagu zeko duen
jakin-mina hauspo zen bai u.
Es einako eszenak ezku a zen di uen gakoak apu ka-apu ka e akus en di uen
lash-back moduko ba da ilm labu a, nolabai esa eko. Lehen zauskada ho en
os ean, is o ioa en p o agonis a en e e a u ilauna daka kigu Almandozek.
Ha ia ekin age zen duen ebeziak adie az en duen bezalaxe, a an zale adi ua
da. Gizon zaka a. Malenkonia sua. Baka ia.
Us ekabean, kon akizuna apu zen du e aba zinemagile donos ia ak doku-
men al izae a duen pieza labu ba a eka u a. Amu mo a ezbe dinak age i di a
be an e a haie ako bakoi za zein a ain ha apa zeko den egokia azal zen digu
na a zailea en aho sak. Fikziozko is o ioan xe a u ako dokumen al za i xo
ho ek, is o ioa en e i moa haus eaz gain, inongo eka penik egi en ez duela
di udi. Dokumen al labu ho ixe, alabaina, ezinbes ekoa da ob a en ule men osoa
iza eko. Izan e e, dokumen ala en o e aho sa en azken esaldiek mis e ioa en
klabea a gi zen du e: «Bada, o dea, bes elako amu ik. A an zaleen usadio zaha
ba ek dio, a ainekin ez bezala, si enak ha apa zeko hi za zela amu baka a.
A an zaleek, i saso a ze luzee an e a baka dadea i au e egi eko, gauez ka ele a
ingu a u e a miauka dei zen zie en si enei».
Alegia ho ek a gi zen du ilm labu a en hasie an ule gai za zi zaigun eszena
bi xia. A an zale hi sa ka ele ik miauka zebilenekoa, hain jus u. Be e ezohiko
jokae ak biho za oinaz a zen dion baka dadea ez i zea bes e ik ez du bila zen.
UZTARO 86, 149-166 156 Bilbo, 2013ko uz aila-i aila
2. Seom (2000) pelikulak, Kim Ki-duk zinema-zuzenda i hegoko ea a en ob a ik ezagune a ikoa,
ezauga i komun ani z di u Amuak (2004) ilm labu a ekin. Be an, hain zuzen e e, bada eszena ba
—amua i en si be i duen mai alea kainabe az ha apa zen du neskak— Amuak (2004) ilm labu a en
hasie akoa en an za duena e a Almandozen inspi azio-i u i izan dai ekeena.
Emakumea en mai asuna en beha a adie az eko modua da, azken inean. Doku-
men al xoak daka en e ena e a ge o, p agma ikoagoa izango da a an zalea e a
p os i u a ba en ze bi zuak kon a a uko di u.
A an zalea ez da baka dadea en mende bizi den baka a, baina. P os i u ak
e e su i zen du. Lo e a lan egin. Ho e a a muga zen da be e mundua. Bizi za
sozialik ez duela di udi. Bada ilm labu ean, egiazki, ha en babesgabe asuna
age i-age ian e akus en duen eszena esangu a su ba . P o agonis a ekin ados u-
ako hi zo du a joan au e ik, ispilua en au ean ja zen da p os i u a. Ilea apain-
zen a i den unean, inko begi a zen dio be e isla i. Is an ho e an, be e po o-
a ekin opo egi en du au ez au e. T is eziaz umel zen zaizkio begiak o duan.
Haspe en egi en du. E a, ge oxeago, e xea abandona zen du baka dadea lagun.
Hasie ako eszena ika aga ia en a zean ezku a u ako is o ioa be e aiki e a
p o agonis en espi i ua disekziona u ondo ik, o ainaldi a i zul zen da Almandoz.
Biko e p o agonis a u zi duen logela a, alegia. Amaie ako pano amikak hasie a-
koa en mugimendu be be a egi en du, baina alde an zizko no anzkoan. Ezke e ik
eskuine a. Oha ze ik leiho an z. Bi mai aleek biluzik ja ai zen du e. A an zalea,
ohe e zean belauniko e a kame a i bizka a emanez; p os i u a, ohean e zanda.
Neska en begiak i xi a daude. E ail du elako seinale. Susmoa esplizi u egi en da.
Baka dadea i zul zen da e a a an zaleak ma aka egi en du.
Is o ioa en logika k onologikoa apu zen du Almandozek, e a baka dadea i zein
mai asuna en bilake a i bu uz — ilm labu a en a da z nagusiak— egi en du
gogoe a bukae a biluziz abian ja zen den egi u a ziklikodun ob a hone an. Be e
bu u-a gi asuna, hein handi ba ean, baka dadea i bu uzko hausna ke a gazi-gozo
e a in imis a suspenseaz janz eko age zen duen gai asunean da za.
5. Mido i, obsesio ba en e e a ua
Halabeha ak eginkizun e abakiga ia be e zuen Mido i (2006) so ila en ka-
suan. Tenplu niponda ba bisi a zen a i zela, makuluekin man so-man so zebilen
uni o medun ikasle ne abe ba ekin egin zuen opo Almandozek. Neskak xa ma
be ezia zuenez ge o, adiskide ba ek u zi ako bideokame a ekin g aba u zuen.
Halaxe so u zen ilm labu a.
G abazioa en hasie an, jende za en a ean au e a egi en du kame ak Mido i3
au ki zen duen a e. O duan, Johann Sebas ian Bach musikagile alemania a en
Cla ie -Übung a ia- en no ak en zu en di a. Almandoz, kame a eskue an duela,
ne abea en u a sen a ze ik abia zen da enpluko eskalina a kon aezine an ba na
e a ha en ibile a neke sua ilma zen du aldi o o. T a elling-ak e engabeak di a e a,
noiz edo noiz, ikaslea en geldialdiak balia zen di u zuzenda iak plano es a ikoa-
goak egi eko.
UZTARO 86, 149-166 157 Bilbo, 2013ko uz aila-i aila
3. Mido i izenak Ha uki Mu akami idazlea en Tokio Blues elebe iko emakumezko p o agonis a e a
Suehi o Ma uo- en komiki ezaguna en musa omen zen di u. I u ia: Jesús Angulo; José Luis
Rebo dinos, An onio San ama ina, B e e his o ia del co ome aje asco, Euskadiko Filma egia,
Donos ia, 2006, 203. o ialdea.
9. So zaile eklek ikoa en zinema i adoki zailea
«Ikuslea i, bai a ni i neu i e e, asko gus a zen zaio in eligen ea dela pen sa zea,
zuzenda iak ze plan ea u dion asma zea, ge a uko den ze bai au eikus ea…
Joko ho i, in e akzio ho i ondo dago, e a ho ega ik a segin du i adoki zea, dena
age ian ja zea baino nahiago du ». Koldo Almandozek be ak Mikel Ga cia Idiakez
(2011: 173) kaze a i e a idazlea i esandako hi z ho iek abiapun u ha u a, a gi o
usna dai eke so zaile donos ia a en zinema en izae a. I adokizuna da, zalan za-
ik gabe, ha en zinema en a ima. Izan e e, mezuak inposa u baino a eago, ideiak
i adoki zea du xede. Ga cia Idiakezek dioen moduan, «puzzle osa ugabeak e a
plan eamendu i ekiak» di u-e a mai e Almandozek.
Film labu a puzzle gisa ule zen duenez ge o, pieza sol eak ba eia u ik izan
ohi di a pelikula osoan ba na. Pieza ho iekin guz iekin, hain jus u, zuzenda iak
p oposa u ako i aku ke a egin lezake ikusleak. Alabaina, a es ian aipa u bezala, ez
dago in e p e azio ba e a baka a. I adokizuna en auke ak in e p e azio-aniz a-
suna bai aka be ekin ezinbes ean. I adokizuna a da z izanik, azken i aku ke a
ikuslea en esku uz en du. Hala, ikuslea i be a i dagokio egile donos ia a en ilm
i ekiak ix ea. Amaie ak bi ibil zea.
O oba , Almandozen ilm labu en es e ikan e e isla zen da i adokizuna. Zen zu
ho e an, age ikoa da oso i udia en nagusi asuna. Hi zak be e okia badu e e,
i udia en meneko da. Zinemagile donos ia ak, ge aka iei baino, sen imenduei
ema en bai ie lehen asuna. E a, jakina, sen imenduak egokiago isla zen di a
i udien bi a ez. Ho enbes ez, i udia en aldeko hau ua kon zien ea da. I adoki zen
duen zinema en alde egi en du-e a Almandozek:
Zinema i adoki zailea du gogoko. Is o ioa kon a zea baino, i adoki zea a segin
du . Hi zak, os e a, ez du i adoki zen. Azal zen du. Ho exega ik, Lynch e a
Kau ismaki di u gogoko. Hi zik gabe i adoki zeko gai asun handia du en so zaileak
di elako. Ja musch-en Ghos Dog: The Way o he Samu ai (1999) e e apa a
i udi zen zai , ga an zi suena i udi e a begi aden bidez adie az en bai a. Ni e e hala
komunika zen ahalegin zen naiz. Amuak (2004) ilmean, esa e ako, p os i u a ispilu
au ean ja zen denean hi zik ez dago. Baina, hale e, be e keinu e a begi ada
is ea en bi a ez bizi zan po o egin duela hela az en digu. Ho ixe da bidea. Ni i,
behin za , i udia hi za baino gehiago i is en bai zai . Askoz gehiago hunki zen nau7.
I udia en lilu a, o dea, ez da aski ikuslea en a e a be egana zeko. Na azio
es a egia ba axu zea un sezkoa da. Izan e e, is o ioa be a bezain ga an zi sua
da is o io ho i kon a zeko modua. In iga da, hain zuzen e e, Koldo Almandozek
ikuslea ha apa zeko da abilen amua. Be e na azio jolasa en muina:
Ni e kasuan, behin za , na azioa en jolasa en a zean ez dago iloso ia eo iko
jakinik; ez a abangoa dia egi eko beha -izana e e. Dibe imendu hu sa da. Ba zue an,
ildo klasikoa i ja aiki egi u a zen di u is o ioak: au kezpena-ko apiloa-askae a.
Baina, no malean, bene an e aka zen nauena is o ioa nola kon a uko dudan
pen sa zea da. Ho az, ilm labu a e oda u au eko mun aia ki zikaga ia i udi zen
zai . Be an, suspensea so zea un sezkoa da. Jakin-mina piz u beha da ikuslea en
bai an; in e esa e agi ea nahi aezko baldin za bai a ikuslea ga iba zeko8.
UZTARO 86, 149-166 164 Bilbo, 2013ko uz aila-i aila
7. Almandoz, Koldo.Zinema zuzenda i donos ia a i egindako elka izke a (2012-VI-25).
8. Ibidem.
Mun aiak be ebiziko ga an zia e dies en du zinemagile donos ia a en
na azio-jolasean. In iga e agi eko ezinbes eko esna bilaka zen bai a. Bela a
(2002) ilm labu a da ho en e akusga i. Koldo Almandozek ez zuen-e a pelikula
bezala i udika u has apene an. Mun aia en bidez in iga e a suspensea nola so
zi ezkeen ike zeko asmoa zuen. I udi-mun aia en bi a ez. Ia musika ik gabe.
Akzio gu xiko i udiak e abili a. Amuak (2004) go dinean, aldiz, na azioa apu u
egi en du zinema zuzenda i donos ia ak e a bukae a ik be e ik has en da is o ioa.
Halaz guz iz e e, suspenseak a ezuan man en zen du ikuslea. Amaie a ezagu zen
duen a en, be e a azoiak jakin nahi bai i u. Halabe , Columba Palumbus (2007)
ilm labu ean, plano o oko ak e a xehe asun-planoak kon aja i egi en di u
e engabe ikuslea en bai an ezinegona e agi eko. In iga a eago zeko. Ondo ioz,
na azioa en egi u a i udimen sua da in iga-sen sazioa daka ena.
Gene oa i e epa a uz ge o, be iz, d ama da nagusi Almandozen zinema-
unibe soan. Aha e pasa (2009) dokumen al al sua i da ion i onia alde ba e a
u zi a, d ama jaun e a jabe da-e a egile donos ia a en ilm labu esangu a sue-
ne an. Malenkoniaz blai u ako mundu ho e an, gaine a, mai asunik ezak jo a e a
baka ik bizi da gizabanakoa. Molde be ekoak bai i a Amuak (2004) samina en
a an zalea e a p os i u a, Columba Palumbus (2007) la za en ehiz a i bihozgabea
nahiz Deus e machina (2012) apokalip ikoa en langile ma xinoa e e. E a, ho i
guz ia gu xi bali z bezala, he io za en ha sa a nas dai eke nonahi. Dena dela,
unibe so ilun ho e an e e i xa openak — a eka bada e e— au ki zen du a e pea.
Deus e machina (2012) inean legez, mundu zu i-bel za u a zen bai u kolo eak
zenbai e an. D ama ik go dinenean e e bizi-bizi ik bai aude sen imenduen aupa-
dak.
Finean, labu a baina sakona da Koldo Almandozen zinema. Fikziozkoa izanik
e e, gene o-hib idazioa du e edu; i udi-kolpez zizela u ako sen imendua oina i
izanaga ik, ez du sekula gogoe a abandona zen; d ama en ilunean mu gildu a en,
i xa opena en i ia i ez dio uko egi en; e a, mezuak eza i o dez, ideiak i adoki zen
di u. Wilde ek behin esan omen zuen ikuslea i ez zaiola guz ia mas eka ua eman
beha , inozoa bali z bezala. Lubi sch zuen gogoan. Zuzenda i ba zuek «bi e a bi,
lau» zio en bi a ean, ha k «bi e a bi…» zioelako. Alegia, ikusleak be ak a e a
beha di uela be e ondo ioak. Almandozena e e, bes e eze en gaine ik,
in e p e azio askeko zinema da; i adokizuna lei mo i gisa duen zinema lib ea.
Bibliog a ia
Almandoz, K. (2004): “I aupen labu eko zinema en apologia e a Pas i xe Baski xe ba ”,
Jakin, 144, 64-71.
Angulo, J.; Rebo dinos, J.L. e a San ama ina, A. (2006): B e e his o ia del co ome aje
asco, Euskadiko Filma egia, Donos ia.
Aumon , J. e a Ma ie, M. (1998): Análisis del ilm, Paidós, Ba zelona.
Bene , V.J. (2004): La cul u a del cine, Paidós, Ba zelona.
Bo dwell, D. (1999): El cine de Eisens ein. Teo ía y p ác ica, Paidós, Ba zelona.
–––––––––––––, e a Thompson, K. (2011): A e zinema og a ikoa, EHU, Leioa.
Ca mona, R. (1993): Cómo se comen a un ex o ílmico, Cá ed a, Mad il.
Ga cia Idiakez, M. (2011): Zeluloidezko begi adak, Elka (Lekuko), Donos ia.
Kimuak Ka alogoak 1998-2012, Euskadiko Filma egia, Donos ia.
UZTARO 86, 149-166 165 Bilbo, 2013ko uz aila-i aila
Wein ich e , A. (2010): .Doc. El documen alismo en el siglo XXI, Donos iako Nazioa eko
Zinemaldia, Donos ia.
Zunzunegui, S. (1994): Pasajes de la o ma, Cá ed a, Mad il.
–––––––––––––, (1996): La mi ada ce cana. Mic oanálisis ílmico, Paidós, Ba zelona.
UZTARO 86, 149-166 166 Bilbo, 2013ko uz aila-i aila
