TANTAK
eISSN 0214-9753 – eISSN 2444-3581
9
Tan ak, 2021, 33(1), 9-41
h ps://doi.o g/10.1387/ an ak.21488
* Ha emane an ja zeko / Co esponding au ho : Uzu i Albizu Mallea. Euskal He iko Unibe si a ea. Ma ema ika, Zien zia Es-
pe imen al e a Giza e Zien zien Didak ika Saila. Hezkun za e a Ki ol Fakul a ea. Juan Ibañez de S o. Domingo, 1 (01006 Gas-
eiz). – [email p o ec ed] – h ps://o cid.o g/0000-0001-7998-0037
Nola aipa u / How o ci e: Albizu Mallea, Uzu i (2021). «Bidegu u zeak e a zi iki uak. Zien zia-hezi zaile eminis en op ikak e a
p ak ikak hausna ke agai». Tan ak, 33(1), 9-41. (h ps://doi.o g/10.1387/ an ak.21488).
Jaso ze-da a: 2020/02/24; Ona ze-da a: 2020/09/22.
ISSN 0214-9753 - eISSN 2444-3581 / © 2021 UPV/EHU
Lan hau C ea i e Commons Ai o u-EzKome ziala-LanE a o i ikGabe 4.0 Nazioa ekoa
lizen zia ba en mende dago
bidegu u zeak e a zi iki uak.
Zien zia-hezi zaile eminis en op ikak e a p ak ikak hausna ke agai
C oss oads and loopholes.
A e lec ion upon he isions and p ac ices o eminis science educa o s
Uzu i Albizu Mallea*
Hezkun za e a Ki ol Fakul a ea
Euskal He iko Unibe si a ea, Gas eiz, A aba
Labu pena: Au ean duzun lanak emakume zien ziala i, hezi zaile e a eminis en disku soak e a bi-
zipenak az e zea du xede, zien zia en, hezkun za zien i ikoa en e a gene oa en ingu ukoak; halabe , es-
pe ien zia e a ikuspegiok be aien hezkun za p ak ike an di uz en e agine an sakondu gu a du. Pa adigma
zien i ikoen izae a sozial e a his o ikoa azpima a zen du ida ziak, e a bi sis emok elka e aiki zaileak di-
ela de enda zen. Bo e ea ez da, baina, inda soilik e ep esibo legez ikus en; izae a aska zailea e e ai o -
zen zaio e a, ho ega ik, mundu zien i ikoen bai ako gene o a auak be kon igu a zen diha du enen disku -
so e a ekin zak di a mahaigaine a u nahi di enak. Hala, zien zia en bai an axu u ako bo e e-ha emanen
dimen sio e ep esibo zein p oduk iboen be i ema eko, sei zien ziala i en aho sak bil zen di u ida ziak:
gene o a auek be ekin daka za en zapalkun ze an adi uak di en emakume-aho sak; e a zapalkun zoi au-
e egi en a i uak di en aho s eminis ak. Emai zek e akus en du e bai emakume kondizioa bai posiziona-
mendu eminis a en sio i u i di ela mundu zien i ikoe an. A eago, zien ziala ion ibilbide zien i ikoan zein
i akaskun zakoan alka ho iek e agindako inpak uak ezauga i zen di u ida ziak. E o kizuneko ike ke a il-
doei dagokienez, emai zek i adoki zen du e, e agin-ahalmena handi zeko, ike ke a-e emua xikiago u e a
ikasle ia en aho sak ain za ha u beha a dagoela.
GAKO-HITZAK: unibe si a e-hezkun za, hezkun za zien i ikoa, zien zia/gene o sis ema, bo e ea, agen-
zia, eminismoak.
Abs Ac : The p esen pape akes he oices o six eminis science educa o s as a means o in e o-
ga e sys ems o powe wi hin he wo lds o science. I begins by highligh ing he social and his o ical lo-
ca edness o scien i ic and gende sys ems as well as p ocesses by which hey ha e mu ually cons uc ed
each o he . I hen desc ibes and si ua es some o he expe iences and discou ses o eminis science edu-
ca o s. I also iden i ies some e ec s hese ha e had on hei eaching p axis. Powe is ead as a cons uc-
i e o ce, which a gues o a cen e ing o discou ses and p ac ices ha con on and impac on he egu-
la ing no ms o he wo lds o science. Fo his eason, six eminis science educa o s a e aken as expe
wi nesses on eminis in e en ions in science educa ion. Resul s show ha bo h posi ion and posi ioning
can be sou ce o ension in wo lds o science. The wo k del es in o such con lic s and desc ibes he im-
pac ha being a woman and a eminis has had on he in e iewees’ scien i ic and eaching ca ee s. As o
u u e esea ch, he pape concludes ha na owing he scope o he esea ch o mo e speci ic dynamics
and including s uden s’ oices could u he ad ance an ongoing p ocess o e lec ion a ound his opic.
KEywORdS: highe educa ion, scien i ic educa ion, science/gende sys em, powe , agency, eminisms.
Uzu i Albizu Mallea
10 Tan ak, 2021, 33(1), 9-41
Sa e a
Na u a i, giza ea i, gizakia i e a pen samendua i bu uzko ezagu za ob-
jek ibo, sis ema iko e a egiaz aga ien mul zoa omen da zien zia, behake-
a en e a a azoike a en bi a ez e dies en dena (Real Academia Española,
2014). Tes uingu u soziala en e aginik ez duen ezagu za anskul u al za
e e ha u izan da (Goñi, 2006), bai a eginahal (soilik) kogni ibo e a inpe -
sonal za e e (Fox Kelle , 1985, 7).
Gizakia unibe soa en egiekin ha u-emanean ja zen du, be az, zien-
ziak. Baina es a ikoak o e ha u-eman e a egiok? Ala badu e, bai ha u-
emanek bai egiek, pe sonale ik, soziale ik e a, ondo ioz, dinamiko ik?
Epis emologia i dagokio galde oi e an zu ea, ezagu za zien i ikoa en
oina iez, i u iez, me odoez e a mugez a du a zen den iloso ia en ada-
a denez ge o (Pe ez-Sedeño, 2006). Hain zuzen e e, azken hama kade an
hainba ko on e epis emologikok kolokan ja i du e zien zia en unibe sal-
asuna; ka ego ia sozialak hausna ke en e digunean ja i e a ho iek ekoiz-
pen zien i ikoa zeha ka zen e a baldin za zen du ela a gudia u du e.
Pa adigma epis emologiko ho ie a ik guz ie a ik, epis emologia emi-
nis a du ida zi honek oina i. Epis emologia eminis a en bai ako ko on-
eek badu e abiapun u amankomun ba : guz iek ala guz iek dio e inda ean
dauden ezagu za-p ak ikak sozialak di ela, gene oa dauka ela, e a p ak-
ikok emakumeak desaban aila-egoe an koka zen di uz ela (Ande son,
2012). Gene oa da, be az, o io an age i den giza e egi u a zaile behinena:
Demagun sexua emakumeen e a gizonezkoen a eko desbe din asun
biologikoa dela, kul u az kul u a alda zen ez den ho i. O duan, gene oa
gainon zeko guz ia da: sexuen ingu uan dauden ideia guz iak (sexu ko-
pu ua be a, esa e ako —ez di a be i bi—), e a ideia ho ie a ik abia uz
e aiki zen den an olakun za sozial guz ia: ideologiak, ka ego izazio ako
i izpideak, i udikapenak, lana en e a a du en banake a… An ola zeko
modu ho ien guz ien bai an ema en di en bo e e-ha emanen ba -egi eak
gene o-sis emak di a1. (Thu en, 1992, 15)
Zien zia e a gene oa kons uk u sozial za ha zeaz ha ago, bi sis e-
mok elka e aiki zaileak e e badi ela de enda zen du ida ziak. Alabaina,
ike lanak badu zien zia- e a gene o-sis emen a eko elka e agin his o i-
koez hausna zeaz ha agoko helbu u ba . Hain zuzen e e, xedea da ema-
kume zien ziala i, hezi zaile e a eminis en espe ien zie an, op ike an e a
(hezkun za) p ak ike an a aka zea, ho ie an guz ie an ideologia eminis ek
dauzka en e aginak az e uz, o oba . Zeha zago esanda, emakumeok zien-
zia en, hezkun za zien i ikoa en e a gene oa en ingu uan di uz en espe-
1 Euska a ez den bes e hizkun za ba zue a ik e a o iak di en aipu guz iak au o eak
i zuli akoak di a.
Bidegu u zeak e a zi iki uak
h ps://doi.o g/10.1387/ an ak.21488 11
ien ziak e a disku soak ezagu zea da nahia, ba e ik; e a espe ien zia e a
disku so ho iek eu en hezkun za p ak ike an di uz en inplikazioe an sa-
kondu gu a da, bes e ik.
Helbu u o oko ho i egika i ze alde a, zenbai e onka zehaz u di a,
helbu u espezi iko za ha dai ezkeenak:
— Emakume zien ziala i, hezi zaile e a eminis en ibilbide zien i ikoak
az e zea.
— Emakume zien ziala i, hezi zaile e a eminis en disku soak, espe-
ien ziak e a hau uak ezagu zea, zien zia i zein ezagu za a lo ho i
dagokion mundu soziala i lo u akoak.
— Emakume zien ziala i, hezi zaile e a eminis en eminismo(e a) a
ge u a zeko a azoie an, bidee an e a modue an sakon zea.
— Emakume zien ziala i, hezi zaile e a eminis ek hezkun za zien i i-
koa en ingu uan di uz en ideiak ezagu zea, e a au e a e amandako
hezkun za-p ak ikak jaso zea.
1. Zien Zia e a gene oa, eLka e agiLe
Ja dun zien i ikoa en asep iko asuna ezbaian ja zeko modu ba zien-
zia en his o ian a aka zea da. Ho e a ako, ja aian o mula u akoen an-
ke ako galde ak bo a ahal zaizkio no be e bu ua i: Nolakoak izan di a,
his o ikoki, na u a en e a zien zia en a eko ha u-emanak? Nola ikusi du,
his o ikoki, zien ziak na u a?
Galde oi e an zu eko asmoz, da ozen le oe an, zien zia en his o ian
ga an zi suak di en bi momen u az e zen di a, Fox Kelle (1985) e a
Lloyd (1984) gidale o: G ezia Klasikoa e a A o Mode noa. Analisi ako,
lagin modu a e abili di a, ba e ik, zien zia klasikoa en o dezka i den Pla-
onen ob a; e a, bes e ik, zien zia mode noa en e a zea ekin es uki lo u a
dauden Baconen pen samendua e a Desca esen iloso ia mekanizis a2.
1.1. pla on: homoe o ismoa, ezagu za-i u i
Pla onen za (A enas, k.a. 427-347), a azional asuna ez da gizakia na-
u a engandik alden zen duen elemen u be eizga ia, na u ak e a gogame-
2 Zien ziala iek ez di uz e na u a ekin ha u-ema eko modua e a na u a ekiko du en
ikuspegia lib eki auke a zen. Izan e e, bes eak bes e, zien ziala iak komuni a e zien i ikoa-
en bai an ema en den sozializazio p ozesua en pa e di a, bai a komuni a e ho i ba ne ha -
zen duen kul u a i dagokion sozializazio p ozesua en pa e e e (Fox Kelle , 1985, 17). On-
do ioz, zien zia klasikoa en e a mode noa en o dezka i di en heinean, Pla onen, Baconen
e a Desca esen hausna ke ak badi a ga aian ga aiko pa adigma zien i ikoen e akusga i.
Uzu i Albizu Mallea
12 Tan ak, 2021, 33(1), 9-41
nak pa eka zen du en p opie a ea baizik. Au kako asuna (edo osaga i a-
suna) ez da adimena en e a na u a en a ekoa: au kakoak (edo osaga iak)
di enak mundu ma e iala e a mundu ideala di a. E a, bai adimena en zako,
bai na u a en zako, bi munduak di a habi a .
Filoso o g ezia a en za , ezagu za i azionala edo ma e iala den ho e-
a ik aska zean da za; adimena en alde di a azionala e abiliz na u a en lo-
gika ukigai za ikus ean, alegia. Ezagu za anzko bide ho i egi eko, E osen3
gida i za alda ika zen du pen sala iak; hau da, bideak ka ga e o ikoa beha
duela dio. E osek, baina, bi pizga i posible di u: a azoia e a pasioa. Bada,
ezagu za eka iko badu, desi ak a azoi ik beha du edan: ezagu u nahi
duenak na u a en logika desi a u beha du, e a ez be e euska i ma e iala
(Fox Kelle , 1985, 22-24).
Bes alde, Pla onen pen samenduan, ezagu zen duen ho en e a eza gu-
za-objek ua en a eko ha u-ha emanek ho izon al asuna izan beha du e
oina i. Izan e e, ezagu za pa eko esen zien elka ke a da: adimen a azio-
nala en e a na u a en o men a eko elka ke a (Lloyd, 1984, 7).
Labu bilduz, Pla onen us ez, ezagu ze a i is eko bi baldin za be e beha
di a: ba e ik, ezagu u nahi duenak na u a en o mak desi a u beha di u,
e a ez euska ia; bes e ik, desi a zen duena en e a desi a ua dena en a eko
ha u-emanak ho izon ala izan beha du. Ho e a ako auke a baka a, ilo-
so oa en a abe a, E os gida ia homosexuala iza ea da. Zeha zago esanda,
zien ziala ia en e a ezagu za-objek ua en a eko ha emanak bi gizonezko-
en a eko ha u-eman e o iko baina kon ak u sexualik gabekoa en analo-
goa beha du izan4 (Gillis e a Jacobs, 2017).
1.2. bacon: adimena e a na u a, ezkon ide
Ezagu za en egi u a ze klasikoa en zenbai elemen uk bizi ik di au e
pen samendu mode noan e e. Bes eak bes e, ma e ial/ideal diko omiak
3 E os, An zinako g ekoen a ean, mai asuna en jainkoa da; ha en geziek egi en di uz-
en zau iek mai asuna e agi en du e.
4 Ga ai ha an, A enasen hi u sexu-ha eman e edu ha zen zi en ain za : gizonezko he-
i a en a ekoak, he i a en a eko ha eman he e osexualak, e a he i a en e a p os i u a
edo a esklabuen a ekoak. E edu ho ie ako bakoi zak bazuen be e onesga i asun-maila: gi-
zonezkoen a eko ha eman sexualak, esa e ako, aski ona u a zeuden. Ba ik ba , pede as ia
(maila sozial be suko gizonezko heldu e a gaz e xoen a ekoa) ondo ikusi a zegoen. Ha-
eman pede as o an bazeuden pa aideen a eko o eka i adoki zen zu en elemen uak: biak
gizonezkoak e a maila sozial be ekoak zi en, bes eak bes e. Alabaina, bazeuden bes e ele-
men u ba zuk e e, o eka ho i kolokan ja zen zu enak. Rolen dis ibuzioa zen ho ie ako ba :
pa aide heldua ak iboa e a desi a zen duena zen; gaz ea, o dea, pasiboa e a desi a ua. Bada,
o ekak inda u e a deso ekak e ais e alde a, pede as ia adizional ho e a ik ha agoko ha-
eman ideal ba diseina u zuen Pla onek. Ha eman ho i gizonezkoen a ekoa e a e o ikoki
ka ga ua izango zen o oba , baina ki zika ze isiko o o ene gia in elek uale a bide a uko zen
(Fox Kelle , 1985, 25-27). Ho a x mai asun pla oniko esamoldea en ja o ia.
Bidegu u zeak e a zi iki uak
h ps://doi.o g/10.1387/ an ak.21488 13
be e ho e an di au: o aindik o ain, be eizi egi en di a zien zia espe imen-
ala/aplika ua e a zien zia eo ikoa/pu ua. Alabaina, badaude dibe gen ziak
e e.Has eko, Pla onen iloso ian badu e, bai gogamenak bai na u ak, al-
de di a azional ba , e a ho en osaga ia den alde di ez-a azional ba .
Bada, F ancis Baconek a buia u egi en du za ika ze ho i: be e za , na u ak
ez dauka gogamenik, e a ez dago, ondo ioz, na u a en o mez hi z egi e ik
(Lloyd, 1984, 11).
Halabe , Baconen za , mende a u beha ekoa ez da adimena en dimen-
sio ma e iala: mende a u beha ekoa na u a be a da. Ezagu za ezin da, ha-
en abu uz, kon enplazio hu se a muga u; ezagu zak na u a en kon ola
e a mende a zea eska zen du. Izan e e, kon enplazio hu sak na u a uki zea
ahalbide uko du agian, baina ez a zema ea; e a a zema e ho en p esiopean
baino ez di u na u ak be e sek e u ik ezku uenak bis a a zen (1984, 13).
Ho ez gain, Pla onek ez du, modu esplizi uan behin za , ideal/ma e ial
e a maskulino/ emenino binomioen a eko ko esponden zia ik eza zen.
Ha en ondo en, baina, hainba iloso ok (Agus in Hiponakoak e a Tomas
Akinokoak, kasu) egi en du e ho i (1984, 22), e a Baconek e e man endu
egi en du elka ekiko asuna: pen sala ia en za , adimena maskulinoa da,
e a na u a, emeninoa.
Labu bilduz, Baconen za , ezagu za hone an da za: maskulinoa den
adimenak, emeninoa den na u a mende a zean. Mende a ze ho i, baina,
ezin da edonolakoa izan: kon ola zeko modu egokia, adimena en e a na u-
a en a eko ezkon za zin zo e a kas o legez i udika zen du Baconek. Ho i
da adimenak na u a ekiko gauza u beha eko mende a zea: obedien zian
oina i u ako azpi a zea (1984, 12).
1.3. Desca es: gogamena, go pu ze ik a
Baconen pen samenduak badauzka konbe gen zia-pun u ba zuk Des-
ca esena ekin. Bes eak bes e, biek ala biek baiez a zen du e gizadia en
pa ua dela, zien zia en ga apena en bi a ez, na u a en jaun e a jabe iza ea
(Lloyd, 1984, 58). Badaude, baina, desados asunak e e. Ñaba du o an sa-
kon zeko, be esku a bedi a es ian enun zia u dudan Pla onen esi hau: na-
u ak badauka gogamene ik, e a gogamenak badauka na u a ik.
Na u a en dimen sio a azionala e aba a buia zen du Baconek. Des-
ca esen za , o dea, esaldia en biga en pe pausean da za a azoa: goga-
mena ezin da mailaka u, ezin da goi- e a behe-mailako gogamenik egon.
Gogamena ba da, baka a, za iezina. Ondo ioz, dimen sio ez-a azio-
nala ez dagokio gogamena i, go pu za i baizik. Ho ela, a azional/ez-
a azional binomioa i esangu a be i ba ema en dio Desca esek, gi-
zakia bi za i disjun u an za i uz: go pu za (ez-a azionala) e a adimena
(a azionala).
Uzu i Albizu Mallea
14 Tan ak, 2021, 33(1), 9-41
Go pu za e aba mekanikoa da e edu ca esia ean; adimena, os e a,
a azoia en bizilekua da. Bi dimen siook no gehiagoka e engabean i udika-
zen di a:
Ga azka pe sona en ba uan koka u a dago (…). Alde ba ean, a a-
zoia en inda ak daude: neu i asuna, zuhu asuna, e an zukizuna, no -
be a en kon ola. Bes e aldean, be iz, «go pu zeko sen oke ekoak»: li-
zunke ia, nagike ia, no be a en bizi-inda ak sis ema ikoki lasaike iaz
xahu zea. Gudua on e asko an gauza zen da, a azoiak adi zaindu beha
di uelako iza e ha agizkoa en e asoak e a «ha agia en jakindu ia» (…)
saihes u, ga una en inda ak us eldu ez di zan. (Fede ici, 2004, 229)
Ezagu zaz ja du ean, ezagu u nahi den ho ekiko elka e agina age i
da bai Pla onen bai Baconen pen samendue an. Filoso ia mekanizis an, al-
diz, gogamena en bai an ema en den p ozesu ba da ezagu zea: ja dun (soi-
lik) kogni iboa da, go pu ze ik a dagoena (e a ondo ioz, zen zumene a ik
edo a emozioe a ik eda en ez duena), e a no k be e bai an egin beha ekoa
(Lloyd, 1984, 41-42).
1.4. Zien zia/gene o sis ema
Esandako ho ek guz iak be ebiziko e agina dauka, bes eak bes e, egun
inda ean dagoen zien ziala ia en i udi e ian: zien ziala i mode noa gene-
o-sis emak zizelka u du. E aikun za ho en muinean badaude zenbai ba-
lio, ja dun zien i ikoa ze an da zan, e a zien zia ze a ako egi en den eza -
zen du enak.
Alde ba e ik, a azional asuna e a objek ibi a ea daude, «ze da ja dun
zien i ikoa?» galde a i e an zu en dio enak. Eu on a abe a, mundua ob-
jek u disk e uz osa u a dago; e a objek u ho iek be aien es uingu u ik a e a
dai ezke: manipula u, abs ai u, e a logika en e a a azoike a deduk iboa-
en bi a ez be aien egiak ezagu u e a ule u. Bes e ik, bo e ea, kon ola e a
p og esua balioek «zien zia egin, ze a ako?» galde a i ema en dio e e an-
zuna. Izan e e, zien zia gizakia en p og esu ako bi a eko za ha zen da;
e a, p og esua en bidea egi eko, es uingu u na u al zein soziala en kon-
ola ezinbes ekoa da (Bishop, 1990).
Bada, «ze ?» e a «ze a ako?» ho iek de e mina u egi en du e, hein
handi ba ean, «no k?» galde a en e an zuna e e:
Zien ziak p omes en duenean ezagu za-objek ua ekiko be eizke a ba
e a objek u ho ekiko ha u-eman ho z e a objek ibo ba , hau ake a-p o-
zesu ba abia az en da: p omesa ho ek e oso asun emozionala e agi en
dien ho iek izango di a, au e an zean, zien zia egingo du enak. Modu
be ean, bo e e e a na u a ekiko kon ola hi zema ean, bi elemen uoi zen-
Bidegu u zeak e a zi iki uak
h ps://doi.o g/10.1387/ an ak.21488 15
ali a ea ema en die en ho ien a ean hau a zen di a zien ziala iak. (Fox
Kelle , 1985, 124)
Ideologia zien i iko mode noa en muinean dauden balio e a ezauga-
iok zien ziala i mode noa en p o il konk e u ba p oiek a zen du e. Zien-
ziala i mode noa au onomoa da, kanpoko munduko objek u o o ik apa e
dagoena, e a pasioen, desi en e a sinesmenen e agine ik a (Fox Kelle ,
1985, 70). Bes ela esanda, Žižek (1997) pa a asea uz, zien ziala i mode -
noa unibe sal asuna en p ibilegio ik pa ikula a epai zen duen ho i da.
Be az, zien ziala i mode noa maskulinoa da; a eago, zien ziala ia en i udia
maskulini a ea axu zeko bi a eko ba da (Fox Kelle , 1985, 70).
Bu le -en (1990) e minologia e abiliz, zien zia egi ea gene o adie az-
pen za ha zen badugu, e a gene o adie azpenek gene o iden i a ea e ai-
ki zen badu e, o duan zien zia pe o ma zeak go pu zak maskuliniza zeko
balio du. Halabe , zien zia ez dagokion go pu z ba ek pe o ma zen badu,
go pu z ho i zigo ua izango da:
Badago isilpeko ako dio kolek ibo ba , gene o be eiz u e a pola iza-
uak pe o ma u, ekoi zi e a man en zekoa. Isilpeko ako dio ho i i zal-
pean man en zen da, p odukzio ho ien sinesga i asunaga ik, ba e ik, e a
ako dio ho i haus eak daka zan zigo ei eske , bes e ik. (Bu le , 1990,
272)
Ondo ioz, zien zia egi ea ja dun ga azka sua da emakumeen za :
Zien zia mode noa e aiki ze akoan, ezagu za-objek ua (na u a) eme-
nino legez ezauga i u da; pa aleloki, ezagu zen duen subjek ua i (adi-
mena i) maskulino izenondoa eslei u zaio. Ondo ioz, emakume zien-
ziala ia i kon aesan ba age zen zaio e minoen mailan, e a kon aesan
ho ek ga azka iden i a io ba daka . Izan e e, gizona ez den zien ziala i
o o en za , ibilbide zien i ikoak muga he siak di u: au en iko asun ezak
zeda i zen du, alde ba e ik, e a sube sioak, bes e ik. (…) Ho en au-
ean, bada al e na iba ik: e minoak e adikalki bi de ini zeko saiake a
egi ea badago. (Fox Kelle , 1985, 174)
Gene oa en e a zien zia en pe o ma ibi a eaz e a e minoak e adikalki
bi de ini zeaz a i ze akoan, ga an zi sua da bo e ea en ingu uko ikuske a
zehaz ea. Izan e e, bo e ea inda e ep esibo legez desk iba u da o ain a e.
Alabaina, bo e ea inda aska zaile e e bada:
Bo e ea, «ez!» dioskun inda ba baino gehiago da. Bo e eak zeha -
ka u egi en gai u, plaze a e agi en du, e a ezagu za ekoi zi. Sa e p oduk-
ibo ba da, giza e osoa gu u za zen duena, e a ez e ep esioa helbu u
baka za duen ze nega ibo ba . (Foucaul , 1980, 119)
Uzu i Albizu Mallea
16 Tan ak, 2021, 33(1), 9-41
Bo e ea en kon zep ualizazio ho en a abe a, gene oak e a zien ziak
iza ea baldin za zen du e, baina ez du e guz iz de e mina zen. Izan e e, sub-
jek uek gai asuna du e ingu a zen di uz en disku so soziokul u alak mol-
da zeko, edo a eu ei au ka egi eko. Hau da, agen eak di a, bo e edunak:
Agen zia, subjek uak be e bai an duen bo e ea da; bo e e ho ek be e
iden i a ea en e aikun za baldin za zen du en disku so soziokul u alak
negozia zeko gai asuna ema en dio. Agen ziak, be az, disku so soziokul-
u alen bai an e a eu en au ka diha du, aldi be ean. (S inson, 2013, 78)
Go pu zei agen zia ai o zeak gene o iden i a ea en e a iden i a e zien-
i ikoa en de inizio dinamikoago e a malguago ba plan ea zea daka ; posi-
zioon esen zial asuna kolokan ja zea, alegia: «[iden i a eak] p ozesu dina-
mikoak di a, modu kon zien e zein inkon zien ean e aiki zen e a e alda zen
di en p ak ikak» (Es eban, 2009, 34). Halabe , a azoia en, objek ibi a ea-
en zein zien zia en be a en izae a maskulinoa kon ingen e za ha zen di a
e a, ho az, klabe eminis e an bi de ini u dai ezkeela de enda zen da. Ho-
ega ik, mundu zien i ikoak (des)e aiki zeko e a e alda zeko hau u kon-
zien ea egin du en subjek uez diha du ida ziak.
1.5. emakume-kondizioa mundu zien i ikoan: a gazki ba
Mundu zien i ikoak an ola zen di uz en egi u ek e agin egi en du e
emakume zien ziala ien espe ien zie an e a ibilbidee an (Jackson, 2019;
Lea hwood, 2004). Espe ien zia e a ibilbide ho iek asko a ikoak di a, e a
ez dago oso asun homogeneo ba ean bil ze ik. Alabaina, zenbai elemen u
amankomunen p esen zia azpima a zen du li e a u ak.
Diziplina en bai an ga a zen den iden i a ea en (hau da, iden i a e zien-
i ikoa en) e a gene o iden i a ea en a eko ko elazio al ak e agindako
alkak aipa u di a a es ian. Talka ho iek komuni a e zien i ikoan a o z
sen i zea eka dezake e, e a isolamendu a e aman dezake e emakume zien-
ziala ia. Ba ne-ga azkek e agina du en a en, isolamendu ho i kanpo ik
inposa u akoa e e izan dai eke. Izan e e, aldeko emakume baka a iza ea,
modu sis ema ikoan ike ke a aldee a ik kanpo ge a zea, edo a lankideek
emakume zien ziala ien eka penei en zungo egi ea, bes eak bes e, diziplina
zien i ikoe an aldi o-aldi o ema en di en enomenoak di a, e a guz iek ala
guz iek isolamendu sen sazioa a eago zea daka e (Ong e al., 2017).
Mik oag esioak alde mino iza ue ako kideei zuzendu ako mezu edo
ekin za i ainga iak e a so ilak di a (F isby, 2017), e a ho iek e e egune-
oko ogia di a: i uzkin sexis ak edo a emakumeen konpe en zia zien i i-
koa en e ekonozimendu ik eza, adibidez, ohikoak di a diziplina zien i i-
koen bai an (Ong e al., 2017). Halabe , mik oag esioak pe sonen a eko
elka ekin za ik ha ago e e ema en di a: ins i uzioek emakumeak zoko a-
Bidegu u zeak e a zi iki uak
h ps://doi.o g/10.1387/ an ak.21488 17
zen di uz en ekin zak e epika zen di uz e. Adibidez, a un a da, o aindik
e e, depa amen ue ako ko ido eak gizonezko (soilik gizonezko) zien zia-
la ien a gazkiz josi a ego ea.
Bes elako despa eko asunak e e au ki u dai ezke li e a u an. Bes eak
bes e, Na ional Academies o Sciences, Enginee ing and Medicine (2018)
e akundeak au e a e amandako ike ke a ba en a abe a, gizonezkoek ema-
kumeei bil za e a a egindako gonbi eak askoz gu xiago di a gizonezkoei
egindakoak baino; e a gizonek be e bu ua askoz gehiago aipa zen du e,
emakumeek baino.
Bai mik oag esioek bai isolamenduak lo u a du e ibilbide zien i ikoa be -
an behe a uz eko emakumeen joe a handiagoa ekin. Izan e e, e abaki ho e-
an, ak o e sozial e a in e pe sonalek bes elako ak o eek5 baino gehiago e a-
gi en du ela dio e ike ke ek (Ong e al., 2017). Hie a kia akademikoan go a
egin ahala emakumeen p esen ziak behe a egi ea ez da, be az, ha i zekoa.
Fenomeno ho i azal zeko k is alezko sabai(a )en me a o a e abili ohi da.
K is alezko sabaia e minoak ba e a ba i adoki zen du, «hain so ila,
ezen ga dena bai a; baina hain sendoa, ezen emakumeei e a bes elako alde
mino iza uei hie a kian go a egi ea e agoz en bai ie» (Coope , 2019, 94).
K is alezko sabaia ez da ba e a baka a. K is alezko sabaiak hainba di a,
e a ibilbide zien i iko osoan zeha ba eia u a daude, hasi de igo ezko
hezkun zako zien zia eskole a ik e a hie a kia en go engo eskala aino
(Bain e a Cummings, 2000). Zenba e a au e ago egin ibilbidean, o duan
e a egi u a uago egongo da k is ala, e a o duan e a i agazgai zagoa izango
da inpu u asunekiko6. Alabaina, hie a kia en eskala edozein dela e e, sub-
jek u inpu uak egon badaude.
1.6. Mundu zien i ikoak e alda uz, akademia ik
Subjek u inpu uek, go pu z agen e di en heinean, mundu zien i ikoan
bizi au eko e a hu a e alda zeko es a egiak ga a zen di uz e. Li e a u ak
dioenez, es a egia ho ie ako ba kon aespazioak de i zen gune inklusi-
boak e aiki zea da:
Kon aespazioak espazio akademiko zein sozial segu uak di a. Ikas-
ke a-e emuak di a; e emuo an, alde mino iza ue ako kideen espe ien-
ziei zilegi asuna ai o zen zaie, e a k i iko asuna begi adei. Hala, iso-
lamenduen, mik oag esioen zein bes elakoen ingu uko disk iminazio
is o ioak pa eka uz, us azioak hus eko gune e e badi a. Talde mino-
5 Bes elako ak o e za ha dai ezke, bes eak bes e, diziplina ekiko in e esa edo a p es-
akun za akademikoa.
6 Sabaien segida ho i hodi e ia zula u (leaky pipeline) e e dei u izan zaio (Coope ,
2019).
Uzu i Albizu Mallea
24 Tan ak, 2021, 33(1), 9-41
ca ios, digamos, y… me sen í muy mal po que sen í que no me… ni si-
quie a me dejó queda mal.
Emakumeen gai asun zien i ikoen e ekonozimendu ik eza aipa zen du
Es e ek e e. Alabaina, e deinuzkoak ba ik, a u pa e nalis ak di u be ak
gogoan:
Es e : El ollo pa e nalis a no lo qui an ni en una e isión ciega, o
sea bene an, o sea ikus en du behin e a be i o.
Rosak isolamendu (edo, be e hi ze an, seg egazio) saiake en be i e e
ema en du. Unibe si a e e lijioso ba ean ikasi zuen be ak ingenia i za, e a
eologia zen egin beha eko ikasgaie ako ba . Bada, eologiako i akasleak
neskei gela be eizi ba ean ego ea p oposa u omen zien behin baino gehia-
go an. «Baina guk nahiago genun aldean egon», ebaz en du be ak.
Bes e baz e ke a ba en be i ema en du, o oba . Ho en au e ik, baina,
egoe a es uingu a ze alde a-edo, esiko u ee an be a nolakoa zen desk i-
ba zen du. Dioenez, ga ai ha an sa i joa en zen ileak a on ze a, e a ba-
koi zean kolo e, o azke a e a ebake a desbe din ba ekin a e a zen omen
zen ileapaindegi ik, zein baino zein deiga iagoa. Bada, kon a zen du, esia
egi en a i zela, noizean behin so zen zi ela auke ak klase en ba ema eko,
gaixoaldi en ba medio; e a, ba ek edo bes ek aipa u izan zuela ha en izena
inoiz, lana in e esa uko zi zaiolakoan. «Nola esango diogu ba Rosa i? Ze
i udi emango du eskolak hu a i akasle lane an ja i a?», izan omen zen,
aldi ho ie ako ba ean, i akasle ba en e an zuna.
Rosak be e bu ua en desk ibapena is o ioan xe a u izanak adie az en
du lana eskaini ez izana en a azoia ez zela izan, ha en us ez, emakume-
kondizioa baka ik; kanon emeninoe a ik a ego eak e e e agin egin zuela,
alegia.
Ildo ho e an, ezin aipa u gabe u zi ja dun eminis a e e en sio-i u i
izan dela zenbai e an. Bes eak bes e, eduki zien i ikoe an gene o ikuspe-
gia in eg a zeko saiake ak zigo u egi en di ela us e du Ka menek. Gene o
ikuspegidun G adu Amaie ako Lan ba ekin izandako bizipena kon a zen
du:
Ka men: Nik zuzendu nuen emakume… (…) Bueno, zen ma ema i-
ken ga apena emakumeen eka pene a ik abia u a. (…) Ja i zio en zazpi
ba , e a nik esan nion e eku i zeko, baina ez zuen e eku i u. (…)
Baina ho i, ja i zio en ni e us ez oso no a bajua.
I ene en za , aldiz, ja dun eminis a i ain-i u i izan da zenbai e an:
I ene: Yo he pillado a gen e iéndose de mí o de un ca el que yo he
pues o y yo de ás, y (…) cla o, le pillas a alguien en plena acción y… y
Bidegu u zeak e a zi iki uak
h ps://doi.o g/10.1387/ an ak.21488 25
bueno, es du o, ¿no? Pe o… y ambién es du o pa a mí deci le a un com-
pañe o «es que e acabo de escucha lo que has dicho, o sea que no lo…
no eniegues».
Esandakoak labu bilduz, mundu zien i ikoan emakume edo a eminis a
iza ea (hau da, bai posizioa, bai posizionamendua) en sio-i u i izan da el-
ka izke a uen za . Alabaina, alka es in seko ho iez ha ago, aipa zekoak
di a, bizipen ho ien guz ien e a gehiago en ha i a, emakumeok bizi ako
ba ne-ga azkak. Ho iexek di a, hain zuzen, hu engo a alean min zagai.
3.3. alka iden i a ioak: no be a gudu-zelai
Hausna ke a eo ikoa egi e akoan, au esan da ja dun zien i ikoa po-
en zialki ga azka sua dela «klase e aineko gizon zu i» e ike apean kabi-
zen ez den o o en za . Da ozen o ie an, kanpo-e agileekin ha emane an
dauden baina endogenoak (in imoak, ba nekoak) e e badi en ga azkei hel-
zen zaie: aldi be ean zien ziala i, emakume, eminis a edo a ak ibis a iza-
eak e agindako kon aesanok az e zen di a.
3.3.1. Emakumea s Zien ziala ia
Es e ek, esia egi en a i zen ga aian kong esue an bizi akoak e a ikusi-
akoak o oi zean, gene oak zip iz indu iko dinamika oso a giak iden i ika-
zen di u:
Es e : Zelan okupa zen zen espazioa ezbe dina zan mu ilen e a nes-
ken a ean. Neskak no malean (…) mahaia en a zekaldean edo o dena-
gailua en ondoan, baina mu ilak no malean, eh… e dian ja zen zi en,
be az ya, o sea p in zipioz i xu az ikusi a ikus en duzu espazio gehio
okupa zen duela (…). Ge o bebai, e an zunak. Kla o, eh… No malean
e an zunak ema e akoan, ba behin galde a ba eginda, ba… neskek-edo,
edo neskok, eh… e an zu en genuen, (…) pues noizean behin agian za-
lan zak, edo zalan za en onua ekin. Baina mu ilen onua pixka ba , eh…
ase iboa zan, ase iboagoa. E a ho ek ma ka zen du ezbe din asun ba .
Haizeak, be e aldeko emakumeek (be ak ba ne) be e bu ua askoz
gehiago p esiona zen zu ela us e du, segu asun gabezia dezen e handia-
goak zi uz ela. Ba ne- alka e a dese oso asun ho iek guz iak au o i a e
zien i ikoa en izae a maskulinoa ekin lo u a daudela baiez a zen du isika-
iak:
Haizea: Bai i aku i di udala espe ien zia ba zuk ba adibidez hi z
egi en zu enak (…) como de ese males a de las muje es cien í icas, ez?
Uzu i Albizu Mallea
26 Tan ak, 2021, 33(1), 9-41
(…) I aku i nuen ho e an lo zen zuen bas an e au o i a ea en igu a ho-
ekin, ez? Ba nola emakumeoi kos a zen zaigun asko an au o i a e ba
iza ea, pues, ze zen zu an? Ba zu an, pues gu e ike ke ak edo gu e ze ak
de enda zea, bes e modu ba ean egi en badi ugu gauzak bebai kues iona-
uak ga a, e a beha dugu be i como be ez dagoen au o i a e ho en ona -
pena, e a au o i a e ho i maskulinoa da.
3.3.2. Poli ikoki konp ome i ua VS Zien ziala ia
Konp omiso poli ikoak e a ja dun zien i ikoa e e au ez au e age i
di a elka izke a ue ako zenbai en disku soe an. Cla a en kasuan, esa e-
ako, lizen zia u a egin bi a ean ba enak nahas en zizkiona zen sen i zea
be e ja dunak giza e jus uago ba en e aikun zan ez zuela inolako eka -
penik egi en. Alde ba e ik, ikaske en abs akzio mailak a du a zen zuen.
Bes e ik, ga aiko lan-pano amak e e kezkak so a az en zizkion. Izan e e,
ma ema ika i legez lanean has eak, giza ea e alda zeko bi a eko iza ea
ba ik, a azoa en i u bu u zen sis ema inda zea suposa zen zuela i udi zen
zi zaion:
Cla a: Mis amigas, en lo que han acabado la mayo ía, si no en la en-
señanza, es eso, en emp esas pues que (…) analizan eso, (…) pues qué
se ende más, qué in e esa, pues odo eso que hay de ás. (…) Y en on-
ces eso, deci , «jo, pues es que yo con odo es o, me e me al inal, pa a
qué, pa a hace que es a emp esa gane más dine o a cos a de qué, de ge-
ne a más consumismo, de hace más…». Y eso, o sea, al acaba la ca-
e a sí que me o ecie on abajo (…). Y ue como «no no no, es que no
quie o hace es o».
Rosa en kasuan, be ak ekoi zi ako ezagu za en aplikazio p ak ikoen
gabeziak ba ik, aplikazio ho ien nolako asunak kezka zen zuen:
Rosa: ONG ba ean hasi nin zen lanean, bolun a io bezala. (…) E a
egoki u zi zaidan e e uxia u gua emal a ekin Chiapase a ju ea. (…) O -
dun egi en genuena zan e e uxia uen bizi za. (…) E a galde zen zigu en,
«e a zuek, ze egi en dezu e zuek?». (…) E a ni, p … has en nin zen
pen sa zen nola egi en nuen lana ma e ial ze amiko ba ekin, e a dei zen
zi zaion sin e ización en es ado sólido de ca bu o de silicio a dos mil g a-
dos de empe a u a en un ho no… Decía, «¿yo cómo le explico es o a
es a seño a?» Ne e zako zan como… p … e a ez ho i baka ik, nola es-
plika u, ez? Baizik e a… E a honek ze a ako balio du? Ho hasi zi zaiz-
kidan bene ako zalan zak bai diziplina ekin.
Desk iba u ako alka iden i a ioe ako ba zuek badu e halako izae a ka-
a iko ba . Hau da, ze enda u ako ga azka ho ie ako zenbai en ha i a, el-
Bidegu u zeak e a zi iki uak
h ps://doi.o g/10.1387/ an ak.21488 27
ka izke a u ako emakume ba zuek be en ja dun zien i ikoa ezbaian ja i,
e a ha en hainba dimen sio e alda u di uz e. Ja aian, une ho iek xeha zen
di a.
3.4. Zien zia i so egi eko modu be iak go puz uz: Hi oak
Hi oak, Te esa del Valle en hi ze an, bizi zako une ga an zi suak di a,
ge oan a as oa uz en du en ho ie akoak (Blanco e al., 2010). Bada, elka-
izke a ue ako lau en kon akizune an hi oak iden i ika u di a. E aldake a-
momen u ho iek banan-banan az e zen di a a al hone an.
3.4.1. I ene
I enek ha eman ga azka sua izan zuen be e esi zuzenda ia ekin. Ho-
en ha i a, e abaki ba zuk ha u zi uen, zien zian ha emanak iza eko mo-
duei zegozkienak:
I ene: Reniego po comple o de esa o ma de abaja . (…) No se
puede machaca a la gen e de esa mane a ni po la ciencia ni po nada.
(…) Yo c eo que aquello me hizo e (…) que no odo ale, ¿no? (…) Y,
segu amen e, yo he enido es alumnos de esis, he sido lo con a io de
lo que ue mi di ec o .
3.4.2. Rosa
Rosa Chiapasen koope an e lane an a i zen ga ai be suan, ha en esi-
kide ba ek jakin zuen ike zen a i zen ma e ialak aplikazio mili a ak izan
zi zakeela. Anekdo a ho en ha i a, be e ma e ial p opioa en es uingu ua-
ekiko ezjakin asunaz kezka zen hasi zen:
Rosa: Nik us e de [ma e ialen] ike ke ak di ula kon es u asko, ez?
Lehenengo kon es ua da zu e depa amen u be a, ma e ial ho en ingu-
uan, ze enp esak a i di a pa e ha zen, baina ge o ze giza e an zau-
den, e a ze e aginak di uen ho ek bes e giza e globaliza uan, ez? O -
dun, kla o, zu e kon es ua muga zen bada, ez? Hemen daude lau enp esa,
ekoiz en du enak ma e ial hau, gehi zu, gehi zu e zuzenda ia… Ah, bale,
ba ho i zan ne e kon es ua. Lan egi en a i naiz enp esa hauen zako. Bai-
nan ha a ago ez nuen ikus en. (…) Ne i esan zidan ne e zuzenda iak,
(…) «zu e lana ez da e abilpena, baizik e a ike ke a, e a zeinek e abiliko
dun, edo e abaki poli ikoak bes e nunbai egongo di a», ez? (…) O dun,
nik esa en nun «bale, baina ez ne e izenean», ez? (…) O dun, ba ho
pixka ba esia buka u nunean bai e abaki nula bide ho e a ik ez nuela
segi uko.
Uzu i Albizu Mallea
28 Tan ak, 2021, 33(1), 9-41
3.4.3. Haizea
Haizea, lizen zia u a buka zea zela, be e bizi zako dimen sio ez-aka-
demikoa en gabeziak iden i ika zen hasi zen. Ba ne-ga azka ho en ha i a,
be e egi ekoen ze endan elemen u be iak sa zea i ekin zion. E emu ez-
akademikoan i eki zi uen a e be i ho ie ako ba en bes aldean, eminismoa-
ekin egin zuen opo. Hasie an bizipen in imoei esangu a e a ule ga i a-
suna ema eko balio izan zion eminismoak. Ge o a, baina, e agin-e emua
handiago uz joan zen, zien ziala i e a eminis a iden i a eak ba e a zea en
ga an ziaz oha ze aino:
Haizea: Lehenengo aldiz oha u nin zen, edo, pues i aku i nuenean
Rosa en elka izke a ba Elhuya en. (…) Be ak hi z egi en zuen pues
zein zuk di en como zien zia en balo eak, ez? Zelan zien ziak alda ika-
zen duen egia, obje ibo asun e a jus izia ho i kasi, e a ge o bene an ze-
lako mundua den, ez? Ba zelako konpe i iboa den, ze in e esen a abe a
mugi zen den, e a o duan be ak aipa zen zuen be a zien ziala i eminis a
zela, ba be ak galde zen ziola be e bu ua i abe zein den bizi zea nahi
dugun bizi za ho i, ez? (…) Qué idas me ecen la pena se i idas, bizi-
za ho iek zen oan ja zea, e a sis ema ja zea bizi za ho ien pean, e a ez
bizi za ho iek sis ema en pean. E a o duan zien zia ekin, ba gauza be a.
Ha en za be iak zi en i aku ke a ho ien guz ien ha i a, eminismoa en
e a inda ean dauden zien zia egi eko moduen a eko kon aesanak iden i i-
ka zen hasi zen. Hala, Haizeak e e, be e ka e a zien i ikoa i no abide be-
iak ema eko beha izana sen i u zuen.
3.4.4. Cla a
Cla a en a du a nagusia honako hau zen: ez zekusan lo u a ik p oble-
ma ika sozialen e a ikas en a i zen ho en a ean. Halabe , ma ema ikan li-
zen zia u a buka zean bi bide posible ikus en zi uen, lan mundua i zego-
kionez: i akaskun zan lan egi ea, e a enp esen zako da u analisian ja du ea.
I akas ea i dagokionez, biga en hezkun zan sa u o duko bes e mundu ba-
zuk ezagu zea eska zen zion go pu zak. Enp esen zako lan egi eak, be iz,
kon aesan e ikoak so a az en zizkion. Bada, be e akul a e be ean ika-
si ako neska ba ek bi mul zo ho ie a ik a zegoen bide ba hau a u izanak
(G anada a joan zen, koope azioa en a loko mas e ba egi e a), be ak e e
hala egin zezakeela ikusa azi zion. E a egin e e, hala egin zuen:
Cla a: Cuando ine a Bilbao y es udié el más e de Hegoa de es u-
dios de desa ollo7, sí que ue pa a mí como una ape u a de men e, (…)
7 Euskal He iko Unibe si a eak eskain zen duen Ga apena e a Nazioa eko Lankide-
za mas e az a i da.
Bidegu u zeak e a zi iki uak
h ps://doi.o g/10.1387/ an ak.21488 29
ahí ue como un poco más mi ape u a a ale, la elación de ciencia, de
esa educación c í ica que has a en onces yo c eo que igual no le sabía po-
ne el nomb e, o no al, pe o como que me hizo el click (…) de ale, ya
eo dónde es á mi camino que puedo conjuga como odas las cosas que
ealmen e me mue en y… y me gus an.
Hezkun za zien i ikoa ikuspun u k i iko ba e ik az e zeak ezagu zen
a eko hie a kiak iden i ika zea ahalbide u zion, bai a zien zia en de inizio
he sia ezbaian ja zea e e.
3.4.5. Zenbai gogoe a
Kasu guz ie an ala guz ie an, desk iba u ako une ka a ikoek, be aien
ka e a p o esionala i no abide be i( zaile)ak ema eaz ha ago, zien zia in-
gu a zen duen ho i guz ia i beha zeko ins umen u op iko be iak ga a zeko
balio izan die elka izke a uei; kokapen be ie a ik eki eko, alegia. Azpima-
a zekoa da, bes eak bes e, dimen sio e iko-poli ikoa i, ja dun zien i ikoa-
en espa u desbe dine an, ai o zen dio en p esen zia e a ga an zia.
I enek, adibidez, mundu zien i ikoen bai ako ha emane an ja zen du
okoa; e a, p oduk ibi a e zien i ikoa en gaine ik, elka enganako e espe-
ua dagoela azpima a zen, p axis zien i ikoa en oina ian dauden zenbai
balio, ag esibi a ea e a konpe i iba ea, kasu, ezbaian ja iz.
Rosa en za , ezagu zea (e a, ondo ioz, bai a ez ezagu zea e e) ekin za
e iko-poli ikoa da; e a, ezagu za ekoiz eak a du az joka zea eska zen duen
heinean, zien ziala iak ekoiz en duen ho ekiko e an zukizuna be e gain
ha u beha ko lukeela pen sa zen du. Ho e a ako, baina, ike ke a objek ua
ingu a zen duena en jaki un izan beha du ike zaileak. Hain zuzen e e, es-
uingu ua ekiko ez-jakin asunak da ama Rosa ma e ialen ike ke a uz e a.
Halabe , Rosa en e a Haizea en disku soe an, ins i uzio zien i ikoe an
ekoi zi ako ezagu za en izae a i xu az isola ua zalan zan ja ze ba dago.
Izan e e, biek ala biek, zien zia en e a indus ia mili a a en, edo a zien-
zia en e a sis ema kapi alis a en a eko lo u ez diha du e, ins i uzio zien i-
ikoen elemen uokiko i agazko asuna age ian u ziz.
Cla a i, zien zia i e a hezkun za zien i ikoa i ma ko k i ikoe a ik e e-
pa a zeak, e aikin zien i ikoa en he si asunaz kon u a zeko balio izan dio.
Hala, ezagu za akademikoa en e a bes elako komuni a ee an ekoi zi ako
ezagu zen a eko diko omia ca esia a ezbaian ja zen du, za ika ze ho en
izae a poli ikoa bis a a uz.
Ja dun eminis a e a zien i ikoa a ikula u nahi ho ek bidegu u zee an
ego e e engabe ba daka . Baina, zapalkun za dagoene o e esis en zia e e
badagoen legez, bidegu u zeak daudene o zi iki uak8 e e badaude. Solas-
8 Zi iki uak, Te esa del Valle en za , bu u-a gi asun uneak di a; bidegu u ze egoe e an
soluziobideak ikus eko momen uak (Blanco e al., 2010).
Uzu i Albizu Mallea
30 Tan ak, 2021, 33(1), 9-41
kideek hizpide di uz en zi iki uen a ean, naba men zekoak di a kon aes-
pazioak.
Elka izke a uek asko a iko kon aespazioez diha du e be en kon a-
kizune an. Ida zi hone an, baina, be aien ja duna en dimen sio konk e u
ba i dagozkionak jaso zen di a: hezkun za zien i ikoa i dagozkionak.
Ze ga ik? Bada, bell hooks-ek (1994) dioen legez, akademian, ikasgela
delako e o ikako e aldake a ako auke a gehien eskain zen di uen espa-
zioa (1994, 12).
3.5. kon aespazioak: Hezkun za zien i iko inklusiboagoa,
eminismo ik
Ike lan hone an, zien zia en i akaskun za baino, hezkun za zien i iko
e minoa e abil zea e abaki da. Izan e e, esae ak lagun zen du esplizi a zen
zien zia i akas ea ez dela eduki zien i ikoen ansmisio soila; zien ziak ho-
bes en di uen balio, ja e a zein egi eko moduen bai ako sozializazioa e e
badela, alegia. Hain zuzen, aipa zekoa da, I ene en hi zon ha i a e abaki
zela e mino- ukake a ho i egi ea:
I ene: Fíja e, una ez me dije on, (…) « ú… po que ú e es educa-
do a», dije, «¿pe dona? No, yo no soy educado a, yo soy p o eso a». Y
lo e lexioné an o, y yo decía «¿po qué me han dicho eso?». Y cla o,
cla o que soy educado a. (…) Po muchas cosas que me han pasado úl i-
mamen e, pues sí, cla o que soy educado a, y po in lo he comp endido.
(…) Y en iendo que odo lo que hago en el aula, eh… es impo an e.
Todo, odo, odo…
Elka izke a u ba zuek behin e a be i o azpima a zen du e be en hez-
kun za zien i ikoa ekiko zale asuna; bes e ba zuek, o dea, ez du e gus u
ho i esplizi uki adie az en. Edonola e e, seiek ala seiek eskain zen die e
a e a be aiek o kes a u ako hezkun za p ozesuei; e a p ozesuon dimen sio
ezbe dinen ingu uan gene o pe spek ibaz hausna zen du e. Ja aian, eduki
zien i ikoen, me odologien e a gelako pa aideen a eko ha emanen ingu-
uan esa eko di uz enak daude bildu a.
3.5.1. Edukiak
Zien ziako klasee an gene o-ikuspegia xe a zeaz ja du ean, p ak i-
ka ik en zunene akoa da emakumeen eka pen zien i ikoei ikusga i asuna
ema ea ena. Ez da ha i zekoa, be az, elka izke a ue ako gehienek e e hala
egi ea.
Es e ek, adibidez, be e i akasgaie ako ba ean emakume ma ema ika-
ien his o ia lan zen du; e a, bes e ba ean, emakumezko au o e ba en eka -
Bidegu u zeak e a zi iki uak
h ps://doi.o g/10.1387/ an ak.21488 31
penak landu beha eko eo ia en pa e ga an zi su di a. Rosak e e emaku-
meen ekoizpenak xe a zen di u be e i akasgaiko edukie an:
Rosa: Be oa en ansmisioa lan zen dugunean, ba lan zen di ugu a i-
ke a bezala bi e xe, ba a ki ek o ezagun ba ek egindakoa, Co busie ,
La Cabanon, e a bes e ba , oki be ean dagoen e xe ba , Eileen G ayena,
E-1027 e xea. O dun, ho e e saia zen naiz be aiek ike u deza en ema-
kume a ki ek o ho en e a gizon a ki ek o ho en a eko ha emanean, la-
nean…
Emakumeek zien zia i egindako eka penak isla zeaz gain, Haizeak
zien ziako klasee an landu ako edukiek be e beha ko li uzke en bes elako
un zioen ingu uan diha du:
Haizea: Ba ez e e, ni e helbu ua ema ioa ekin da, (…) pen samendu
zien i iko ba lan zea, baina ikuspegi k i iko ba e ik; gau egi en den
zien zia ho i kues iona zea. E a, o oko ean, ema ea he amien ak ge o a
zien zia ikasi e a ule u ahal iza eko. (…) «Zeoze ez daki ? Bueno, bila-
uko du , e a ikasiko du ».
Haizeak gai-ze enda pen samendu zien i ikoa ga a zeko ibilgailu za
dauka. Baiez apen ho ek biga en planoan koka zen di u edukiak, e a edu-
kiok lan zeko moduek dauka en ga an zia azpima a zen. Alabaina, au e-
ago ai o zen du edukiokiko lo u a nahi baino es uagoa dela asko an. Rosa
e e ba da o gai ze enda ekiko zien zia-hezi zaileek du en mendeko asun-
ha emana ekin, e a edukiekiko lo u o a ik aska zen joa eko nahia adie az-
en du. I enek e e an zeko ze bai dio:
I ene: Lo que aho a hago (…) es da menos cosas, pe o da las con
más cuidado, po que he en endido, bueno, de eso hace mucho iempo,
que da el eo ema 4.7 no es an impo an e, si en ienden es a cosa de
una mane a más na u al. (…) Igual eposo un poco más, no engo an a
p isa… (…) Les doy menos cosas, pe o in en o con a les más ideas.
Hi u ek ala hi u ek i akas en du en ho en bi a ez lo u nahi di uz en
helbu uak p esen e dauzka ela di udi, e a ho ek edukien ga an zia e la-
ibiza ze a e aman di u. Ho ez gain, edukien nolako asuna e e bi plan ea-
zen du e elka izke a uek. Bes eak bes e, elka izke a u guz iek aipa zen
du e zien zia en i akaskun zan ikuspegi soziala xe a zeko beha izana.
Ka menek e a Es e ek alda ika zen du e zien zia giza eko zenbai p o-
blema ika ikusa azi e a ule zeko bi a eka i izan dai ekeela:
Es e : Ma xoa en zo zia dala a, ba… ha zen dugu gai ba , no ma-
lean konsumoa dala a, e a gene o ikuspun ua sa u izan beha dugu ikus-
Uzu i Albizu Mallea
32 Tan ak, 2021, 33(1), 9-41
eko ze mo a ako desbe din asuna dagoen gizonen e a nesken a ean. (…)
Kla o, ma ema ika ekin lo u a dago? Bai, no malean ba zenbakiak age -
zen di elako, kon sumoa, be az g a ikak egin beha di uz e, es a is ikak…
O oba , Ka menek, Haizeak e a Rosak zien zia en so kun zan, ga ape-
nean e a ansmisioan ga aian ga aiko es uingu uak (soziala, kul u ala, po-
li ikoa…) daukan e agina ikusa az eaz diha du e:
Rosa: Ingenia i za be a, edo zien zia be a, isika be a, isika edo ma-
ema ika be a ez di a neu oak ez be e kon zepzioan, ez be e ga apenean,
e a ez be e i akaskun zan, ba o duan bai izan de be i kezka ho i nola e a-
man gela a zalan za ho i e a kues ionamen u ho i, ez? (…) Egia da gau
egun a ki ek u a en ingu uan e azago egi en zaidala gene o ikuspun ua
sa zea asigna u an be an, ez? O dun, ba iluminazioa i bu uz hi z egi en
dugunean, hi z egin dezakegu ba hi i debeka ua en ingu uko gaie az, ez?
E a esan, ba iluminazioa en pe zepzioa azkenean subje iboa da, ez da
baka ik zenba lumen di ugu, baizik e a nola pe zibi zen dugu espazio
ba ? Espazio ba en a gi asunak ze e agi en digu pe sona ezbe dinei, ez?
Ez baka ik neska ala mu ila izan, umea izan, zaha a izan, i sua izan,
zail asunak eduki… ez? (…) O dun, gehiago en endi zen de a ki ek oen
hezike a e an zukizun sozial ba ekin, ez?
Esandako guz iak labu bilduz, sei elka izke a uen hezkun za-p ak iken
bilke a hone an, ikasgaiei gene o-ikuspegia xe a zeko modu desbe dinak
age u di a. Ho ien a ean, aipa zekoak di a emakumeen eka pen zien i i-
koak bis a a zea helbu u du en inizia ibak. Halabe , zenbai kasu an, ge-
ne o-ikuspegia en xe ake ak ezagu za ekoiz eak daka en giza e-e an-
zukizuna esplizi a zea daka ; ho e a ako, hezkun za zien i ikoan ikuspegi
soziala xe a zea, e a edukiak es uingu uan ja zea ezinbes eko za du e,
ho ela baino ez bai i a ezbaian ja zen zien zia en i xu azko objek ibi a ea
e a neu al asuna.
Zenbai elka izke a uk dio enez, p ak ika ho iek guz iak au e a e a-
ma ea zail zen du en ak o ee ako ba da i aka si beha eko gai ze enda en
ma dul asuna, e a ze enda ho ekiko a xiki ze-maila jais eko alda ia egi-
en du e. Eu en us ez, gai ze endak pen samendu zien i ikoa ga a zeko bi-
a ekoa beha du izan, e a ez ga apen ho i muga zen duen zama.
I aka si beha eko edukia zenba e a abs ak uagoa izan, o duan e a
zail asun gehiago age u di uz e elka izke a uek eduki ho i dagokion es-
uingu uan koka zeko. Kasu ho ie an, ikasgelako p ak iken ingu uan haus-
na ze akoan, i akaskun za-modue an ja i du e a e a, edukie an bainoago.
Halabe , posizionamendu epis emikoek hezi zaileen p ak ike an inplika-
zioak di uz ela ikusi da: I enek e a Es e ek, adibidez, ez du e ma ema i-
ka en neu al asuna, objek ibo asuna e a unibe sal asuna kolokan ja i, e a
ho ek ikasgela a e e zalan za ho i ez e ama ea eka i du.
Bidegu u zeak e a zi iki uak
h ps://doi.o g/10.1387/ an ak.21488 33
3.5.2. T ans o mazioak pedagogian: Me odoak, eknikak, ha emanak
Be e hau u me odologikoez galde u a, Ka menek aipa zen du me odo-
logia ak iboen aldeko apus ua egin zuela duela u e ba zuk, ikasleak be en
ikaskun za p ozesuan subjek u izan zi ezen:
Ka men: Azkenean, e abaki nuen p oiek ue an oina i u ako i akas-
kun za e abil zea. O duan, (…) be aiek lehenengo egune ik ikusi beha
du e ze gai landu nahi du en, e a o duan dana, (…) bakoi zak egi en du
be e… be e p oiek ua e a be e lana. O duan, askoz pa e ha zaileagoa
da.
Ka menek aipa u legez, me odologia ak iboen e abile ak ikasleak be-
en ikaske a p ozesuan agen e iza ea daka , pa e-ha zeen ugal zeaz ba-
e a. Pa e-ha zeon ingu uan hausna zen du e Es e ek e a I enek; eu ok
o eka zeko ha u izan di uz en neu iez e e badiha du e:
I ene: ¿Quién in e ac úa? Los chicos. ¿Po qué? Po que los chicos, o
sea, dicen, aunque sea una bu ada, les da lo mismo. Po que piensan que
saben… no odos, e iden emen e, pe o muchos chicos. (…) Pues lo que
hago aho a es, «chicos, calma os», mi o mucho a las chicas, (…) y si al-
guna chica iene la espues a co ec a, le digo, «con es a ú».
Ikasle zein i akasleek gelako dinamike an dauka en pa e-ha zea i
a e a eskain zeak hezkun za zien i iko inklusiboago ba eka dezakeela
i iz en dio e zenbai elka izke a uk. Ho ez gain, hizkun zak e e inklusi-
boa izan beha duela dio Es e ek. Ka men, aldiz, klase ako diseina u ako
ja due ak e e inklusiboak iza eko ahaleginez min zo da:
Ka men: Jende guz iak pen sa zen du «ma ema ikak zenbakiak di a,
ez dago disk iminazio ik», ez? O duan, saia u naiz, nahiz e a be i ez
lo u, adibideak, a ike ak e a ho elako gauzak ja zen di uzunean es e-
eo ipoak ez ja zen, ez?
Ze e a nola i aka si pen sa zeaz ha ago, klaseak osa zen duen komuni-
a e xiki ho e an be aiek i akasle bezala du en posizioa en ingu uko i a-
ku ke ak e e egi en di uz e elka izke a uek. Haizeak esandako honek ondo
labu bil zen du, o oha , elka izke a uak i akasle bezala nola posiziona zen
di en:
Haizea: Konszien e naiz, ob iamen e, bo e e-ha eman ba edo je a -
kia ba dagoela eu en a ean e a ni e a ean. O sea nik agin zen du , nik
ebalua zen du , baina saia zen naiz ahalik e a gehien ho i apu zen, aha-
lik e a au o i a e gu xiena e abil zen. (…) Saia zen naiz iza en zeoze , o
sea, izan dadin zeoze hu bila.
Uzu i Albizu Mallea
40 Tan ak, 2021, 33(1), 9-41
Gillis, M. T. e a Jacobs, A. T. (2017). Pla o and same-sex sexuali y. In M. T. Gillis
e a A. T. Jacobs (a g.), In oduc ion o women’s and gende s udies: An in e -
disciplina y app oach. Ox o d Uni e si y P ess.
Goñi, J. M. (2006). In oducción. In J. M. Goñi (a g.), Ma emá icas e in e cul u a-
lidad (5-6 o .). G aó.
Ha away, D. (1991). Simians, cybo gs, and women. The ein en ion o na u e.
F ee Associa ion Books.
Ha ding, S. (1991). whose Science? whose Knowledge? Co nell Uni e si y P ess.
hooks, b. (1994). Teaching o ansg ess. Educa ion as he p ac ice o eedom.
Rou ledge.
Jackson, J. M. (2019). B eaking ou o he i o y owe : (Re) hinking inclusion o
women and schola s o colo in he academy. Jou nal o women, Poli ics &
Policy, 40(1), 195-203. o .
Lea hwood, C. (2004). A c i ique o ins i u ional inequali ies in highe educa ion
(o an al e na i e o hypoc isy o highe educa ional policy). Theo y and Re-
sea ch Educa ion, 2(1), 31-48. o .
Lea hwood, C. e a Hey, V. (2009). Gende /ed discou ses and emo ional sub- ex s:
Theo ising emo ion in UK highe educa ion. Teaching in Highe Educa ion,
14(4), 429-440. o .
Lloyd, G. (1984). The man o eason. ‘Male’ and ‘ emale’ in wes e n philosophy.
Me huen & Co.
Messe -Da idow, E. (1991). Know-How. In J. E. Ha man e a E. Messe -Da idow
(a g.), (En)gende ing knowledge (281-309 o .). The Uni e si y o Tennesee
P ess.
Na ional Academies o Sciences, Enginee ing and Medicine (2018). Sexual ha-
assmen o women: Clima e, cul u e, and consequences in academic scien-
ces, enginee ing, and medicine. The Na ional Academies P ess.
O’Lea y, Z. (2004). The essen ial guide o doing esea ch. Sage Publica ions.
Ong, M., Smi h, J. e a Ko, L. T. (2017). Coun e spaces o women o colo in
STEM highe educa ion: Ma ginal and cen al spaces o pe sis ence and suc-
cess. Jou nal o Resea ch in Science Teaching, 55(2), 206-245. o .
Pe ez-Sedeño, E. (2006). Las lógicas que nunca nos con a on (y las que nunca se-
án). Clepsyd a, 5, 19-35. o .
Pe ez-Se ano, G. (1998). In es igación cuali a i a: Re os e in e ogan es. Técni-
cas y análisis de da os. La Mu alla.
Real Academia Española (2014). Dicciona io de la lengua española. Real Acade-
mia Española. h ps://dle. ae.es/?w=dicciona io
Riegle-C umb, C. e a King, B. (2015), Ques ioning a whi e male ad an age in
STEM: Examining dispa i ies in college majo by gende and ace/e hnici y.
Educa ional Resea che , 39(9), 656-664. o .
Sax, L. J., Lehman, K. J., Ba helemy, R. S. e a Lim, G. (2016). Women in phy-
sics: A compa ison o science, echnology, enginee ing, and ma h educa-
ion o e ou decades. Physical Re iew Physics Educa ion Resea ch, 12(2),
1-17. o .
Se y in, J., Elo aa a, P. e a Moe be g, C. (2018). Feminis echnoscience as a e-
sou ce o wo king wi h science p ac ices, a c i ical app oach, and gende
equali y in Swedish highe IT educa ions. In D. K eps, C. Ess, L. Leenen e a
K. Kimppa (a g.), This changes e e y hing – ICT and clima e change: wha
Bidegu u zeak e a zi iki uak
h ps://doi.o g/10.1387/ an ak.21488 41
can we do? HCC13 2018. IFIP Ad ances in In o ma ion and Communica ion
Technology, 537, Sp inge , Cham.
Spanie , B. (2000). T ans o ming science cu icula in highe educa ion: Feminis
con ibu ions. Science and Enginee ing E hics, 6, 467-480. o .
S inson, D. (2013). Nego ia ing sociocul u al discou ses: The coun e -s o y elling
o academically (and ma hema ically) succes ul A ican Ame ican male s u-
den s. Ame ican Educa ional Resea ch Jou nal 45(4), 975-1010. o .
Thu en, B. M. (1992). Del sexo al géne o, un desa ollo eó ico, 1970-1990. An-
opología, 2, 31-55. o .
Valles, M. S. (1999). Técnicas cuali a i as de in es igación social. Re lexión me-
odológica y p ác ica p o esional. Edi o ial Sín esis.
Žižek, S. (1997). Mul icul u alism, o , he cul u al logic o mul ina ional capi a-
lism. New Le Re iew, 225, 28-51. o .
