Dok o ego Tesia
He i Ba asuna e a espainia T an sizioa (1977-1983).
Me akon akizun nazionalak e a egune oko espazioak
Go ka E xeba ia Dueñas
Zuzenda iak:
José Ma ía Beascoechea Gangoi i
Alejand o Qui oga Fe nández de So o
Euskal He iko Unibe si a eko His o ia Ga aikidea Saila
(UPV/EHU)
2020ko i aila
(cc)2020 GORKA ETXEBARRIA DUEÑAS (cc by-nc 4.0)
2
3
Summa y
He i Ba asuna and he Spanish T ansi ion (1977-1983).
Na ional me ana a i es and e e yday spaces
This hesis analyses how he He i Ba asuna independence coali ion was exp essed in
1977-1978 wi h a na ionalis and le -wing con ic ion, based on a speci ic e sion o he
Basque na ional me ana a i e. Basque socie y was in e p e ed as ad ancing inexo ably
owa ds an independen , socialis and Basque speaking Basque Coun y. The o igin and
de elopmen o he Basque na ional me ana a i e and how i was dialogically ela ed o
he Spanish me ana a i e du ing he T ansi ion is explained. The way in which He i
Ba asuna was o med a he heigh o 1980 as an iden i iable and di e en ia ed poli ical
cul u e is analysed. This consolida ion is ela ed o he abili y ha i s discou se had o
in e pella e socie y, based on daily expe ience. Thi dly, he causes o he p o-
independence decline obse ed a he heigh o 1983 a e analysed, as well as he
capaci y o ep oduc ion and adap a ion ha allowed he p o-independence mo emen
o main ain signi ican suppo beyond he T ansi ion pe iod.
4
5
I u ia: Egin.
He i Ba asuna en p en sau ekoa 1983an, Bilboko egoi zan. Eskuine ik ezke e a: Iñaki
Esnaola, Izaskun La ea egi, Jon Idigo as, Jokin Go os idi e a (a zean) Txomin Ziluaga.
Boze amaileen a zean, Lauga en Es a ua (Giuseppe Pellizza de Volpedo, 1901)
ma golana en kopia handia. Eu opa ezke a en sinbolo bihu ua u e ba zuk lehenago
No ecen o ilma i eske .
6
7
Gu asoei e a a eba i, ni e bu u azioak, hausna ke ak, hase eak, eskeak... i iba e
ba ekin jasan di uzuelako.
Hebe i, u e asko ako lagun ina iza eaga ik e a a e xo ba lapu zen uz eaga ik mapak
ma az eko.
Va uṇi, nahiz e a gu xi an izan ezin gus u ago elka zen ga elako e a es ua
e epasa zeko lan as una ha u duzulako.
Da idi, ahozko his o ia egi eko ja aibideak e a e edu bikaina eman dizkidazulako.
Haizea i, Beña i, Zumai i, Josu i, Ane i, Espi i, Pa asi, Jonbi i, I us a i, Ma keli,
Pablo i, Se a o i, Ga xi i, Alexi, Ma cosi, Póli e a aipa u ez zai uz edan lagun asko i
(ba ka ieazaidazue), bizipoza e a askoz e e gehiago ema en didazuelako.
A xiboe ako langileei, be ebiziko lana egi en duzuelako.
Ana i e a Da a i, Pa xi E dozaini, Tasio E kizia i, Jose Ma i Espa za i e a Guille mo
Pe ea i, a xiboe an ez dagoena e aku si didazuelako.
Jose Ma i i, lehen une ik p oiek ua ekin au e a egi eko kon ian za eman didazulako.
Álexi, behin e a be i o ni e ikuspegia e a idazke a zalan zan ja ze a beha u nauzulako
e a Newcas len lagun onenen pa e ha u ninduzulako.
Mileske guz ioi, biho z biho zez.
8
9
He i Ba asuna e a espainia T an sizioa (1977-1983).
Me akon akizun nazionalak e a egune oko espazioak
Sa e a .................................................................................................................................... 13
Ike ke a en hipo esia e a esia en egi u a ............................................................................. 13
Ike gaia en egoe a .............................................................................................................. 16
Teo ia i e a me odologia i dagozkionak .............................................................................. 24
1. Euskal me akon akizun nazionala. Eu opa he en zia He i Ba asunean ............................... 33
Me akon akizun nazionalak................................................................................................. 35
Aldez au eko elemen uak euskal me akon akizun nazionalean ........................................... 39
Euskal me akon akizun nazionala en so e a en es uingu ua .............................................. 48
A ana en euskal me akon akizun nazionala ......................................................................... 53
Euskal au onomia ............................................................................................................... 59
Ondo ioak........................................................................................................................... 67
2. Hegemonia ako auke a. Konben zimendu nazionalis a e a ezke ia a He i Ba asunean ...... 69
G amsci e a be e e agina ..................................................................................................... 72
Euska a me akon akizun nazionala en e digunean ............................................................... 75
ETA en euskal me akon akizun nazionala ........................................................................... 81
Euskaldun asuna, bi xike ia ik gaz e e ebol a a .................................................................. 87
A ke ipo landa a ua, langile klasea en abangoa dia ............................................................ 98
F anco ik gabeko ankismoa, hezu du a hu sa? ................................................................ 108
Ondo ioak......................................................................................................................... 117
3. Ge a, bakea e a au onomia. He i Ba asuna e a e akunde poli iko be iak ......................... 119
Au onomia en eskae a ...................................................................................................... 121
1936ko ge a a zean uz eko beha a .................................................................................. 130
Bakea i udika zeko lehia ................................................................................................... 134
Independen is en p oiek ua en aldake a ............................................................................. 146
He i Ba asuna en za ike a ................................................................................................ 153
Ondo ioak......................................................................................................................... 162
16
kons i uzional be ia en espainia me akon akizun nazionala en e a be a ekiko He i
Ba asunak ha u zuen ja e a en a ean. Ho ela, azaldu egingo dugu nola He i
Ba asunak be e p oiek u poli ikoa molda u zuen, bai Es a u mailan, bai maila
au onomikoan eza zen joan zi en ins i uzio poli ikoak inka u zi en heinean. Tesia en
lehen za i ho e an a gudia zen da nola He i Ba asuna kul u a poli iko ezbe dindu
bezala inka u zen 1980 ako.
Tesia en biga en za ia en oina ian no banakoen egune oko espazioak daude e a be an
az e uko dugu zein zuk izan zi en He i Ba asuna en a akas a en espazioak e a nola
be e in e pelazioak inda a galdu zuen 23-F delako es a u-kolpe saiake a en os ean.
Lauga en kapi uluan azalduko di ugu zein zuk izan zi en Hego Euskal He ian
ankismoa en desa ollismo ga aian ge a u zi en e aldake a sozioekonomikoak e a
nola uz a u zen ho i He i Ba asuna en kanpaina ekin, 1979ko udal hau eskundee an.
Bosga en kapi ulua en az e gai nagusia PSOE Espainiako gobe nu a i i si au eko
hilabe eak di a e a azalduko dugu nola espainia egoe a poli ikoan ge a u zi en
aldake en i aku ke a oke a egin zuen He i Ba asunak e a nola, ho exega ik, ez zi en
be e independen is en au eikuspen op imis ak. Azkenik, seiga en kapi uluan zenbai
ze zelada emango di ugu, 1980ko hama kada ezauga i u zu en elemen uen e a He i
Ba asuna en a eko ha emana i bu uz. Az e u egingo dugu nola e i ualiza u zuen
He i Ba asunak be e kul u a poli ikoa egune oko asunean e a zein e lazio izan zi uen
punk eszena ekin, NATO en au kako mugimendua ekin, indus ia en k isia ekin e a
baz e ke a soziala ekin.
Ike gaia en egoe a
Euskal nazionalismoa i bu uzko lehen ike ke ak 1970eko hama kada en bukae an egin
zi en, e a mugimendu poli iko ho en lehen hama kadak az e u zi uz en. Ja ie
Co cue ak Sabino A ana en pen samendua xeha u zuen e a An onio Elo zak hu bilke a
ba egin zuen, az e uz zein ideologiek e agin zu en euskal nazionalismoan XX.
17
mendeko lehen he enean7. Ho ez gain, José Ma ía Ga mendiak e a Gu u z Jáu eguik
ETA en his o ia i bu uzko lan bana ida zi zi uz en8.
1980ko hama kadan, ge au eko euskal nazionalismoa en az e ke an sakondu zu en bi
lan ga an zi su a gi a a u zi en. José Luis de la G anjak Eusko Abe zale Ekin za
(EAE-ANV) mugimendu poli iko akon esionala ike u zuen e a Ja ie Tusellek Euzko
Alde di Jel zalea (EAJ), Espainiako demok azia k is aua en his o ia ba en bai an9. Lan
ho iez gain Al onso Pé ez-Ago e en e a Ande Gu uchaga en ike ke ak azpima a u
beha di a. Ho iek ankismo ga aian euskal nazionalismoak be e bu ua nola
e ep oduzi u zuen az e u zu en, azaldu nahi ik T an sizioko bizi za publikoan euskal
nazionalis ek izan zu en p o agonismoa10. Espainia ik kanpo ETA i e a euskal
nazionalismoa i bu uz egindako ike ke ak e e o duan a gi a a u zi uz en Robe
Cla ckek e a John Sulli anek11.
1990eko hama kadan be a iaz He i Ba asuna ike u zu en zenbai lan a gi a a u zi en.
F ancisco Le amendiak ETA i lo u ako euskal nazionalismoa en ike ke a ma dula
a gi a a u zuen, 1950eko hama kada ik 1990eko hama kada en hasie a a a eko epea
ha zen zuena, e a o aindik o ain ga aia az e zeko e e e en ziazko lana da12. José
Manuel Ma ak He i Ba asuna en kul u a poli ikoa 1982-1988 a ean az e zen zuen lan
soziologikoa a gi a a u zuen e a be an azpima a u zuen nazionalismoak kul u a
poli iko an isis ema ba en ka aliza zaile edo a lo zaile bezala un ziona zen zuela13.
Ne eida Vidalesek 1980ko hama kadako azken u eak az e u zi uen e a a azoi u zuen
o duan za a u zi ela He i Ba asuna en e a gainon zeko kul u a poli ikoen a eko
7 An onio Elo za, Ideologías del nacionalismo asco. 1876-1937 (de los “euska os” a Jagi Jagi)
(Donos ia: Luis Ha anbu u edi o , 1978); Ja ie Co cue a, O ígenes, ideología, y o ganización del
nacionalismo asco (1876-1904) (Mad id: Siglo XXI, 1979).
8 José Ma ía Ga mendia, His o ia de ETA (San Sebas ián: Luis Ha anbu u edi o , 1979); Gu u z Jáu egui
Be ecia u, Ideología y es a egia polí ica de ETA: análisis de su e olución en e 1959 y 1968 (Mad id:
Siglo XXI, 1981).
9 José Luis de la G anja Sainz, Nacionalismo y II República en el País Vasco : es a u os de au onomía,
pa idos y elecciones, his o ia de Acción Nacionalis a, 1930-1936 (Mad id: Siglo XXI de España, 1986);
Ja ie Tusell, His o ia de la Democ acia C is iana en España (II) (Mad id: Sa pe, 1986).
10 Al onso Pé ez-Ago e, La ep oducción del nacionalismo. El caso asco (Mad id: Cen o de
In es igaciones Sociológicas & Siglo XXI de España, 1984); Ande Gu uchaga, El código nacionalis a
asco du an e el anquismo (Ba celona: An ophos, 1985).
11 Robe Cla ck, The Basque Insu gen s. ETA, 1952-1980 (Madison: Uni e si y o Wisconsin P ess,
1984); John Sulli an, ETA and Basque Na ionalism. The Figh o Euskadi 1890-1986 (London & New
Yo k: Rou ledge, 1988).
12 F ancisco Le amendia Belzunce, His o ia del nacionalismo asco y de ETA (San Sebas ián: R&B,
1994).
13 José Manuel Ma a López, El nacionalismo adical asco: discu so, o ganización y exp esiones (Leioa:
Uni e sidad del País Vasco, 1993).
18
zubiak, ankismoa en bukae an e a T an sizio ga aian zeuden lo u ak e en zi ela ik14.
Mikel A iaga en eka pena 1970eko hama kada en bukae an e a 1980koa en hasie an
He i Ba asuna ekin iden i ika u zi en no banakoen is o ioen az e ke a izan zen, azalduz
nola ge a u zen, 1990eko hama kada ako, no banako ho ien u un zea He i
Ba asuna ekiko15. A iagak belaunaldi ezbe dinei zegozkien ezauga iak azpima a u
zi uen ba ez e e e a Ma a en e a Vidalesen lana ekin zenbai lo u a eza dai ezke. Hi u
au o e ho ien lanek gau egun e e He i Ba asuna az e zeko analisi ma ko in e esga ia
osa zen du e. Aipa u beha ekoa da bai a José Ma ía Mu guialday en lana e e. Au o e
ho ek He i Ba asuna en ingu uko i udiak e a es e eo ipoak az e u zi uen ikuspegi
iloso iko ba e ik e a azpima a u egin zuen zein handia zen He i Ba asunak be e
bu ua ekiko zuen i udia en e a giza ea en gainon zeko za iak independen is en
ingu uan zuena en a eko zanga16.
He i Ba asuna en ingu uko ike ke a his o iog a ikoa 1990eko hama kada en biga en
za iko bi lanek ma ka ua izan da. An onio Elo zak e lijio poli ikoa kon zep uan
oina i u ako hu bilke a egin zuen e a euskal nazionalismoa az e zeko ge a eko
o ali a ismoen co pus eo ikoa e abili zuen, lehenago Juan A anzadik egindako
p oposamena i bide eginez17. Ikuspegi ho e an sakondu zu en Izaskun Sáez de la
Fuen e en e a Jesús Casque e en lanek e a az e u egin zi uz en He i Ba asuna en bai an
zeuden sinboloak, mi oak e a e i uak18. Gu e ike ke an e e He i Ba asuna en kul u a
poli ikoa en e i ualizazioa en e a egune oko asuna en a ean zeuden ha emanak
az e u di ugu. Elo zak, Sáez de la Fuen ek e a Casque ek be en analisia 1990eko e a
2000ko hama kade a biolen zia en e abile a jus i ika zen zuen kul u a poli iko ba en
be ezi asunean oina i u zu en. Gu e lanean azpima a uko dugu He i Ba asuna kul u a
poli iko nazionalis a ba izan zen heinean, ha emanak eza dai ezkeela nazioak
egune oko asunean nola e ep oduzi zen di en az e u du en ike lanekin, ho iek kon uan
14 Ne eida López Vidales, El discu so polí ico del MLNV (1988-1995) (Leioa: Se icio edi o ial de la
UPV/EHU, 1998).
15 Mikel A iaga Lande a, Y noso os que é amos de HB: sociología de una he e odoxia abe zale
(Donos ia: Ha anbu u, 1997).
16 José Ma Mu guialday Chasco, Rep esen aciones de E.T.A y H.B. Logos y con on ación (Vi o ia-
Gas eiz: Ins i u o de Es udios sob e Nacionalismos Compa ados, 1996).
17 An onio Elo za, La eligión polí ica: el nacionalismo sabiniano y o os ensayos sob e nacionalismo e
in eg ismo, ed. R&B (San Sebas ián, 1995); Juan A anzadi, Milena ismo asco. Edad de o o, e nia y
na i ismo (Mad id: Tau us, 1981).
18 Izaskun Sáez de la Fuen e Aldama, El mo imien o de libe ación nacional asco, una eligión de
sus i ución (Ins i u o Diocesano de Teología y Pas o al, 2002); Jesús Ma ía Casque e Badallo, En el
nomb e de Euskal He ia: la eligión polí ica del nacionalismo asco adical (Mad id: Tecnos, 2009).
19
ha u bai i uz e alde di poli ikoak ez bes e agen e ba zuk e e19. Ho ega ik, Tim
Ede sonen p oposamenean ja i dugu a e a, au o e ho ek a gudia u bai u e i ual
publiko, ikusga i e a an zez uez ha a ago, nazionalismoa ba ez e e egune oko
p ak ike an e a ohiko espazioe an e ep oduzi zen dela20.
Bes alde, euskal nazionalismoa en his o ian e aginik handiena izan duen lana El
péndulo pa ió ico. His o ia del Pa ido Nacionalis a Vasco izan da, 1999. u ean
San iago de Pablok, Ludge Meesek e a José An onio Rod íguezek a gi a a u zu ena21.
Ike lan ho e an pendulua en me a o a e abili zu en azal zeko euskal nazionalismoan
e engabeko en sio ba exis i zen dela aldae a mode a u ba en e a aldae a e adikal ba en
a ean. Zen zu ho e an, He i Ba asuna euskal nazionalismoa en aldae a e adikala en
age pene ako ba li za eke. Nazionalismo mode a ua en e a e adikala en a ean au o e
ho iek eza i zu en ezbe din asuna en oina ian bi nazionalismo mo a dauden ideia
dago: ba a zibikoa e a libe ala, an ses ja o ikoa, e a bes ea e nikoa e a an ilibe ala,
alemania ja o ikoa22. Euskal nazionalismoa en aldae a e adikala nazionalismo e niko-
ge mania a en an zekoa li za eke e edu ho e an e a mode a ua u undu egingo
li za eke alemania e edu ik. Be anduago, José Luis de la G anjak sailkapen ho i
sis ema iza u zuen e a hi uga en aldae a ba gehi u zuen: euskal nazionalismo
he e odoxoa, e edu hi i a - an sesa en hu bilekoa li za ekeena23.
Euskal nazionalismoan hi u aldae a daudela azpima a zen duen sailkapen ho i e abili
zu en Gaizka Fe nándezek e a Raúl Lópezek Sang e o os y mani es aciones: ETA y el
nacionalismo asco adical (1958-2011) libu uan, be an Hego Euskal He ian
T an sizioa en his o ia sakon ba p oposa zen zu ela ik. Bai a au o e ho ien dok o ego
esiak bil zen di uz en a gi alpene an e e, mugimendu sozial be iei dagokienenean Raúl
Lópezen kasuan e a Euskadiko Ezke a i bu uzkoa Gaizka Fe nándezenean24.
19 Michael Billig, Banal Na ionalism (London: Sage, 1995); Michael Skey, Na ional Belonging and
E e yday Li e. The signi icance o Na ionhood in an Unce ain Wo ld (New Yo k: Palg a e Macmillan,
2011).
20 Tim Ede son, Na ional Iden i y, Popula Cul u e and E e yday Li e (Ox o d: Be g Publishe s, 2002).
21 San iago de Pablo Con e as, Ludge Mees e a José A. Rod iguez Ranz, El péndulo pa ió ico. His o ia
del Pa ido Nacionalis a Vasco, I: 1895-1936 (Ba celona: C í ica, 1999); San iago de Pablo Con e as,
Ludge Mees e a José A. Rod iguez Ranz, El péndulo pa ió ico. His o ia del Pa ido Nacionalis a
Vasco, II: 1936-1979 (Ba celona: C í ica, 2001).
22 de Pablo Con e as, Mees e a Rod iguez Ranz, El péndulo pa ió ico. His o ia del Pa ido Nacionalis a
Vasco, I…, 37.
23 José Luis de la G anja Sainz, El nacionalismo asco: cla es de su his o ia (Mad id: Anaya, 2009).
24 Gaizka Fe nández Solde illa e a Raúl López Romo, Sang e, o os y mani es aciones: ETA y el
nacionalismo asco adical (1958-2011) (Mad id: Tecnos, 2012); Raúl López Romo, Años en
20
Pen sa dai eke euskal nazionalismoa en ba neko sailkapen ho i e abilga ia dela baina
kon uan ha u beha dugu azken hama kade ako ike ke ak be an behe a u zi duela
nazionalismo e nikoen e a zibikoen a eko balizko za ike a. Gaine a, azpima a ua izan
da nola nazioa e niko edo zibiko bezala ule zea kul u a poli iko bakoi za i dagokion,
e a bide ba ez, e edu bezala e abili di en bi nazioek (alemania ak e a an sesak) be en
bai an jaso zen di uz ela esanahi e nikoak e a zibikoak25. Gaine a, p ak ikan euskal
nazionalismoa en aldae ak zehaz eko o duan, euskal nazioak Espainian eduki beha eko
s a usa ekiko ja e a ha u du e kon uan au o e ho iek: independen zia e adikalen za ,
au onomia baldin za ua mode a uen za e a au onomia soila he e odoxoen za . Hau da,
independen zia p oiek u poli iko e nikoa li za eke e a au onomia p oiek u poli iko
zibikoa26.
E edu ho i e abil zen ja ai zeko auke ak oso muga uak di ela us e dugu, oso-osoan
azken u ee ako ike ke ak baz e u ako nazio e nikoen e a zibikoen ideia ik
ondo ioz a zen delako. Gaine a, sailkapen ho ek ka ego ia be be ean eza zen di u
ga ai his o iko e a ideologia ezbe dine ako kul u a poli ikoak. Adibidez, Sabino
A ana en independen ismo in eg is a ka olikoa He i Ba asuna en sozialismo
i aul zailea en pa ekide li za eke. Biek ala biek independen zia nahi bai u e e a,
ho enbes ez, euskal nazionalis a e adikal bai i a. Iñigo Bulláinen lanak, esa e ako,
adibide ho ixe be a e abili zuen zalan zan ja zeko aipa u euskal nazionalismoa en
ba neko sailkapena. Bulláinek azpima a u egin di u hasie a ba ean maoismoak e a
1980ko hama kada en bukae a ik populismo komunis ak He i Ba asuna en ideologian
izandako e aginak, au eko euskal nazionalismoa en e agina en gaine ik27.
Zenbai lo u a eza dai ezke euskal nazionalismo e adikala delakoa en bai an, Ad ián
Almeidak o ain gu xi egindako p oposamenean bezala, zeinak F ank u eko Eskola en
cla oscu o: nue os mo imien os sociales y democ a ización en Euskadi (1975-1980) (Leioa: Uni e sidad
del País Vasco, 2011); Gaizka Fe nández Solde illa, Hé oes, he e odoxos, aido es: his o ia de
Euskadiko Ezke a (1974-1994) (Mad id: Tecnos, 2013).
25 Ta as Kuzio, «The my h o he ci ic s a e: a c i ical su ey o Hans Kohn´s amewo k o
unde s anding nacionalism», E hnic and Racial S udies 25, 1 zbk. (2002): 20-39; R. Maíz Sua ez, «Pe
modum unius. Más allá de la dico omía nacionalismo cí ico s. nacionalismo é nico», hemen: El p esen e
del Es ado-Nación, ed. A. Gu u xaga Abad (Leioa: Se icio edi o ial de la UPV/EHU, 2004), 107-28;
Xosé Manuel Núñez Seixas, «Sob e la memo ia his ó ica ecien e y el “discu so pa ió ico” español del
siglo XXI», His o ia del p esen e 3 (2004): 137-56.
26 Joseba Agi eazkuenaga, «Reseña», Re is a In e nacional de los Es udios Vascos 45, 2 zbk. (2000):
665-673.
27 Ignacio Bullain López, Re oluciona ismo pa ió ico: el Mo imien o de Libe ación Nacional Vasco
(MLNV): o igen, ideología, es a egia y o ganización (Mad id: Tecnos, 2011).
21
Ilus azioa en dilalek ika ha u bai uen oina i bezala euskal nazionalismoa azal zeko28.
Hala e e, Bulláinen ideia gu e egi en dugu e a be az, de enda zen dugu denbo an hain
u un dauden kul u a poli ikoak alde be ean sailka zeak kul u a poli iko bakoi za en
ike ke a oz opa zen duela. Ho ega ik, au e ago azalduko dugun e an, analisi ako bes e
ka ego ia ba p oposa uko dugu: me akon akizun nazionala. Me akon akizun nazionala
analisi ako ka ego ia bezala e abil zeak ahalbide u egi en du ga ai ezbe dine ako kul u a
poli ikoen a eko lo u ak eza zea, baina bai a e e a gi adie az ea zein zuk di en dauden
ezbe din asunak e a aldake a ho iek Eu opa mailako ko on e ideologiko o oko ekin
lo zea. Euskal nazionalismoan me akon akizun nazionalak nola e aiki di en az e zeko
o duan, Diego Mu ok egindako eka pena ha uko dugu kon uan, hala nola be anduago
Idoia Es o nések, Gaizka Fe nándezek, An onio Ri e ak e a Luis Cas ellesek, e a Eide
Landabe eak egindakoak, au o e ho iek guz iek euskal nazionalismoan nagusi di en
e edu disku siboak e a his o ia in e p e a zeko duen modua az e u bai i uz e29.
Bes e alde ba e ik, zenbai au o e en lanak e e azpima a u beha di ugu, euskal
nazionalismoa en his o ia i eka pen mami suak egin bai izkio e ikuspegi ezbe dine a ik
abia u a. San i Leonék euskal kasu a egoki u zi uen Benedic Ande sonen Imagined
Communi ies lan ezagunean p oposa u akoak, saiake a bizi ba ean30. Ja ie Díaz F ei ek
Sabino A ana en ideologia a hu bilke a ba p oposa u zuen, emozioen his o ia en
bai an31. E a gene o ikuspegi ik be eziki lan in e esga iak a gi a a u di uz e Ca ie
Hamil onek, Oie A aolazak e a Ne ea A es ik32. Azkenik, aipa u beha a dugu o ain
28 Ad ián Almeida Díez, «La Hipó esis Re oluciona ia. Nacionalismo Vasco y la C í ica a la
Mode nidad», A auca ia. Re is a Ibe oame icana de Filoso ía, Polí ica, Humanidades y Relaciones
In e nacionales 43 (2020): 119-42.
29 Diego Mu o, «Na ionalism and nos algia: he case o adical Basque na ionalism», Na ions and
Na ionalism 11, 4 zbk. (2005): 571–589; Diego Mu o, E hnici y and Violence: he case o adical Basque
na ionalism (New Yo k: Rou ledge, 2007); Gaizka Fe nández Solde illa, «Mi os que ma an. La na a i a
del “con lic o asco”», Aye 98 (2015): 213-40; Luis Cas ells e a An onio Ri e a, «The ba le o he pas :
Communi y, o ge ing, democ acy», hemen: ETA´s Te o is Campaign : om iolence o poli ics, 1968-
2015, ed. Ra ael Leonisio, Fe nando Molina e a Diego Mu o (London & New Yo k: Rou ledge, 2016),
184-200; Idoia Es o nés Zubiza e a, «La mili ancia asca an i- anquis a en la sel a de los mi os»,
hemen: Mili ancias adicales. Na a los sesen a y se en a desde el siglo XXI, ed. Cecilia González e a
A ánzazu Sa ía Buil (Mad id & Buenos Ai es: Pos me opolis, 2016), 39-59; Eide Landabe ea Abad,
Los «noso os» en la T ansición. Memo ia e iden idad en las cua o p incipales cul u as polí icas del
País Vasco (1975-1980) (Mad id: Tecnos, 2016).
30 Benedic Ande son, Imagined communi ies: e lec ions on he o igin and sp ead o na ionalism
(London: Ve so, 1983); San i Leoné, Euskal He i imajina io ba en alde (Donos ia: Elka , 2008).
31 Ja ie Díaz F ei e, «El cue po de Ai o : emoción y discu so en la c eación de la comunidad nacional
asca», His o ia Social 40 (2001): 79-96.
32 Ca ie Hamil on, Women and ETA. The gende poli ics o Basque na ionalism, (Manches e :
Manches e Uni e si y P ess, 2007); Oie A aolaza A ie a, «El úl imo au esku. Géne o, danza y
nacionalismo asco a comienzos del siglo XX», Pasado y Memo ia. Re is a de His o ia Con empo ánea
17 (2018): 235-57; Ne ea A es i, «Women Wa io s o Mo he s o he Fa he land: He o Cul s and Gende
22
gu xi a gi a a u dela ―gu e ike ke a jada buka ua zegoela ik― Nicolás Bucley en lana
e a au o e ho ek egune oko asuna en e a nazionalismoa en a eko e lazioen e a
kon akizun nazional ezbe dinen a eko dialek ika en ga an zia azpima a u di uela,
ho iek izanik, hain zuzen e e, gu e esian sakonki lan zen di ugun gaiak33.
Eukal nazionalismoa en analisi ako me akon akizun nazionalen ka ego ia e abil zeaz
gain, esi honen helbu u zeha zagoa He i Ba asuna en kul u a poli ikoa nola so u e a
inka u zen azal zea da. Ho e a ako, beha ezkoa da disku soa en analisiaz ha a ago
joa ea e a az e zea ze nolako ha emana eza zen den kul u a poli ikoen e a
no banakoen egune oko asuna en a ean. He i Ba asuna ena T an sizio ga aian age u
zen kul u a poli iko ba izan zela oina i za ja i ik, kon uan ha uko di ugu
ankismoa en bukae ako egune oko asunean eman zi en aldake ak e a ho ien e a
no banakoen in e p e azio poli ikoen a eko ha emanak az e u di uz en lanak.
Egune oko asuneko aldake en e a pe zepzio poli ikoen a eko lo u ak egi eko o duan,
langile mugimendua en e a mugimendu asozia iboa en ga an zia azpima a u di uz e
Xabie Domènechen e a Pamela Radcli en lanek34. Domènechek az e u du nola langile
mugimendua i lo u iko zenbai p ak ika e o u zi en langile auzoe an e a nola p ak ika
ho iek dik adu a en au o i a ea zalan zan ja zen zu en e a bes e giza e e edu posible
ba i udika zen zu en. Radcli ek, bes alde, he i a en mugimendu asozia iboak nola
ankismoa en sos engua ahuldu zuen azaldu du. O ain gu xi, Inbal O e ek ikuspegi
be ean sakondu du, be e analisia en e digunean auzo elka eak ja i ik35.
Dok o ego esi hone an alo ho iekin e laziona uko dugu He i Ba asuna en so e a e a
inkapena, ankismoa en bukae a i e a T an sizioa i bu uz egin di en zenbai eka pen
o oko Hego Euskal He iko es uingu u a egoki uz. Zen zu ho e an, oso
p esen eedukiko di ugu Gonzalo Wilhelmik, Ge mán Lab ado ek e a Da id Beo leguik
ankismoa en bukae ako e a T an sizioko ezke i aul zailea i e a gi o disiden e
in Basque Na ionalism», hemen: Women Wa io s and Na ional He oes. Global His o ies, ed. Boyd
Co h an, Joan Judge e a Ad ian Shube (London: Bloomsbu y, 2020), 55-72.
33 Nicolás Buckley, Del sac i icio a la de o a. His o ia del con lic o asco a a és de las emociones de
los mili an es de ETA (Mad id: Siglo XXI de España, 2020).
34 Xa ie Domènech Sampe e, Clase ob e a, an i anquismo y cambio polí ico. Pequeños g andes
cambios, 1956-1969 (Mad id: Ca a a a, 2008); Pamela Be h Radcli , Making Democ a ic Ci izens in
Spain. Ci il Socie y and he Popula O igins o he T ansi ion, 1960-78 (New Yo k: Palg a e Macmillan,
2011).
35 Inbal O e , Claiming he Ci y and Con es ing he S a e. Squa ing, Communi y Fo ma ion and
Democ a iza ion in Spain (1955-1986) (London and New Yo k: Rou ledge, 2017).
23
ezke ia ei bu uz egindako ike lanak36. Lan ho iek e e He i Ba asuna en az e ke a ekin
ha emandu dai ezkeela us e bai ugu.
Disku soen egi u ake a e a egune oko asuna en e a ja e a poli ikoen a eko ha emana
landu du en ike ke ez gain, hi uga enik, espazioak e a egune oko p ak ikak kul u a
poli ikoen ga apena ekin lo u di uz en p oposamenei e epa a uko diegu. 1936ko
ge a en os eko euskal nazionalismoa i dagokionean bi au eka i in e esga i di ugu.
Joseba Zulaikak I zia en (Gipuzkoa) ankismo ga aian ge a zen zi en ha eman
pe sonalak e a poli ikoak az e u zi uen, ETAk 1975ean he iko biz anle ba hil zuela
be e azalpena en e digunean ja iz37. Bes alde, E nes o Zi akzadehk 1950eko e a
1960ko hama kade an Hego Euskal He iko kan au ialdeko landagunee an e a a an zale
he ie an eman zi en aldake a ekonomikoak azpima a u zi uen, ho ien ondo io
ekonomikoek he i a en a ean ankismoa ekiko desa xikimendua e agin zu ela
a gudia uz38.
Asko an euskal nazionalismoa landaguneekin ha eman zen den a en, dok o ego esi
hone an He i Ba asuna en hi i a izae a azpima a uko dugu. Ho ega ik, kon uan
ha uko di ugu azken u eo an hi i his o ian egin di en eka pen in e esga iak. Hi i
his o ia en bai an sendo zen joan da hi i espazioko aldake en, hi i a en po ae en e a
kul u a poli ikoen a eko lo u ak az e u di uen ko on e ba . Hau da, azpima a u egin
di a espazioa en so e a en no banakoen iden i a een e a iden i a e kolek iboen a eko
konexioak39. Jei Le amen, Mau izio G ibauldi en e a Molly Lobe gen lanek,
esa e ako, eu opa his o ia poli ikoko p ozesu ga an zi suak be in e p e a u di uz e,
hi ie ako biz anleen e a egune oko espazioen a eko ha emane an sakonduz40. Gu e
ike ke an mahaigaine a u egi en dugu euska az hi z egi eak, lan okian p o es a ba
36 Gonzalo Wilhelmi, Rompe el consenso. La izquie da adical en la T ansición española (1975-1982)
(Mad id: Siglo XXI de España, 2016); Ge mán Lab ado Méndez, Culpables po la li e a u a.
Imaginación polí ica y con acul u a en la ansición española (1968-1986) (Mad id: Akal, 2017); Da id
Beo legui Za anz, T ansición y melancolía. La expe iencia del desencan o en el País Vasco (1976-1986)
(Mad id: Pos me opolis, 2017).
37 Joseba Zulaika, Basque Violence. Me apho and Sac amen (Reno & Las Vegas: Uni e si y o Ne ada
P ess, 1988).
38 Cy us E nes o Zi akzadeh, A Rebellious People. Basques, P o es s and Poli ics (Reno & Las Vegas:
Uni e si y o Ne ada P ess, 1991).
39 Ca los He nández Que o, C is ina de Ped o Ál a ez e a Julia Cáma a Gómez, «La eclosión de la
dimensión u bana: his o ia social y cul u al de la ciudad», hemen: Iden idades en ansición, ed. Sand a
Blasco Liza, Ca los Adán Gil e a Al onso Be múdez Mombiela (Za agoza: Se icio de Publicaciones
Uni e sidad de Za agoza, 2019), 470-79.
40 Lei Je am, S ee li e. The Un old His o y o Eu ope´s Twen ie h Cen u y (Ox o d: Ox o d Uni e si y
P ess, 2011); Molly Lobe g, «The S ee scape o Economic C isis: Comme ce, Poli ics, and U ban Space
in In e wa Be lin», The Jou nal o Mode n His o y 85, 2 zbk. (2013): 364-402; Mau izio G ibaudi, Pa is
ille ou iè e. Une his oi e occul ée, 1789-1848 (Pa is: La Décou e e, 2014).
24
an ola zeak edo auzo elka ean pa e ha zeak ze nolako ga an zia du en
egune oko asuna e a me akonakizun nazionalak lo zeko o duan.
Labu bilduz, dok o ego esi honekin hi u eka pen egingo di ugu. Ba e ik euskal
nazionalismoa en az e ke a i, be o i ike zeko o duan me akon akizun nazionalen ma ko
eo ikoa e abil zeko p oposamena ekin. Biga enik T an sizioa en his o ia i, He i
Ba asuna en so e a en e a inkapena en az e ke a ekin. Hi uga enik, kul u a poli ikoen
e a egune oko espazioa en a eko ha emanen az e ke a i, azalduz zein neu i an balio
du en disku so poli ikoek, no banakoek egune okoan bizi du en e eali a ea azal zeko.
Zen zu ho e an, gu e ike ke a iden i a e nazionalen e a egune oko asuna en a eko
lo u a az e u du en p oposamene an oina i u da hein handi ba ean, ja aian azalduko
dugun moduan.
Teo ia i e a me odologia i dagozkionak
He i Ba asuna jendau ean au kez u zenean, 1978ko api ila en 27an, be e helbu uak
Bases de cons i ución de una alianza dokumen uan bildu zi uen: "la libe ación de
Euskadi y la cons ucción del socialismo"41. Alde ba e ik, bi kon zep u ho iek
―Euskadi en askapena e a sozialismoa en e aikun za― au e ik e e e abil zen zi en
e minoak zi en. Hau da, He i Ba asunak jaso egin zi uen Euskadi en aska asuna i e a
sozialismoa i o du a a e a xiki ako esanahiak. Bes e ik, helbu u ho iek zehaz ean,
eza i ako Es a ua en au ka koka u zuen be e bu ua He i Ba asunak, sis ema
espainia a e a kapi alis a iza eaga ik. Ho ela, une ha ako egoe a poli ikoa en au kako
ja e a zehaz u zuen e a koalizioa en helbu ue an e o kizun al e na iboa ma az u zuen.
Hi uga enik, koalizioak azpima a zen zuen be e es a egia en oina ian "ma co
nacional asco" ze i zana zegoela, hau da, euskaldun asuna ikuspegi nazionalis a
ba ekin in e p e a zen zuen42.
Hi u ezauga i ho ie an labu bildu a daude He i Ba asuna en ingu uan egi u a u zen
kul u a poli ikoen oina izko ezauga i ideologikoak. Izan e e, kul u a poli ikoa ze den
azal zeko o duan, hi u ezauga i di a azpima a u beha ekoak: eza i ako Es a ua en
au eko ja e a, balo e e a p ak ika mul zo ba e a his o ia i e a e o kizun ideal ba i
e e e en zia43. Tesi honen a da ze ako ba He i Ba asuna en kul u a poli ikoa nola
41 He i Ba asuna, «Bases de cons i ución de una alianza elec o al», Egin, 1978ko api ila en 28a.
42 Ibid.
43 Miguel Ángel Cab e a, «La in es igación his ó ica y el concep o de cul u a polí ica», hemen: Cul u as
polí icas: eo ía e his o ia, ed. Manuel Pé ez Ledesma e a Ma ía Sie a (Za agoza: Ins i ución «Fe nando
25
so u e a inka u zen az e zea da. Ga an zi be ezia emango diegu soziabli i a ea i e a
sinboloei, kolek ibo ba ek kul u a poli iko ba osa zeko o duan be e zen du en
pape a enga ik. Zen zu ho e an, He i Ba asuna ike ke agai bezala ha u a, iden i a e
indibidualak e a kolek iboak az e uko di ugu, kul u a poli ikoek no banakoen e a be en
egune oko es uingu ua en a eako lo u ak eza zen bai i uz e.
Ideologia e minoa e abil zen dugunean, be o i kul u a poli ikoa i lo u ako adie an
ule uko dugu. Honela de ini dezakegu ideologia: no banako alde ba ek konpa i zen
duen ideia-sis ema, mundua ekiko ikuspegi zeha z ba ema en duena e a ge ae ak
in e p e a zeko e a p ak ika sozial zeha ze a ako e edua dena44. Be az, kon uan ha uko
dugu bai kul u a poli ikoak e a bai ideologiak ani zak di ela giza e ba ean. E a, aldi
be ean, polemikoak di ela e a giza ean dauden in e esei e a ga azkei lo u a daudenez,
a xikimenduak e a au kako asunak e agi en di uz ela.
Adie a ho iek gu e egi eak ahalbide uko digu ule zea bai ideologiak e a bai kul u a
poli ikoak, no banako ezbe dinek e e e en e konpa i u bezala ha zen di uz enean
egika i zen di ela. Ho ega ik, guk ule zen dugunez, iden i a ea ez da absolu ua e a
aldaezina den ze bai . E e e en e bezala di ugu Paul Ricoeu -ek e a Diane Fowlkes-ek
iden i a een ingu uan egin di uz en eka penak. Au o e ho iek iden i a ea en izae a
na a iboa e a dinamikoa azpima a u du e e a azaldu du e nola iden i a ea no be e
bu ua en e a bes e asuna en a eko in e akzioan gauza zen den45. Emozioen his o ia en
e minoak e abiliz e e azal dezakegun bezala, iden i a ea gu e go pu za en e a gu e
ingu unea en a eko ha emanean gauza zen da46. P eseski, be iki eka pen
his o iog a iko i adoki zaileak egin di a iden i a e nazionalen e a emozioen a eko
ha emana az e uz47.
el Ca ólico» (CSIC) & Dipu ación de Za agoza, 2010), 41-48; Juan P o Ruiz, «A ancesados: sob e la
nacionalidad de las cul u as polí icas», hemen: Cul u as polí icas: eo ía e his o ia, ed. Manuel Pé ez
Ledesma e a Ma ía Sie a (Za agoza: Ins i ución «Fe nando el Ca ólico» (CSIC) & Dipu ación de
Za agoza, 2010), 205.
44 Teun A. an Dijk, Ideología y discu so. Una in oducción mul idisciplina ia (Ba celona: A iel, 2003),
14, 25-27.
45 Paul Ricoeu , Caminos del econocimien o (Mad id: T o a, 2005), 106-7; Diane L. Fowlkes, «Mo ing
om Feminis Iden i y Poli ics o Coali ion Poli ics h ough a Feminis Ma e ialis S andpoin o
In e subjec i i y in Glo ia Anzaldúa´s Bo de lands/La F on e a: The New Mes iza», Hypa ia 12, 2 zbk.
(1997): 105-24.
46 Jo Labanyi, «Doing hings: Emo ion, A ec and Ma e iali y», Jou nal o Spanish Cul u al S udies 11,
3-4 zbk. (2010): 223-33; Ja ie Díaz F ei e, «Cue po a cue po con el gi o lingüís ico», A enal: e is a de
his o ia de muje es 14, 1 zbk. (2007): 5-29.
47 And eas S ynen, Maa en Van Ginde ach e e a Xosé Manoel Núñez Seixas (ed.), Emo ions and
E e yday Na ionalism in Mode n Eu opean His o y (London: Rou ledge, 2018).
32
33
1. Euskal me akon akizun nazionala. Eu opa he en zia He i
Ba asunean
Tesi honen ike gai nagusia He i Ba asuna koalizioa en ingu uan egi u a u zen kul u a
poli ikoa da. He i Ba asuna en lehen u eei bu uz idaz eak beha ezko egi en du
koalizioa so u zen momen uan be e bul za zaileek e eali a ea az e zeko e abili
zi uz en baliabide disku siboen ja o ia az e zea. O ain a e egindako ike ke ek, He i
Ba asuna izae a nazionalis ako kul u a poli iko ba izan zela azpima a u du e. Hau da,
He i Ba asunak pisu handia ema en ziola nazioa i be e disku soan e a une bakoi zeko
egoe a poli iko e a soziala az e zeko o duan. Be az, be e mezua e a p ak ika euskal
nazioa i e a be e his o ia i bu uzko in e p e azio zeha zak baldin za u a egon zi en66.
Ho ega ik, beha ezkoa da euskaldun asuna en esanahia i bu uz hausna zea. Baina
bai a an ses asuna i e a espainol asuna i bu uz. E a aldi be ean, kon uan ha zea
esanahi ho iek alda zen joan zi ela ga ai ezbe dine an zeha , He i Ba asuna aino i i si
a e. Euskal nazionalismoa az e u du en lan nagusiek, be en bu ua nazionalis a za jo
du en e akunde poli ikoak az e u di uz e, e a ho ien disku soen e a e eali a ea en
ikuspegia en oina izko elemen uak azpima a u di uz e67. No malean, a e a euskal
nazionalismoa en age pena en e a ga apena en be ezi asunean ja i du e. E a hu bilke a
konpa a ibo ba egin denean, adibidez i landa edo isia kasua ekin, ezbe din asunak
azpima a u di uz e, an zeko asunak beha ean68. Lan isola u gu xi ba zuek az e u du e
euskal nazionalismoa ikuspegi global ba ekin, hau da, euskal nazionalismoa gu xienez
Eu opako mendebalde osoan ema en den enomeno ba en okiko adie azpen bezala
az e uz.
Lehena Jon Jua is i en klasikoa izan zen, zeinak XIX. mendeko euskal iden i a ea
eu opa es uingu u li e a ioa en bai an nola egika i u zen az e u zuen69. Be anduago,
F ancisco Le amendia en eka penak es a u-nazionalismoen e a es a u ik gabeko
66 Fe nández Solde illa e a López Romo, Sang e, o os y mani es aciones…; A iaga Lande a, Y noso os
que é amos…; Bullain López, Re oluciona ismo pa ió ico…; Le amendia Belzunce, His o ia del
nacionalismo...
67 Casque e Badallo, En el nomb e de Euskal He ia…; de la G anja Sainz, El nacionalismo asco…;
Ja ie Co cue a, La pa ia de los ascos...
68 Ba ba a an de Leeuw e a Raúl López Romo, «Fo jando nación desde abajo: iolencia e iden idades
en el País Vasco y el Uls e », Cuade nos de His o ia Con empo ánea 35 (2013): 15-39; Ba ba a an de
Leeuw, «Regionalismo y nacionalismo en el siglo XIX: la ba alla de los concep os (País Vasco, Flandes y
F isia)», Rub ica Con empo anea VI, 11 zbk. (2017): 45-65.
69 Jon Jua is i, El linaje de Ai o . La in ención de la adición asca (Mad id: Tau us, 1987).
34
nazionalismoen a eko ha emanak az e u zi uen70. O ain gu xi, Ludge Meesek
egindako hu bilke a in e esga ia a gi a a u da71. Au o e ho ek kapi ulu hone an
kon uan ha uko duguna en an zeko k onologia e a ikuspegia e abili di u. Baina be e
ikuspun ua oso lo ua dago espania nazionalizazio p ozesu ahula en hipo esia ekin. Hau
da, de enda zen du XIX. mendea en bukae an euskal nazionalismoa age u izana en
kausa nagusia izan zela XIX. mendean zeha espainia nazionalismoak ez zuela beha
bes eko a akas a ik eduki72.
Ge a zen dena da azken u ee ako ike ke ek azpima a u egin du ela espainia iden i a e
nazionala en hedapena ez zela izan ingu uko he ialdeeakoa baino ahulagoa e a ho ek
be ebiziko ga an zia du euskal nazionalismoa en age pena azaldu nahi badugu73. Izan
e e, azaldu beha ko duguna da nola Hego Euskal He ian, gainon zeko espainia
e emuan ge a u bezala XIX. mendean zeha espainia nazionalismoa heda u a en, aldi
be ean euskal nazionalismoa en age pena e agin zuen p ozesu ba ge a u zen. Zen zu
ho e an, Joseba Agi eazkuenaga en eka penak abiapun u in e esga ia eskain zen digu,
au o e ho ek az e ke a his o iog a iko ba egin bai u, azalduz nola age u e a ga a u zen
euskaldun asuna subjek u his o iko bezala74.
Kapi ulu hone an euskal nazionalismoa i bu uzko longue du ée e ako in e p e azioa
p oposa uko dugu, e a ho ek ahalbide uko digu iden i ika zea zein zuk zi en euskal
nazionalismoa en ezauga i nagusiak e a zein zuk jaso zi uen oino deko zan He i
Ba asunak. Ho e a ako, gu e a gudiake a me akon akizun nazionala kon zep ua en
bai an an ola u dugu e a azpima a u dugu ze nolako ga an zia duen XIX. e a XX.
mendee ako eu opa es uingu u aldako ak. Modu ho e an, euskal nazionalismoa i
bu uz egin di en ike ke a ezbe dinak elka u di ugu, ma ko eo iko komun ba ean.
Alde ba e ik, euskal nazionalismoa ike zeko e abiliko di ugu azken u ee ako
his o iog a iak eu opa nazionalismoak ikuspegi global ba e ik az e zeko p oposa u
70 F ancisco Le amendia Belzunce, Juego de espejos. Con lic os nacionales cen o-pe i e ia (Mad id:
T o a, 1997).
71 Ludge Mees, «E hnogenesis in he Py enees: The Con en ious Making o a Na ional Iden i y in he
Basque Coun y (1643–2017)», Eu opean His o y Qua e ly 78, 3 zbk. (2018): 462–489.
72 Ludge Mees, The Basque Con en ion. E hnici y, Poli ics, Violence (Oxon: Rou ledge, 2020), 12-24.
73 Fe an A chilés Ca dona, «“Hace egión es hace pa ia”. La egión en el imagina io de la nación
española de la Res au ación», Aye 64 (2006): 121-47; Fe an A chilés Ca dona e a Alejand o Qui oga
Fe nández de So o ed., Ondea la nación. Nacionalismo banal en España (G anada: Coma es, 2018);
Xa ie And eu Mi alles, «La nacionalización española en el siglo XIX. Un nue o balance», Spagna
con empo anea 49 (2016): 169-84.
74 Joseba Agi eazkuenaga, De los ascos sin his o ia a los ascos con his o ia (Donos ia: Txe oa, 2016).
35
di uen eskemak. Bes alde, euskal me akon akizun nazionalak espainia e a an ses
me akon akizunekin izan zuen ha emana i e epa a uko diogu. Ho enbes ez,
de enda uko dugun ideia nagusia honakoa da: euskal nazionalismoa ez da salbuespena
eu opa es uingu uan e a be az, ez dago ze an ad hoc ma ko in e p e a ibo ik so zeko
beha ik.
Modu ho e an, He i Ba asuna az e zeko e a euskal nazionalismoa en his o ia ekin
lo zeko p oposamen o oko ba egingo dugu e a honako galde ei e an zuna emango
diegu: az e dai eke euskal nazionalismoa nazioa eko es uingu uan? Zein zuk di a
euskal me akon akizun nazionala en ezauga i nagusiak? Zein elemen u jaso zi uen
He i Ba asunak his o ia en in e p e azio nazionalis a egi eko o duan?
Me akon akizun nazionalak
Me akon akizun nazionalak Eu opako iden i a e nazionalen so e a en e a hedapena en
oina ian daude. Kon akizun his o ikoak di a e a nazioa jo zen du e his o ia en subjek u
nagusi za . Me akon akizun ho ien e agina hainbes ekoa da, ezen e a kul u a poli iko
ezbe dinen disku soak e a p ak ikak baldin za zen bai i uen e a bai a momen u
bakoi zeko ga azka sozialen in e p e azioak e a no banakoen iden i a eak e e. Bai
me akon akizun nazionalak, bai ho ien e agina, alda zen joan di a es uingu u his o iko
bakoi zean. Gaine a, me akon akizun nazional bakoi ze ik abia u a kon akizun nazional
zeha zagoak e e ga a u di a, kul u a poli iko bakoi za en a da z ideologikoe a a
molda uz75.
Me akon akizun nazionalei bu uzko ike ke ak azpima a u egin du his o ia en
in e p e azio zeha z ba dagoela iden i a e nazionalen so e a en bai an. Bes e e a ba e a
esanda, iden i a e nazionalen nukleoan honako p emisa dagoela: nazioak ja aiko asun
his o iko ba en adie azpena di a. Be e so e a ik, He i Ba asunak e e jaso zuen ideia
ho i. Koalizioa egi u a u zenean, honela azaldu zi uen ga ai ha ako mobilizazio
ga an zi suak, koalizioa unda u zuen alde di poli ikoe ako ba ek: "Euskadi (...) quie e
se ella misma el suje o de su his o ia"76.
75 S e an Be ge e a Ch is Lo enz ed., The Con es ed Na ion. E hnici y, Class, Religion and Gende in
Na ional His o ies, 2008 (Palg a e Macmillan, 2011); Thijs, «The Me apho o he Mas e : “Na a i e
Hie achy” in Na ional His o ical Cul u es o Eu ope»…; Be ge e a Lo enz, «Na ional His o y W i ing...
76 LAIA, «Ac a eunión de pa idos e independien es, 1979/11/24», E ne 6 (1979).
36
Azpima a u beha ean nazionalismoek his o ia manipula zen du ela, agian egokiagoa
da esa ea iden i a e nazional guz ien oina ian his o ia en in e p e azio zeha z ba
dagoela. Izan kon se bado een za edo i aul zaileen za , nazioa en balizko i agan
lo ia suak eza i zi uen e eali a ea en in e p e azioa en oina iak e a nazioa en us ezko
helbu uak77. A e gehiago, sa e an esan bezala, ike ke a ezbe dinek me akon akizun
nazionalen ga an zia azpima a u du e Mode ni a e unibe sala no banakoen
egune oko asune a eka zen duen oina izko lo u a bezala. Ho s, iden i a e nazionalak
e a ja aiko asun his o iko nazional ba dagoena en ideiak, lo u egi en di u gu e
egune oko suna e a P og eso unibe sala. Ule ga i egi en du e a gu e egune oko
espazioe a a eka zen du Mode ni a ea en kon akizun abs ak ua78.
Nazioa e minoa en ja o ia i dagokionean, a ze ago joan gin ezke, baina azpima a u
beha ekoa da XVIII. mendean ha u zuela hi z ho ek balio be ezia. Izan e e, o du a
a e bes e e mino ba zuei (giza e zibila, subi anoa, abe ia e a he ia) lo u ako
esanahiak nazioak be e bai an bildu zi uen. Pen samendu ilus a uak e a Ame ikako
Es a u Ba uen Independen ziak, hala nola F an ses I aul zak, nazioa oina izko
kon zep u bihu u zu en, bo e e poli ikoa i, subi ano asuna i e a gizona en (!) eskubideei
lo u a ge a u bai zen. Oina izko kon zep u zen heinean, be e esanahia zehaz eko
ga azka eman zen jenda eko agen e ezbe dinen a ean. Bes e modu ba ean azaldu a,
kul u a poli iko bakoi zak bo oka u egin zuen, nazioak balio zeha z ba zuei lo u ako
esanahia izan zezan e a ez bes e ba . Ho ega ik, abe zale asuna edo nazioa en de en sa,
XIX. e a XX. mendeko ideologia unibe salis en oina ian dago. Libe alismoak,
e epublikazale asunak, kon e badu ismoak, sozialismoak, komunismoak, axismoak,
e ab., bakoi zak nazioa i bu uz egi en zuen in e p e azioa giza e osoak ona zezan
ahalegina egin zu en e a bes e ikuspun uak baz e zekoa. Ana kismoak e e, hein ba ean,
nazioa ha u zuen be e ideologia e aiki zeko e e e en e bezala, kasu hone an, gaindi u
beha eko oz opo bezala79.
Kul u a poli iko e a ideologia ezbe dinek me akon akizun nazionalak i udika u di uz e
XIX. e a XX. mendee an zeha . I agane ik e o kizune a doazen kon akizunak di a e a
77 Ma ius Tu da, «Na ional his o iog aphies in he Balkans, 1830-1989», hemen: The Con es ed Na ion.
E hnici y, Class, Religion and Gende in Na ional His o ies, ed. S e an Be ge e a Ch is Lo enz, 2008
(Palg a e Macmillan, 2011), 463-89.
78 Bhabha, «DissemiNa ion: ime, na a i e, and he ma gins o he mode n na ion»...
79 Mónica Quijada, «Sob e “nación”, “pueblo”, “sobe anía” y o os ejes de la mode nidad en el mundo
hispánico», hemen: Las nue as naciones: España y México 1800-1850, ed. Jaime E. Rod iguez (España:
Fundación MAPFRE, 2008), 19-51; Hu chinson, Na ions as zones o con lic …; Koselleck, His o ias de
concep os...
37
nazioa da kon akizuna en subjek u nagusia. No malean, nazioa en epe a kaiko ba ,
ideala, imajina zen da e a epe ho i gainbehe a nazional ga ai ba ek ja ai zen dio.
Azkenik, e o kizunean be i o nazio ideala be esku a zeko bide zail ba i udika zen da.
Egi u a iadiko bezala de ini u du e Ma hew Le inge ek e a Paula F anklinek. Egi u a
iadiko ho en abiapun ua u ezko ga ai ba en os eko gainbehe a da e a ideia ho i jada
p esen e zegoen mi o klasikoe an e a k is au asunean80.
Diego Mu ok azpima a u duen bezala, euskal me akon akizun nazionalak e e egi u a
iadikoa du e a, gainon zeko nazionalismoe an bezala, egi u a iadikoak i agan lo ia su
ba azpima a zen du, komuni a e nazional ga bia e a a monikoki ba ua imajina uz81.
O ainaldia, aldiz, maku a da, zenbai agen e e a ge akizunek gainbehe a nazionala
e agin zu elako. Azkenik, e o kizun u opiko ba imajina zen du, nazioa en oina izko
a monia be esku a u dela ik abe zaleen elka ekin za nazionala i eske 82.
He i Ba asunak egin zuen lehen deialdi publikoe ako ba 1978ko udan izan zen. Be e
ja ai zaileak O eagako gudua en 1200. u eu ena en ha i a an ola u ako
ospakizune an pa e ha ze a gonbida u zi uen. He i Ba asunak azal zen zuenez, 778.
u ean Pi inioe ako pasabidean Ka lomagno en opak ga ai u ondo en, baskoiek
he ialde independen e ba so u zu en: Na a oako e esuma. O eagako ba aila i zen zu
ho i ema en zion in e p e azioa Pia es Na bai z his o iala i e a Baionako bika io
o oko ak azpima a u zuen 1970an83. In e p e azio ho i lo u a, He i Ba asuna en za
O eagako ba aila euskal nazioa en i agan idealiza ua en oina izko da e ako ba bihu u
zen84.
80 Ma hew Le inge e a Paula F anklin Ly le, «My h and mobilisa ion: he iadic s uc u e o na ionalis
he o ic», Na ions and Na ionalism 7, 2 zbk. (2001): 175-94.
81 Mu o, E hnici y and Violence...
82 Anna Ve onika Wendland, «The Russian Empi e and i s Wes e n Bo de lands: Na ional
His o iog aphies and Thei ´O he s´ in Russia, he Bal ics and he Uk aine», hemen: The Con es ed
Na ion. E hnici y, Class, Religion and Gende in Na ional His o ies, ed. S e an Be ge e a Ch is Lo enz
(Palg a e Macmillan, 2011), 405-41; Ch is Lo enz, «Rep esen a ions o Iden i y: E hnici y, Race, Class,
Gende and Religion. An In oduc ion o Concep ual His o y», hemen: The Con es ed Na ion. E hnici y,
Class, Religion and Gende in Na ional His o ies, ed. S e an Be ge y Chi s Lo enz, 2008 (Palg a e
Macmillan, 2011), 24-59.
83 Iñaki I ia e López, «Ronces alles», hemen: Dicciona io ilus ado de símbolos del nacionalismo asco
(Mad id: Tecnos, 2012), 664-73.
84 Landabe ea Abad, Los «noso os» en la T ansición…, 300-304.
38
1.1 i udia. Juan Ca los Eguillo -ek Eginen a gi a a u ako zin a, He i Ba asuna en O eagako
ospakizuna ka ika u iza uz (1978)
I u ia: Egin
778. u ea e e e en zia za ha u a, He i Ba asunak lehenago azaldu dugun
me akon akizun nazionalen egi u a iadikoa e ep oduzi zen zuen be e ja ai zaileei
eginiko deialdian. E esuma independen e ba so u os ean, He i Ba asunak kon a zen
zuen gainbehe a nazional ga ai ba egon zela: " ue on esquilmando las libe ades de
nues o pueblo". E a azkenean, o ainaldi maku ba e a i i si omen zen: "lo que es hoy:
una egión más de España (...) donde nues os de echos his ó icos como pueblo (...) se
en a ados y piso eados". Baina me akon akizun nazionala en egi u a iadikoa
e epika uz, e o kizun u opiko e a ideal ba e e au eikus en zuen: "la lucha de nues o
pueblo po su libe ación nacional y social", ho s, nazioa en elka ekin zak lo uko zi uen
"co as insospechadas de libe ad"85.
Bi u e be anduago, He i Ba asunak be i o egin zion e e e en zia Na a oako
e esuma i, euskal subi ano asun nazionala alda ika zeko. He i Ba asuneko hogei a lau
pa lamen a iak Lei eko abadian bildu zi en, I uñeko lehen e egeak eho zi omen zi en
85 Egin, «He i Ba asuna llama a concen a se el 15 de agos o en Ronces alles», Egin, 1978ko uz aila en
29a.
39
lekuan. Be an, honakoa zin egin zu en: "no endi nos y segui en la lucha sin egua
has a log a la plena Unidad y la o al sobe anía de nues a única pa ia Euskal
He ia"86.
O eagako e a Lei eko adibidee an ikus dai ekeenez, He i Ba asunak egi u a iadikoa
zuen euskal me akon akizun nazionala jaso zuen: euskal he ia/nazioa subi anoa izan
zen Na a oako e esuman e a gainbehe a luze ba en os ean, nazioa en bo oka
kolek iboak subi ano asun galdua be eza iko luke. His o ia en ikuspegi ho i Eu opako
me akon akizun nazional gehienen be dina da. Euskal me akon akizun nazionala XIX.
mendean zeha egi u a zen joan zen, gainon zeko eu opa me akon akizun nazionalak
bezala. Baina ez zen ex nihilo asmakun za. Au e ik zeuden elemen u disku sibo e a
iden i a io ba zuk molda u zi uen. Ja aian, elemen u ho iek zein zuk zi en azalduko
dugu.
Aldez au eko elemen uak euskal me akon akizun nazionalean
A o Mode noko Eu opan, konkis a e a e lijio ge ek gu u za u ako es uingu uan,
e no ipo nazional ezbe dinak ga a u zi en, he i hizkun ze ako li e a u a a i lo u a.
E no ipoek Eu opa nazio ezbe dine an za i zen zu en e a nazio bakoi za i izae a be ezi
ba a xiki zen zio en, i udi, e e e en zia e a es e eo ipo ba zue an oina i u a87.
Euskaldunei bu uzko lehen aipamenak e e, euskaldunak kolek ibo bezala i udika uz,
A o Mode noan age u zi en. No malean euska a en e abile a i lo u a age i zi en,
Eu opako hegoaldeko es uingu u e oman zean isola u a zegoen ja o i au e-
indoeu opa eko hizkun za zen heinean. Ibe ia penin sulan ascongado e abil zen zen,
euskal hiz unak e oman ze hiz une a ik ezbe din zeko. Aldi be ean, Donos ia e a
Baiona a eko kos aldean, pays des basques edo bàscou delakoen lu aldea e abil zen
zen ba nealdea i dei zeko. Kos aldeko za i ho e an gaskoi e oman zea bai zen
hizkun za ankoa, ba nealdean euska az hi z egi en zen bi a ean88. Euska az e e, ga ai
ha an age u zen euskaldunen kolek iboa adie az eko e minoa: eusquel e i (1567)
Leza aga a aba a en ob an, heuskal-he ia (1571) Joannes Leiça agak Joana
86 Egin, «Pa lamen a ios de HB ju a on en Ley e de ende la unidad y sobe anía de la pa ia asca», Egin,
1980ko api ila en 6a.
87 Joep Lee ssen, «The poe ics and an h opology o na ional cha ac e (1500-2000)», hemen: Imagology.
The cul u al cons uc ion and li e a y ep esen a ion o na ional cha ac e s. A c i ical su ey, ed.
Man ed Belle e a Joep Lee ssen (Ams e dam-New Yo k: Rodopi, 2007), 63-75.
88 Xabie Zabal za Pé ez-Nie as, Ma e Vasconia (Donos ia-San Sebas ián: Hi ia, 2005);
Agi eazkuenaga, De los ascos sin his o ia...
40
Alb e ekoa e egina p o es an ea en aginduz ida zi zuen es amen u be ian e a euskal
he ia (1643) Ped o de Ague e Axula en ob an. Gaine a, azken lan ho e an euskal
he ia osa uko luke en lu aldeak ze enda u a age i di a, Pi inioen bi aldee an89.
Euskal e no ipoa espainia e a an ses e no ipoak so u zi en ga ai be ean age u zen.
E no ipoek nazio bakoi za i ezauga i be ezkoak ema en zizkio en, aldaezinak omen
zi enak. Ho i bu uzko hausna ke a in e esga ia opa u dugu gu e ike ke an, Xabie
Palacios (1941-2014) Gas eizko akul a eko iloso ia i akaslea en a xibo pe sonalean.
Be eziki naba men zekoa dena, kon uan ha uz ge o Palacios 1978ko u ian so u ako
He i Ba asune ako Lagun za Ba zo deko kidee ako ba izan zela. 1960ko hama kada en
hasie an, Palacios abadegai gaz e ba zen Salamancan e a be e egune okoan oha
goibelak jaso zen zi uen, a sekabe u egi en bai zuen agus inda e ekole oen
monas e ioan i udika u a ikus en zuen Espainiak.
F ankismo be e be ean, Palaciosek be e is u a adie az en zuen, izan ez zen Espainia
e asmis a e a unibe salis a en penaz. Ce an esekin, F ay Luis de Leónekin e a el
Laza illo ekin esna u omen zen Espainia ba , Inkisizioak e a in ole an ziak i o zu ena.
A e gehiago, Palaciosen zo i xa e ako, in ole an zia inkisi o iala bihu u omen zen
Espainia en be ezko ezauga ia90. 1965ean, ezinegon handien ondo en, Xabie
Palaciosek monako za alde ba e a uz ea e abaki zuen. Be e egune okoan ida zi zuen,
azkenean e abaki zuela bihu zea "un nue o homb e que asume el iesgo de su
libe ad"91. Agian, Espainia baz e uz ea e a euskal nazionalismoan pa e ha zea
aldaezina e a nega iboa i udi zen zi zaion espainia nazio ik ihes egi ea en ondo io izan
zen.
An zeko i aku ke a ba egi en zuen Leopoldo Ma ía Pane o (1948-2014) poe a
mad ilda ak, 1977ko u ia en 12an Pa isen i aku i zuen Mani ies o an i-español
ze i zon es uan. Pane ok be e ezinegona adie az en zuen, Inkisizioak abia u ako
espainia pen sa zeko modua en ha i a: "los e ec os de aquel g an achón se dejan sen i
aún hoy"92. 1977an hau eskundeak egin e a as e gu xi a, Pane ok uko egi en zion
Espainia ha i, "en la que la a en u a es á p ohibida po p incipio", e a adie az en zuen
89 Mees, «E hnogenesis in he Py enees...
90 Xabie Palacios, El Con en o (A chi o pe sonal de Ma ina Palacios, d. g.).
91 Ibid., 353.
92 Leopoldo Ma ía Pane o, «Es-pa-ña», Ajoblanco especial (1977): 56-57.
41
aben u a posible egi en zuen salbuespena zela "el ma co en que la buscan los luchado es
ascos"93.
Pane o en adibideak e a Palaciosen biog a iak Espainia i bu uzko ideia zeha z ba
adie az en du e e a euskaldun asuna ja zen du e be e au kako bezala.
Espainia asuna en e a euskal asuna en a eko au kako asuna oso be andu age u zen e a
kon uan ha u beha dugu A o Mode noko e no ipoak e a A o Ga aikideko nazioa ez
di a gauza be a. Baina azpima a u beha a dago e no ipoek pape ga an zi sua joka u
zu ela nobleen p ibilegioek e a ka olikoen e a p o es an een a eko banake ak
gu u za zen zi uen giza ee ako hie a kiak jus i ika zeko o duan e a, gaine a, nazioek
ondo engo zan jaso zi uz en zenbai mi o eza i zi uz ela.
Izan e e, jada E di A o ik e esuma ezbe dinek alda ika zen zu en k is aue an
k is auenak zi ela. E a ideia hu a bizibe i u egin zen E e o ma en e a
Kon a e o ma en Eu opan. Bes alde, jenda e es amen alean p ibilegia uen bo e ea
balizko i agan ospe sue an oina i zen zen, ho e a ako kul u a klasiko a edo es u
sak a ue a a joz94. Ge mania ek T oiako he oien ondo engoak zi ela haiza u zu en,
ingelesek B u usen sendikoak zi ela e a eskozia ek, Egip oko Sco a p in zesa en
leinukoak zi ela. Ibe ia penin sulako biz anleek Noe en seme Tubal ha zen zu en
a baso za .
Euskaldunak, e oma a en i i sie a en au eko hizkun za man en zen zu en
espainia ak, Biblia ik ze o en ondo engo za ho en oga li a eke. Gaine a,
euskaldunei k is au asuna i i si au e ik e e mono eis ak zi elako ideia a xiki zen
zi zaien. Ho ez gain, euskaldunak e oma a en konkis a en au ka gogo bo oka u
zu en kan ab ia en ondo engoak e e li a eke, nahiz e a i u i klasikoek ez du en
auke a ik ema en kan ab ia en e a euskaldunen a eko lo u ak eza zeko95. Euskaldunen
i udi hu a Goi E di A oan e esuma bisigodoan e a ankoan ga a u zen es e eo ipo
ba ean e e oina i zen zen. Es e eo ipo ho en a abe a, baskoiak zibilizazioa en e ze an
93 Ibid.
94 Pe e Hoppenb ouwe s, «Medie al peoples imagined», hemen: Imagology. The cul u al cons uc ion
and li e a y ep esen a ion o na ional cha ac e s. A c i ical su ey, ed. Man ed Belle e a Joep Lee ssen
(Ams e dam & New Yo k: Rodopi, 2007), 45-62.
95 Joseba Gabilondo, «XVI. mende ik XX. mende a: apologis ak e a subjek u euskalduna», hemen:
Euskal He iko Pen samendua en gida, ed. Alai z Aizpu u e al. (Bilbao: Udako Euskal Unibe si a ea,
2012), 7-25.
48
kon se bado ea bihu u zen euskal e emuko ideologia nagusia XIX. mendea en
e dialdean. Nahiz e a ez zu en zalan zan ja zen euskaldunen espainia asuna, euskal
me akon akizun au onomo ba ga a u zen e a ga ai ha en sinbolo bihu u zen
Gue nicaco A bola kan ua. José Ma ía Ipa agui ek (1820-1881) a akas a su bihu u
zuen kan u ha en le an, bai euskaldun asuna en opiko kon se bado eak bai an ses
e epublikazaleen e agina hau eman dai eke113.
Ho enbes ez, XIX. mendea en e dialdean bazegoen euskal me akon akizun ba , Ipa
Euskal He iko in elek ualek so u zu ena e a an ses me akon akizun nazional e a
libe ala i lo ua zegoena. Aldi be ean, euskal iden i a e inda su ba ga a u zen,
o uzale asuna Espainiako mona kia libe al kon se bado ea i lo u a. Hala e e, ekidingo
dugu euskal nazionalismoa en au eka iez edo p o o-nazionalismo ba ez hi z egi ea.
Egia da euskal nazionalismoak lehenago ik zeuden ma e ial kul u alak e abili zi uela,
baina euskal nazionalismoa en so e ak ez zuen ze an ge a u. Hu engo a alean,
so e a hu a ahalbide u zuen es uingu u zeha za azalduko dugu.
Euskal me akon akizun nazionala en so e a en es uingu ua
XIX. mendean, Pi inioen hegoaldeko euskaldun asuna Espainia en ba nean ule zen
zen. Ga ai ha an, espainia me akon akizun nazionalak bi aldae a izan zi uen. Ba a
e eakziona ioa e a bes ea libe ala. Bi kon akizunen oina ian Napoleonen inbasioa en
au kako ge a zegoen (1808-1813), baina aldae a bakoi zak in e p e azio nazionalis a
ezbe dina egi en zuen.
E eakziona ioen za , an sesen au kako ge a espainia ka olizismoak be e ga ai
lo ia sua be esku a zeko bo oka en muga i zen. Kasu ho e an, espainia
me akon akizun nazionala en u ezko a oa Habsbu go a en mona kia en une
go ena ekin iden i ika zen zen, be e bo e e inpe iala ekin e a gaz ela li e a u a en
U ezko Mendea ekin. Gainbehe a nazionala bo bonda dinas ia an sesa ekin hasiko
113 Agi eazkuenaga, De los ascos…, 98-100; Rubio Pobes, «Cen inelas de la pa ia…, 415; José Ma ía
O iz de O uño Lega da, «Fue os, iden idades sociales y gue as ca lis as», hemen: La au onomía asca
en la España con empo ánea (1808-2008), ed. Luis Cas ells e a A u o Cajal (Mad id: Ma cial Pons &
Ins i u o de His o ia Social Valen ín de Fo onda, 2009), 25-52; Xabie Zabal za Pé ez-Nie as,
«Ge nikako A bola, un himno hué ano», His o ia Con empo ánea 54 (2017): 207-41.
49
li za eke. E a XIX. mendean egin beha ekoa bene ako Espainia ka olikoa
be esku a zea zen (e o kizun u opikoa)114.
Libe alen kasuan, Napoleonen open au kako ge an, espainia he iak 1521eko
komune oen adibidea ja ai uko luke, e epika uz o duan Ka los I enpe ado ea en
legedia a ze i a a eza zea en au ka ge a u zen bo oka. Libe al espainia en
me akon akizun nazionalean, komune oen po o a espainia he i bu ujabea en (u ezko
a oa en) bukae a zen. E a gainbehe a, habsbu go a e a bo bonda dinas iekin e o i zen.
Baina an sesak kanpo a zean, espainia he iak i abazi egin zuen be e
subi ano asune ako eskubidea, o du a a e dinas ia a ze i a ek bahi u zu ena. Libe al
espainia en me akon akizun nazionala en a abe a, nazioa subjek u subi ano bezala
alda ika zen zuen e egimen kons i uzionala izango zen u ezko a o be i ba en be mea
(e o kizun u opikoa)115.
Espainia libe alen e a e eakziona ioen a eko ga azka ho e an, euskal e emuan
libe alismo kon se bado ea en be sio p opio ba izan zen nagusi e a ho ega ik, 1868ko
espainia i aul zan legedia an ikle iakala ona u zenean, euskal populazioa en za i handi
ba ka lis en neoka olizismoa ekin e a ma xinada ekin le a u zen. Izan e e, 1872-1876
a eko Ka lis aldia ezin da be eizi o duko Eu opako gi o kul u al e a poli iko
o oko e ik. E a XIX. mendea en biga en e dian ga azka a eago u zen libe al
an ikle ikalen e a neoka olizismoa en a ean116. Neoka olizismo de i zongunak be e
bu ua Es a u libe alak e engabe e aso ua ikus en zuen e a sen imendu agoniko ba ha u
zuen 1870ean, I aliako e esumak Ai a San ua Va ikanoan kon ina u zuenean117.
Ho ela, ka lis a espainia ek "gu e edia Espainiakua" en alde egin zu en ge a, hau da,
ka olizismoa en alde oihuka uz: "Biba gu e Jangoikua! Biba Ai a E omakua!"118.
Ge a ga aiko he i li e a u ak adi ze a ema en du bai ka lis en za , bai gobe nua en
aldekoen za , Espainia zela e e e en zia nazionala. Baina, aldi be ean, euskaldunak
114 José Al a ez Junco e a G ego io de la Fuen e Monge, «La e olución del ela o his ó ico», hemen: Las
his o ias de España. Visiones del pasado y cons ucción de iden idad, (Fon ana, Josep e a Villa es,
Ramón (zuz.), His o ia de España), ed. Josep Fon ana e a Ramón Villa es (Ba celona: C í ica & Ma cial
Pons, 2013), 3-437; Joxe Azu mendi, Espainia en a imaz (Donos ia: Elka , 2006).
115 Al a ez Junco e a de la Fuen e Monge, «La e olución del ela o…; Azu mendi, Espainia en a imaz...
116 Oded Heilb onne , «The Age o Ca holic Re i al», hemen: A Companion o Nine een h-Cen u y
Eu ope. 1789-1914, ed. S e an Be ge (Ox o d: Wiley-Blackwell, 2009), 236-47.
117 Ch is ophe Cla k, «The New Ca holicism and he Eu opean cul u e wa s», hemen: Cul u e Wa s.
Secula -Ca holic Conflic in Nine een h-Cen u y Eu ope, ed. Ch is ophe Cla k e a Wol am Kaise
(Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess, 2003), 11-46.
118 Joseba Tapia, «E a Ti a e a Tunba» (Zaku a en bibolina, 2010).
50
zi ela e e e en ziazko lu alde e a kul u a ma koa119. Gauzak ho ela, 1876an ka lis ek
ge a galdu zu enean be i o, u e hu a muga i bihu u zen e a hu engo hama kade ako
euskal gi o kul u alean e agin handia izan zuen120.
Behin XIX. mendea en e dialdeko hama kada ga azka suak pasa a, 1870eko
hama kada en bukae a ako Es a u libe alak inka u zi en. Iden i a e nazionalei
dagokienez, XIX. mendea en azken he enean eskualdeek ga an zia be ezia ha u zu en
iden i a e nazionalak sendo zeko o duan. Nazioen ba neko eskualde ezbe dinen
go aza eak egin zi en Eu opa osoan, ku su kon se bado ea ekin. Eskualdea ohiko
paisaia bezala i udika zean, es a ikoa e a hu bila, i udi kon se bado e ho ek ahalbide u
egi en zuen no banakoek be en eskualdea ekin zu en iden i ikazioa, iden i a e nazional
zabalago ba i e a nazioa en kon akizun his o iko e a abs ak uei lo zea121.
Zen zu ha an, Hego Euskal He ian bazegoen jada eskualdea en i udi kon se bado ea,
euskaldunei bu uzko lehenagoko es e eo ipoek inda ua e a espainia nazioa i lo ua.
Baina euskaldun asun hu a oso lo ua age i zen azken ma xinada ka lis a i. Espainiako
bes e eskualde ba zue an bezala, e a Eu opako mendebaldeko gainon zeko he ialdee an
ge a u zen moduan, euskal komuni a e homogeneoa e a kon se bado ea idealiza u zen
e a i udi ho i e ep oduzi u zen122. Baina espainia libe alek euskaldun asun hu a
be aien imajina io ik e a espainia me akon akizun libe ale ik ego zi zu en. Euskal
es e eo ipoa 1876ko E es au azioko Espainia libe ala en an i sesia zen be aien
ikuspegian e a, ho enbes ez, espainia libe alen disku so ik desage u egin zi en
o uzale asuna i e a euskaldun asuna i lo u ako ideiak123.
Bes alde, XIX. mendea en azken he enean Es a u libe alek hezkun za sis ema e a
ze bi zu mili a e aginko ak ja i zi uz en ma xan. Be an, iden i a e nazionala modu
esplizi u ba ean i akas en e a e ep oduzi zen zen. Iden i a e nazionala giza eko ohiko
elemen u bihu zeko bes e ak o ee ako ba zuk, adminis azioa en ga apena, legedia
119 An onio Za ala, Ka lis en biga en ge a eko be soak (Oia zun: Sendoa, 1997).
120 Mu o, E hnici y and Violence…; Félix Luengo Teixido , «Res au ación: iden idad, ue os y au onomía.
Libe ales, epublicanos y ca lis as en la cons ucción de la iden idad asca (1876-1923)», hemen: La
au onomía asca en la España con empo ánea (1808-2008)2, ed. Luis Cas ells e a A u o Cajal (Mad id:
Ma cial Pons & Ins i u o de His o ia Social Valen ín de Fo onda, 2009), 135-57.
121 A chilés Ca dona, «“Hace egión es hace pa ia”...
122 Xosé Manuel Núñez Seixas, «The Region as Essence o he Fa he land: Regionalis Va ian s o
Spanish Na ionalism (1840-1936)», Eu opean His o y Qua e ly 31, 4. zbk. (2001): 483-518.
123 Molina Apa icio, «“¿Delenda es Ca hago?”...
51
ekonomikoa e a ga aio sa eak izan zi en124. Aldi be ean, gobe nuek azele a u egin
zu en aldae a linguis iko zeha z ba en eza pena hizkun za nazional bezala125. Es a u
libe alek hizkun za nazional baka a alda ika u zu en. Ondo io, bes e hizkun za ba
nagusi zen e emue an mugimendu kul u al ga an zi suak so u zi en, biga en mailan
ge a u zi en eskualdeko hizkun za ho iei lo u a. Be pizkunde linguis ikoak bezala
ezagu zen di a mugimendu kul u al ho iek, land ia , b e ainia , gales a e a ka alanda
eskualdee an ga a u zi enak, bes eak bes e.
Euskal kasuan, an ses es uingu ua en e agina azpima a u beha da bes e behin.
Euskal be pizkundea III. E epublika an seseko ga azka poli iko-kul u alei lo u a
ge a u bai zen, hain zuzen e e, Es a u laikoa en e a neoka olikoen a eko ga azka i126.
F an ziako bes e eskualde ba zue an ge a u zen bezala, Ipa Euskal He iko eli e
kon se bado e e a ka olikoak okiko iden i a e a akas a su ba ga a u zuen, ´euskaldun
ededun´ opikoa azpima a uz127. 1851 ik euskal lo e jokoak ospa u zi uz en An oine
d´Abbadie en babespean e a ho ie an, euskal he i sakonki ka oliko ba en ideia
e ep oduzi zen zen. Adibide hu a ja ai uz, 1879 ik au e a lo e jokoak Pi inioen
hegoaldean e e ospa zen hasi zi en e a okiko e akundeek e a elka e kul u alek Ipa
Euskal He iko e eduan oina i u ako lehiake ak sus a u zi uz en. Lehiake a ho iek
muga en bi aldee ako euskal hiz unak e a li e a oak ha emane an ja i zi uz en e a
mugaz gaindiko euskal iden i a ea inda u zu en128.
Labu bilduz, XIX. mendea en azken he enean espainia libe alek euskal imajina ioa
baz e u zu en be aien Espainia en ideia ik. Aldi be ean, mugaz gaindiko euskal
iden i a e ka oliko e a kon se bado ea inka u zen. Iden i a e ho i lo u a, euskal
me akon akizun ba e e eza i zen. Euskaldunak be ez zi en ka olikoak e a
kon se bado eak (u ezko a oa) baina III. E epublika an seseko legedia an ikle ikalak
e a ka lis en po o ak kal e handia egin zie en euskaldunei (gainbehe a nazionala).
Be az, Euskal He i ka olikoa be eza i beha zen (e o kizun u opikoa). Nahiz e a
124 Eugen Webe , Peasan s in o F enchmen: The Mode niza ion o Ru al F ance, 1870–1914 (S an o d:
S an o d Uni e si y P ess, 1976).
125 Juan Ca los Mo eno Cab e a, El nacionalismo lingüís ico. Una ideología des uc i a (Ba celona:
Península, 2008).
126 James McMillan, «‘P ies hi s gi l’: on he on line in he ‘wa o he wo F ances’», hemen: Cul u e
Wa s: Secula -Ca holic Con lic in Nine een h-Cen u y Eu ope, ed. Ch is ophe Cla k e a Wol am
Kaise (Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess, 2003), 77-101.
127 Xabie I çaina, Euskaldun ededun. E epublika en o oimen u a uak (Donos ia: Elka , 2012).
128 Xabie Zabal za Pé ez-Nie as, «Pizkunde: los “ enacimien os” de la lengua asca», SCRIPTA, Re is a
in e nacional de li e a u a i cul u a medie al i mode na 11 (2018): 86-107; Aizpu u, Delgado e a
Os olaza, «Pueblo, polí ica y nación...
52
espainia asuna i lo u a ja ai zen zuen, Fidel Saga mínaga en (1830-1894) e a A u io
Campiónen (1854-1937) ida ziek euskal me akon akizun hu a ge o e a au onomoagoa
egin zu en espainia me akon akizun nazionala ekiko129.
Ho enbes ez, euskaldunen his o ia i bu uzko me akon akizun kon se bado ea inka u
zen XIX. mendea en bukae an, egi u a iadikoa zuena e a bai F an zian e a bai
Espainian zeuden me akon akizun nazional kon se bado e e a ka olikoen e edua
e epika zen zuena: be ezko nazio ka olikoa zen (u ezko a oa), libe alismoak nazioa
a iskuan ja i zuen (gainbehe a nazionala) e a nazio ka olikoa be eza i beha a zegoen
(e o kizun u opikoa).
Azpima a u dugu Espainia libe ala en i udi egi ik a ge a u zela o du ako
euskaldun asuna e a mugaz gaindiko euskaldun asuna inda u zela. Baina nola an
bi hu u zen me akon akizun kon se bado e hu a euskal nazionalismoa en oina ia? XIX.
an ses e a espainia nazionalismoa bi po o mili a ek oso ma ka u a zegoen.
Pen sala i e a idazle belaunaldi oso ba en e e e en zia bihu u zi en Sedanen II. Inpe io
an sesak izandako débâcle delakoa (1870) e a i sasoz bes aldeko espainia kolonien
gale a (1898). Euskal o uzaleen za , an zeko esanahia izan zuen 1876 u eak, ka lis en
po o a enak. Eu opako in de siècle es uingu u kul u alean, nazioa en po o mili a ek
ga an zi sinboliko handia ha u zu en. Ingu u kon se bado ee an nazioa ahuldua e a
e aso ua zegoela sen i zen zen. Nazioa i e e e en zia no uak egi en zi en, nazioa
go pu za bail i zan, azalpen psikologiko e a medikoei lo u a. Kon se bado een za ,
ga aiko iloso ia bi alis a en e aginpean, e emedio ba opa u beha zen gaixo zegoen
nazioa en za e a, ho ela, mugimendu poli iko an ipa lamen a ioak e a mili a is ak
uga i u zi en. Ho i lo u a, kon uan ha u beha dugu in de siécle es uingu uan alde di
sozialis a handiak e e egi u a u zi ela e a be az, ezke eko lehiakide be i e a inda su
ba zegoela130.
1892an, Bilbon, Sabino A ana en (1865-1903) zenbai a ikulu en bilduma a gi a a u
zen: Bizkaya po su independencia. Euskal his o ia en kon akizun an ilibe ala e a
mili a is a zen. E a au o eak be ak euska a u ako Al abizca co Can ua en pasa eak
129 Co cue a, La pa ia de los ascos: o ígenes, ideología y o ganización del nacionalismo asco (1876-
1903).
130 Jean-Claude Raba é, «F ancia 1870 - España 1898. Desde la Débâcle has a el Desas e», hemen: La
cul u a del o o: español en F ancia, ancés en España, ed. Manuel B uña Cue as e al. (Se illa:
Uni e sidad de Se illa, 2006), 636-49.
53
jaso zen zi uen131. A ana en ob an e e e en ziazko au o eak aipa zen ez di en a en,
be e lanak ga aiko nazionalismo kon se bado ean ohiko zi en opiko his o izis a guz iak
e epika zen zi uen. Hala nola i agan ka olikoa en, gainbehe a libe ala en e a
be esku apen nazional ka olikoa en egi u a iadikodun kon akizuna. A anak,
espainia asuna i edo an ses asuna i lo u ako euskal ka olikoa en ideia albo a u a,
Agos i Xaho en e edua kopia u zuen. Hau da, euskal aska asuna i bu uzko
me akon akizun nazional ba ga a u zuen, baina ka olizismo mili an e ba en
ikuspegi ik132.
A ana en lanean ge ak, odola e a abe ia en lu a azpima a zen zi en, bai e a
ka olizimo in eg is a i a xikimendua. Be e e e o ikak be eziki gogo a zen du an ses
nazioa i bu uz Mau ice Ba ès-ek (1862-1923) ga a u ako ikuspegia. Ba ès 1889an
auke a u zu en o dezka ien gabe a ako e a be an, Boulangue jene ala en naizonalismo
mili a is a babes e zuen. Ba es, A ana be a bezala, Loiolako Inazio en euskal e edu
ka oliko-bo okala ia en ja ai zaile bezala iden i ika zen zen gaine a133. Ho enbes ez,
A anak e aiki ako euskal me akon akizun nazionala ez zen salbuespen ba in de siècle
ga aiko eu opa es uingu u kon se bado ean, ez e a be e e e o ika mili a is an.
A ana en o iginal asuna honakoa zen: be e me akon akizun nazionala en e o kizun
u opikoa euskal he i independen e ba zen, Espainia ekiko lo u a ik gabe.
Ia mende ba ge oago, 1978ko abenduan, Teles o o Monzonek He i Ba asuna en
ja ai zaileak A ana en ondo engo bezala au kez u zi uen, euskal nazioa en salba zaile
bezala, lehen aldiz koalizioak Anoe ako belod omoa muku u be e zuenean: "Ze zan
A ana Goi i? U opiko handi ba ! U opikoak egi en dio e mundua i au e a a azi. Zuek,
u opikoak, eka iko duzu e Euskadiko aska asuna!"134. Hu engo a alean, A anak
egi u a u zuen euskal me akon akizun nazionala i e epa a uko diogu.
A ana en euskal me akon akizun nazionala
Me akon akizun nazional ba en so e a izan zen Sabino A anak Espainia ekiko
ezbe dina zen euskal nazioa en e a mugimendu poli iko be ia abia zeko modu
kon zien ean emandako lehen pausua. Nahiz e a Bizkaiaz a i u be e lanean, modu
131 Sabin A ana e a Goi i´ a , Bizkaya po su independencia (Bilbao: Tipog a ía de Sebas ián de
Amo o u, 1892).
132 Ahedo Gu u xaga, El iaje de la iden idad…89, 145.
133 Ped o Ca los González Cue as, «Mau ice Ba ès y España», His o ia Con empo ánea 34 (2007): 201-
24.
134 An on Ezeiza, E e e enduma (Be an Filmeak, 1978).
54
me onimiko ba ean egi en zuen, lan be ean euskaldun asuna sinonimo za ha zen
bai zuen. A anak bizkai a /euskal he ia i e aku si nahi zion "lo que ué é indicándole en
lo po eni lo que debe se ", hau da, me akon akizun nazional o ok egi en duena135.
Nahiz e a be e ideologia ul aka olikoa izan, A anak ezin zuen ihes egin me akon akizun
nazionalak so zean in elek ual libe alek eza i ako zenbai opiko a ik: aska asunean,
be din asunean e a anai asunean oina i u ako nazio ba exis i u omen zen, zeina en
subi ano asuna bo xaz bahi ua izan zen. Sabino A anak "una exis encia pe ec amen e
eliz" egon omen epe ba desk iba zen zuen e a ga ai ha an bizkai a ak/euskaldunak
"lib es e independien es" izan ei zi en, be en komuni a ee ako bizimodua e eduzkoa
izanik: "a mónica y a e nalmen e unidas (...) no p es ando obediencia más que á su
Jaungoikoa [Dios] y á sus leyes consue udina ias"136. Espainia ekiko ga azkak eka iko
luke gainbehe a: "decadencia, sí, y nadie se asomb e de es a exp esión: que si, en los
siglos sucesi os y á medida que más ín imamen e se elaciona con España, pa ece
eng andece se"137. Azkenik, euskaldun asuna en bene ako asuna be esku a zeko
o mula p oposa zen zuen. Ho e a ako bizkai a ek/euskaldunek bazu en e edua,
"hé oes y má i es de nues a libe ad" di elakoak, i aganeko abe zaleak. A anak
eza i ako me akon akizun nazionala en a abe a, espainia en bo e ea e a espainia
legeak deusez a zea zen euskal abe zaleen be ebeha a138.
Esan bezala, A ana en euskal me akon akizun nazionala en bes e ezauga i ba lehen
aldiz euskaldun asuna e a espainia asuna kon aja i izana da. E eduzko he i ba ek
zapal zaile a ze i a ba en au ka egi en duen bo okan oina i u ako me akon akizun
nazionala bes e he ialde ba zue an e e ohikoa da, esa e ako nazio no dikoe an. Sabino
A anak A o Mode noko euskal apologis en mi oak bi o mula u zi uen bezala,
nazionalis a no egia , dania e a inlandia ek A o Mode noko go izismoa ha u zu en
oina i za , bes e mona kia ba ekiko be aien independen zia alda ika zeko. A ze iko
zapalke a en au ean aska asuna helbu u du en me akon akizun nazionalak bes e
iden i a e nazional ba zuen oina ian e e badaude, esa e ako, belgika a,
luxenbu go a a, xekia a, eslo akia a, hunga ia a en e a he ialde bal ikoe akoa139.
135 A ana e a Goi i´ a , Bizkaya po su independencia… 9.
136 Ibid., 18-19.
137 Ibid., 57.
138 Ibid., 12, 92.
139 Wendland, «The Russian Empi e and i s Wes e n Bo de lands…; Ma nix Beyen e a Benoî Maje us,
«Weak and S ong Na ions in he Low Coun ies: Na ional His o iog aphy and i s ´O he s´ in Belgium,
55
Espainia ekin inolako ha emanik ez zuen euskal be ezi asuna en ideia in de siècle
ga aiko moda p imi ibis a ekin e e e laziona u dai eke. Ikuspegi eu opa -unibe salis a
ba e ik, euskaldunak pe i e iako he i be ezi e a mi aga ie ako bes e ba zi a ekeen. E a
his o ia en albo ba ean egongo li a eke he i ho iek, Mendebaldea en P og eso
libe ala en inda ak his o ia ik ego zi a e a bu gesen za museo pieza bihu u a. Kon uan
ha u beha da, zen zu ho e an, modako ob a Pie e Lo i en (1850-1923) Ramun cho
(1891) zela. Ob a ho e an, euskal au ok onoa Mia i zen e a Donos ian uda pasa zen
zuen eu opa eli ea en kon sumo a egoki u a age i zen, Gé ad de Ne alen (1808-1855)
e a Gus a e Flau e en (1821-1880) e edu li e a ioak ja ai uz140.
Bes alde, A ana en biog a ian e e opa dezakegu espainia asuna ekiko ukoa. Familia
bu ges ka lis a ba ean jaioa, e xean An zinako E egimena en idealizazioa jaso zuen
A anak, libe alismoa en au eko giza ea a monia, o dena e a e uki k is aua nagusi
zi en ga aia baili zan. Ba zelonan ikasle ibili zen ge o e a be an in eg is engana
hu bildu zen. Ho iek ka lismoa ekin e a leial asun mona kikoa ekin apu u zu en
ko on e ba zi en e a Ai a San ua i baka ik zi ela idel alda ika zen zu en.
In eg ismoa ekiko hu bilke a hu a A ana en pen samenduan un sezko pausua izan zen,
ka lis ek espainia mona kia ekiko zu en lo u a en gaine ik, Ai a San ua ekiko e a
ka olizismoa ekiko lo u a eza zen bai zuen141. Bilbo a i zuli zenean, XIX. mendeko
azken he eneko ga apen indus ialak e alda u ako eskualdea ekin au ki u zuen. Langile
klase be ia, Espainiako bes e eskualde ba zue a ik i i si akoa, Bilboko auzoe an e a
Ibaizabal a oa en ezke aldean pila u a bizi zen e a ho iengan ideologia ma xis a e a
Luxembou g and he Ne he lands in he Nine een h and Twen ie h Cen u ies», hemen: The Con es ed
Na ion. E hnici y, Class, Religion and Gende in Na ional His o ies, ed. S e an Be ge e a Ch is Lo enz
(Palg a e Macmillan, 2011), 283-310; Pe e A onsson e al., «No dic Na ional His o ies», hemen: The
Con es ed Na ion. E hnici y, Class, Religion and Gende in Na ional His o ies, ed. S e an Be ge e a
Ch is Lo enz (Palg a e Macmillan, 2011), 256-82; Ge no Heiss e al., «Habsbu g´s Di icul Legacy:
Compa ing and Rela ing Aus ian, Czech, Magya and Slo ak Na ional His o ical Mas e Na a i es»,
hemen: The Con es ed Na ion. E hnici y, Class, Religion and Gende in Na ional His o ies, ed. S e an
Be ge e a Ch is Lo enz (Palg a e Macmillan, 2011), 367-404.
140 Kepa La ea Muxika, «La li e a u a, coa ada de la ideología: los apologis as ascos», hemen:
Ideology, Poli ics and Demands in Spanish Language, Li e a u e and Film, ed. Te esa Fe nández Ulloa
(Camb idge: Camb idge Schola s Publishing, 2012), 153-70; Lo e o Casado, «“Las alpa ga as de
Ramun xo”: signi icado social y cul u al de un a que ipo omán ico de la iden idad asca», hemen: Los
caminos de la nación. Fac o es de nacionalización en la España con empo ánea, ed. Félix Luengo
Teixido e a Fe nando Molina Apa icio (G anada: Coma es, 2016), 473-86; Joseba Gabilondo, «F om
Pos colonial Tou ism o Pos impe ial Melod ama: Fe nando A ambu u´s Pa ia as Spanish Te o ism-
Po nog aphy», hemen: Pos colonial Spain. Coloniali y, Violence, independence, ed. Helena Miguelez-
Ca ballei a (Ca di : Uni e si y o Wales P ess, 2019); Césa Alcalá, «Ka l Ma x y el ca lismo:
e lexiones eales o apóc i as», Apo es: e is a de his o ia con empo ánea 53 (2003): 82-93.
141 Ped o José Chacón Delgado, «In oducción al es udio de la e apa ba celonesa de Sabino A ana Goi i
(1883-1888)», Le as de Deus o 42 (2012): 155-82.
56
an ikle ikala zen e agin gehien zuena. Bilbo hu a A ana en hau za oko memo ia
bukolikoa ekiko oso bes elakoa zen142.
Bilbo a bu gesia en au ei i zi klasis ek e a in eg is ek bene ako ka olikoen e a
mes izoen a ean egi en zu en ezbe din asuna be e eginez, Sabino A anak alda ika u
zuen euskaldunak ezin zi ela espainia langile an ikle ikalen a aza be dinekoak izan.
Disku so za a a su e a xeno obo ba ga a u zuen e a Euzko Alde di Jel zalea (EAJ)
so u zuen be anduago143. Alde di be iak Espainia ekiko independen zia alda ika zen
zuen, euskal ka olizismoa langile e o kinengandik e a an ikle ikalismo ik babes eko
modu baka bezala. Be az, Sabino A anak euskal nazio ka oliko e a bukolikoa imajina u
zuen (u ezko a oa) baina Espainia en konkis ak, libe alismoak e a e o kinek nazio hu a
desage zeko zo i a e aman zu en (gainbehe a nazionala). Ho ega ik, euskal nazio
ka olikoa salba zeko modu baka a Espainia ekiko independen zia zen (e o kizun-
u opikoa). Gaine a, Euzkadi neologismoa asma u zuen A anak, be e p oiek u
nazionala i izena ema eko: Euzkadi li za eke euskal a azako ka oliko e a
adizionalis ek osa u ako nazioa.
Euskal nazionalismoa, mugimendu poli iko bezala, nazionalis a e minoa o oko zen a i
zen ga ai ba ean so u zen. Euskal nazionalis ek Euzkadi en za be e lekua alda ika u
zu en Eu opako es a u-nazioen a ean, okian okiko nazionalis ek Finlandia en za ,
No egia en za , I landa en za , Polonia en za , Jugosla ia en za edo Is aelen za
eska zen zu en bezala. EAJ en a akas a azka a, gaine a, 98ko k isiak
espainia asunean so u zuen a sekabe asuna i e an zun bezala e e ikus dai eke144.
Euskal nazionalismo jaiobe iak A o Mode noko euskal e no ipoa be e egi en zuen:
ja o izko independen zia, euska a, kapa e asun unibe sala e a k is au asun p imi iboa.
Baina euskaldunen espainia asuna en oga bezala ha u beha ean, he en zia mi iko
hu i euskaldunek espainia ekiko zu en nagusi asun mo ala en adie azpide bezala
ule zen zen. Bi o mulazio ho e an, kon uan ha u beha da Sabino A anak Espainia i
bu uzko au ei i zi ba be e egin zuela, e a au ei i zi hu a oso ohikoa zela eu opa
142 Jon Jua is i, El bucle melancólico. His o ias de nacionalis as ascos (Mad id: Espasa, 1997), 139-81.
143 Díaz F ei e, «El cue po de Ai o ...
144 Ismael Saz Campos, «Regene acionismos y nue os nacionalismos. El caso español en una pe spec i a
eu opea», hemen: Es udios sob e nacionalismo y nación en la España con empo ánea, ed. Ismael Saz
Campos e a Fe an A chilés i Ca dona (Za agoza: P ensas Uni e si a ias de Za agoza, 2011), 55-78;
Jua is i, El bucle melancólico…, 33.
57
kul u an: o ien alismoa. A anak be ak zioenez, "los make os. Esos son nues os
Mo os"145.
O ien alismoa Eu opako mendebaldean ohikoa den au ei i zi ba da. E enazimendu
ga ai ik da o kigu, au kako bezala i udika u bai zi en Eu opa unibe sal, humanis a e a
g ezia iloso oen ondo engoa, alde ba e ik, e a Ekialde despo iko, naba menke iazalea,
lizuna e a pe sia ba ba oen ondo engoa, bes e ik146. A o Mode noan zeha ,
Espainia ekiko i udi o ien aliza u ba ga a u zen. XVI. e a XVII. mendeen a ean
Mona kia Hispanikoak izan zuen nagusigoak ospe xa a eka i zion gainon zeko
mona kien ikuspegian. Espainia ak Napoliko konkis a ekin (1501-1504), Bo gia Ai a
San ua en gehiegike iekin (1492-1503), ja o izko ame ika biz anleen esplo azioa ekin
(1492 ik au e a) e a Felipe II. en e a Ingala e ako Bloody Ma y en a eko
ezkon za ekin lo zen zi uz en. Espainia en es e eo ipo nega ibo ba ga a u zen, gaiz oa,
zan a a e a handizalea bezala i udika uz147.
Behin Mona kia Hispanikoa eu opa bo e e hegemoniko ik baz e u a geldi u zenean,
XVIII. mendeko an ses ilus a uek espainia en es e eo ipo nega iboa azpima a u
zu en. Espainia A gien F an zia en kon a-adibide bezala ha u zu en. Hau da, F an zia
g ezia ioso oen adizio unibe sala en ondo engo i udika u zu en e a Espainia,
ekialdeko ba ba ismoa i lo u a. I aganean il za u a zegoen Espainia ba i udika u zu en,
zapal zailea e a ha opu za, ka oliko asun in ole an e ba zuena gaine a,
Ilus azioa en za gaindi u ezinezko hesia148.
Au ei i zi ho i, XIX. mendean Eu opako ipa -mendebaldeko bu gesiak
hegoaldea ekiko ga a u zuen i udia gehi u zi zaion. Eu opa ba neko Ipa aldea e a
Hegoaldea ezbe din zen zuen au ei i zi ho ek, medi e anea paisaia i esanahi be ia
eman zion, be e go en-unea jada aspaldi pasa zuen e a gainbehe an zegoen espazioa
bezala bi de ini uz. I alia, G ezia e a Espainia i agan lo ia sudun lu alde bezala
i udika u zi en XIX. mendeko Eu opako ipa -mendebaldean. Pe sonaia mi aga iz e a
klixe o ien alis ez be eako leku bezala. I udi es a iko ba zen, Eu opako hegoaldea,
145 Sabin A ana e a Goi i´ a , «Nues os mo os», Bizkai a a, 1893ko abendua en 10a.
146 Be nd Thum, «O ien alism», hemen: Imagology. The cul u al cons uc ion and li e a y ep esen a ion
o na ional cha ac e s. A c i ical su ey, ed. Man ed Belle e a Joep Lee ssen (Ams e dam & New Yo k:
Rodopi, 2007), 389-93.
147 José Manuel López de Abiada, «Spania ds», hemen: Imagology. The cul u al cons uc ion and li e a y
ep esen a ion o na ional cha ac e s. A c i ical su ey, ed. Man ed Belle e a Joep Lee ssen
(Ams e dam & New Yo k: Rodopi, 2007), 242-48.
148 Xa ie And eu Mi alles, El descub imien o de España. Mi o omán ico e iden idad nacional
(Ba celona: Tau us, 2016).
64
e a gaine a, E epublika en gobe nu a u e be ean eskuina i i si zenean, es a u ua en
ami azioa e en zen163.
Azkenik, euskal au onomia es a u u ako p oiek ua azka ba ean ami a u e a ona u
zuen F on e Popula ak 1936ko u ian, jada ge a hasi a zegoenean. Es a u kolpea en
lehen unee an, EAJ zalan za i age u zen, bai ma xina uek e a bai elizako hie a kiak
ma xinada babes e a dei u bai zu en. Azkenean, La go Caballe o sozialis a en gobe nu a
ba zeko sine qua non baldin za bezala ja i zuen EAJk euskal es a u ua en ami azioa.
Bu uzagi independen ziazaleenek ge a ik apa e ge a zea p oposa u zu en, bes e
ba zuek gu u zada ka olikoa en alde le a zea de enda u zu en bi a ean. Aldi be ean,
mili an e e a bo o emaile asko ma xina uekin ba u zi en, ka olikoen za auke a egoki
baka a zela pen sa uz164.
EAJ Mad ileko gobe nu ezke ia e a ba u zenean, euskal gobe nu au onomo ako
koalizioa osa u zu en EAJek e a F on e Popula ak ―Euzko Abe zale Ekin zak F on e
Popula ean pa e ha zen zuen―. Gobe nu au onomoa en kon olpeko e emua Bizkai a
e a A aban e a Gipuzkoan ma xina uen esku ez zeuden lu aldee a a heda u zen.
Lendaka i bezala José An onio Agui e (1904-1960) enp esa i gaz ea, u bola i ohia e a
EAJko pa lamen a ia auke a u zu en165. Agi ek ideologia demok a a k is aua zuen e a
euskal gobe nu au onomoak nolabai eko ku su an ioliga kikoa eduki zuen, euskal eli ea
ia-ia aho ba ez ma xinada ekin le a u bai zen166. Euskal au onomia EAJ en ikuspegi
nazionala en a abe a e aman zen p ak ika a. Es a u ua euskal nazioa en ai o pen bezala
ule zen zu en, e a ez Espainia en deszen alizazio ako neu i bezala. Gobe nu
au onomoak de ac o Es a u ba bezala agindu zuen ge a ga aian, di u, polizia,
pasapo e e a a mada p opioa ekin. E a bando nazionalak au e a egin zuen heinean,
hu a euskal lu alde au onomoa en espainia konkis a bezala saldu zu en167.
163 de la G anja Sainz, Nacionalismo y II República…; Tusell, His o ia de la Democ acia C is iana…;
José Ma ía Tápiz Fe nández, El PNV du an e la II República (o ganización, implan ación e i o ial y
bases sociales) (Bilbao: Fundación Sabino A ana, 2002).
164 Ley e A ie a Albe di, «Dilemas del nacionalismo asco en la Gue a Ci il», hemen Desde la capi al
de la República: nue as pe spec i as y es udios sob e la gue a ci il española, ed. Se gio Vale o Gómez
y Ma a Ga cía Ca ión (Valencia: Uni e si a de València, 2018), 171-85.
165 Lendaka i hi za ´h´ ik gabe ida zi zen 1980an lehen lehendaka i au onomoa auke a u zen a e.
166 Joseba Agi eazkuenaga e a Mikel U quijo, ed., Bilbao desde sus alcaldes. Dicciona io biog á ico de
los alcaldes de Bilbao y ges ión municipal en la Dic adu a. Vol. III: 1937-1979 (Bilbao: Ayun amien o
de Bilbao, 2008); Pako Sudupe, Teles o o Monzon. A is ok a a abe zalea. EAJ ik HB a: bilakae a
poli iko-kul u ala (Donos ia: Txe oa, 2018).
167 José Luis de la G anja Sainz, El oasis asco. El nacimien o de Euskadi en la República y la Gue a
Ci il (Mad id: Tecnos, 2007).
65
Nahiz e a euskal e emuko giza ea en za i handi ba 1936an ma xina uen alde
mobiliza u zen e a bes e ba F on e Popula a en aldekoa zen, EAJk lo u egin zuen
ge a euskaldunen au kako kanpaina mili a espainia ba bezala i udika zea168.
Kon akizun ho en a abe a, euskaldunek ge an be en au ogobe nua de enda zeko
baka ik pa e ha u zu en. Ho ela, ge a i esanahi be ia eman zio en: euskaldunen
au kako espainia en bes e olda aldi ba zen. O du ik au e a, 1936 u ea euskal
me akon akizun nazionaleko bes e u e gako ba bihu u zen169.
F ankismo ga aian, EAJk sakondu egin zuen 1936ko ge a en in e p e azio hu a,
euskaldunen au kako Espainia en ge a ena. Euskaldunek be en bo onda ea en au ka
pa e ha u izango zuke en ge an e a gaine a, o dena man en zea lo u zu en,
gehiegike ia e ep esiboak, ezke ia ak e a an ikle ikalak muga uz. Zen zu ho e an,
EAJk ha o de enda u zuen 1937an gobe nu au onomoa en agindupean zeuden opak
e endi u izana be en k on olpeko e emua galdu o duko, ge a buka u baino ia bi u e
lehenago. Ge a ga ai ik ga a u ako euskal me akon akizun nazionala en a abe a, 1936-
1937 a ean euskaldunek eu opa demok a a e espe aga i bezala joka u zu en,
espainia en ba ba ismo o ien aliza uan e o i gabe170.
He i Ba asuna so u zu enek 1978an ge a en ikuspegi hu a jaso zu en. 1936a be e
disku soko da a gako bezala ha u zuen He i Ba asunak e a ge a euskaldunen e a
be en au ogobe nua en au kako olda aldi bezala ule zen zuen. Espainia en i udi
o ien aliza u ba e e jaso zu en 1970eko hama kadako independen is ek. I udi ho en
a abe a, ezinezkoa zen Espainia Eu opa mendebaldeko he ialde no maliza u ba
bihu zea. Gaine a, He i Ba asunak ge ak o aindik zi auela de enda zen zuen.
Teles o o Monzon bu uzagiak, ge a ga aiko Euzko Jau la i zan pa e ha u zuenak,
1978ko ekainean esa en zuen: "la gue a no ha e minado"171. Valen in Solasgais ua
(1937-2011) bu uzagiak e e He i Ba asuna en ja o ia ge an eza zen zuen: "noso os
p ocedemos de una lucha a mada que se dio en el 36 y que, po desg acia pa a nues o
168 Xosé Manuel Núñez Seixas, ¡Fue a el in aso ! Nacionalismos y mo ilización bélica du an e la gue a
ci il española (1936-1939) (Mad id: Ma cial Pons, 2006).
169 Diego Mu o, «The poli ics o wa memo y in adical Basque na ionalism», E hnic and Racial S udies
32, 4 zbk. (2009): 659-78; Fe nando Ma ínez Rueda, «La memo ia de la Gue a Ci il en el nacionalismo
asco de posgue a a a és de Teles o o Monzón», Sancho el Sabio. Re is a de Es udios Vascos Ex a 1
(2018): 245-62.
170 Paloma Aguila , «La gue a ci il española en el discu so nacionalis a asco. Memo ias peculia es,
lecciones di e en es», hemen La ansición en el País Vasco y España. His o ia y Memo ia., ed. Ja ie
Uga e (Leioa: Se icio edi o ial de la Uni e sidad del País Vasco, 1998), 121-54.
171 Egin, «Monzón: “man engo odo lo dicho en Tolosa”», Egin, 1978ko ekaina en 14a.
66
pueblo, aún no han e minado sus consecuencias"172. Solasgais ua EAE-ANV alde diko
boze amailea zen, hau da, 1936ko Eusko Jau la i zan pa e ha u zuen alde dikoa e a,
aldi be ean, He i Ba asuna en so e ako kidea. 1979ko hasie an, Pa xi Zabale a (Lei za,
1947) bu uzagia u unago joan zen: "hoy José An onio Agui e es a ía en He i
Ba asuna"173.
Koalizioak an ola u zi uen lehen eki aldie an e e ge a en ja aipena izan zen lei mo i .
1978ko u ia en 28an lehen aldiz dei u zi uen be e ja ai zaileak mani es azio ba e a,
"a zo e a gau ko guda ien alde"174. Egun ba zuk ge oago Bilboko La Casilla
poliki oldegian an ola u ako mi in handian e e, lema be be a ha u zu en goibu u175.
Ja aian ikus dai ekeen i udian, Teles o o Monzon age i da bildu akoen au ean hi z
egi en, e a be a i so daude, ezke e ik eskuine a, Xabie Añua, Jon Idigo as, F ancisco
Le amendia e a Valen ín Solasgais ua.
1.2 i udia. He i Ba asuna en mi ina Bilbon, Kons i uzioa en e e e enduma en kanpainan (1978)
I u ia: Kaze a i Kanaia bloga
172 Egin, «La Fede ación Socialis a Abe zale se ans o ma á en pa ido en julio», Egin, 1978ko
ekaina en 4a.
173 Pa xi Zabale a, «Hay que ins i ucionaliza Euskadi, con Na a a den o», Egin, 1979ko o saila en 21a.
174 Egin, «He i Ba asuna y las Ges o as con ocan una concen ación el día 28», Egin, 1978ko i aila en
26a.
175 Egin, «He i Ba asun ab ió su campaña en Bilbao», Egin, 1978ko aza oa en 11.
67
Zenbai au o ek azpima a u du e He i Ba asuna en oina izko ezauga ia ge a en ideia
zela e a, a e gehiago, Sabino A ana en me akon akizun nazionala en be esku apen
hu sa zela176. Baina 1970eko hama kada en bukae a ako, bai euskal me akon akizun
nazionala, bai es uingu u espainia a e a eu opa a e aba ezbe dinak zi en.
Beha ezkoa da aldake a ho iek az e zea, He i Ba asuna en kon akizun nazionala ez
bai a 1892koa, ez e a 1937koa, nahiz e a zenbai ezauga i komun di uen. Gaine a, be e
mezua en in e pela zeko gai asuna e a giza ea en za i ba ean izan zuen a akas a
ule zeko, beha ezkoa da kon uan ha zea bai euskal e emuan e a bai Espainian
ankismo ga aian eman zi en aldake a sozio-ekonomiko e a kul u al ga an zi suak.
Hu engo kapi uluak esuingu u kul u al ho i bu uzko in e p e azio ba p oposa zen du,
He i Ba asunak lehen une ik izan zuen sos engua e a jenda ea en za i ba
mobiliza zeko gai asuna ule zeko beha ezko bai e i zogu.
Ondo ioak
Euskal me akon akizun nazionalak zenbai oina izko ezauga i komun di u Eu opako
gainon zeko me akon akizun nazionalekin. Lehenik e a behin, A o Be ian inka u zen
e no ipo ba da abiapun ua. Biga enik, nazioa ha zen du his o ia en subjek u nagusi
bezala. E a hi uga enik, egi u a iadiko ba du: nazioa homogeneoa e a ha monikoa
omen zen u ezko a oa, o ainaldi aino luza zen den gainbehe a e a homogeneo asuna
e a ha monia be esku a uko di uen e o kizun u opikoa. Gaine a, bes e zenbai
me akon akizunek bezala, euskal gainbehe a nazio a ze i a , gaiz o e a bo e e su ba en
e aginez ge a u zela suposa zen du.
Euskal me akon akizun nazionala e a zeko o duan, Ipa Euskal He iko euskaldunen
e agin kul u ala un sezkoa izan zen, mugaz gaindiko euskal iden i a e ba inda zeko
o duan. Be an so u zi en an ses e edu libe ala imi a zen zu en euskal kon akizun
nazionalak e a gaine a, ipa aldeko euskaldunak p o agonis a izan zi en XIX.
mendea en azken he eneko euskal be pizkundean.
Sabino A ana en euskal me akon akizun nazionala en a akas a in de siècleko
kon se bado e e adikalekin e a XIX. mendeko neoka olizismoa en eskema kul u alekin
duen lo u an oina i u zen. Ho iekin komunean bai zuen ga aiko egoe a poli ikoa en
in e p e azioa. Eu opa kul u an ohikoa den Espainia en i udi o ien aliza ua be e egin
176 Mu o, «The poli ics o wa memo y in adical Basque na ionalism»; Gaizka Fe nández Solde illa,
«Deuda de sang e. La isión del pasado de ETA y el IRA», Apo es 97 (2018): 267-94.
68
izana e e ak o e ga an zi sua izan zen. Bes alde, euskal me akon akizun nazionala
egi u a u zen e a be o i sozializa u zen ga aia Eu opako e emu ezbe dine an
nazionalismoak age u e a ga a u zi en ga ai be a da.
Behin euskal me akon akizun nazionala en oina izko egi u a eza i a, ideologia
ezbe dine ako nazionalis ek e abil zezake en. Ho ela, lehen be sio ka oliko-
adizionalis a ik aldendu zi en kul u a poli ikoek molda u ahal izan zu en, hala nola
bu ges-kon se bado eek e a akon esional-ezke ia ek. Aldi be ean, me akon akizun
hu a oso goiz molda u zen euskal au onomia adminis a ibo ba en alda ikapena i lo u a.
Alda ikapen hu a, mugaz gaindiko euskal iden i a ea bezala, ideologia e a iden i ikazio
nazional ezbe dine ako pe sona e a alde diek be e egin zu en. Ho ek, aldi be ean,
euskal me akon akizun nazionala en hedapena e az u e a, azken ba ean, ahalbide u egin
zuen 1936ko ge a i e a u e ha ako au onomia i bu uz EAJk zuen ikuspegi nazionalis a
gailen zea.
He i Ba asunak euskal me akon akizun nazionala en oina izko egi u a e a Espainia en
i udi o ien aliza ua jaso zi uen oino deko zan, bai e a 1936ko ge a en in e p e azio
nazionalis a e e. Baina ho ek ez du esan nahi disku so ho i moldake a ik gabe jaso
zuenik. Izan e e, ho ek ezinezko egingo luke azal zea 1970eko hama kada en
bukae a ako aldake a poli iko, ekonomiko e a sozial handiak jazo zi uen e emu ba ean
koalizioak izan zuen a akas a.
69
2. Hegemonia ako auke a. Konben zimendu nazionalis a e a
ezke ia a He i Ba asunean
XIX. e a XX. mendee an zeha mugimendu nazionalis a guz iek pen sa u zu en be aien
me akon akizun nazionalak ukaezinak zi ela e a his o iak no anzko ba zuela, nazioak
subjek u bezala jo a zen zuena. He i Ba asunak e e bazuen ikuspegi ho i. Bes alde,
mugimendu nazionalis ak ideologia ezbe dinek ma ka u a zeuden
(e epublikazale asuna, inpe ialismoa, sozialismoa, komunismoa, axismoa...) e a ho ek
bakoi za en me akon akizun nazionala i, e eali a ea en az e ke a i e a p ak ika i balo e
e a konben zimendu ba zuk ema en zizkion.
Modu ho e an, He i Ba asuna so zeko unean zenbai alde di e a pe sonek egin zu en
i aku ke a poli ikoa ak o e ideologiko zeha z ba zuek baldin za u a egon zen, e a
ak o e ho ien a abe a in e p e a u zu en 1970eko hama kada en bukae ako euskal
giza ea. Kapi ulu hone an zeha honako galde ei e an zu en saia uko ga a. Nola e agin
zu en ankismo ga aiko euskal giza ea en aldake ek euskal me akon akizun
nazionalean? Nola e agin zuen ho ek be e so e a en unean He i Ba asunak egin zuen
egoe a en i aku ke an?
Gu e ike ke an ikusi duguna en a abe a, He i Ba asuna en so e a ule zeko hegemonia
kon zep ua i e epa a zea beha ezkoa dela de i zogu. Hegemonia kon zep ua eu opako
ezke ak ga a u zuen XX. mendea en biga en e dian, An onio G amsci (1891-1937)
komunis a i alia a en ida zie a ik abia u a. Be e e agina ba ez e e Euskal He iko
Alde di Sozialis an (EHAS) naba i dai eke177. 1975eko abenduan so u zen alde dia e a
1977ko uz ailean bi unda u egin zen He iko Alde di Sozialis a I aul zailea (HASI)
izena ekin. EHAS/HASI izan zen He i Ba asuna en so e an e agin handiena izan zuen
alde dia e a bai a koalizioak lehen u ee an izan zuen ga apen ideologikoa gehien
baldin za u zuen alde dia.
Tesia en kapi ulu hone an He i Ba asuna en so e an e a uneko giza ea i bu uz egin
zu en i aku ke an ezke ia adizioko ak o e ideologikoek izan zu en ga an zia
177 Le amendia Belzunce, His o ia del nacionalismo asco…, I. bol., 398-99.; Ahedo Gu u xaga, El iaje
de la iden idad…, 361-67. EHASen ja o ia 1974an so u ako bi alde di an dago. Ba e ik, Eusko Alde di
Sozialis a (EAS), euska azko a gi ale xeei lo u ako nukleo bilbo a a zuena. Bes e ik, He iko Alde di
Sozialis a (HAS). 1974ko ma xoan so u zen Ca e o Blanco en hilke a en ondo en ge a u zi en
a xiloke ak sala zeko Baionan egin zi en p o es en es uingu uan. Bi aldeak ba u zi enean, EHASek
alda ika u zuen mugaz gaindiko lehen alde di euskal nazionalis a zela.
70
azpima a uko dugu. Hau da, azalduko dugu He i Ba asunak e eali a ea i bu uz zuen
ikuspegi nazionalis a eu opa ezke ia adizio ik jaso zi uen balo eek e a
konben zimenduek baldin za u a e e bazegoela. Kapi ulu hone an de enda uko duguna
da an i ankismoa ekiko iden i ikazioak He i Ba asuna en konben zimendu
ideologikoen za i handia osa zen duela.
Kapi uluak ankismo ga aiko Euskal He ia az e zen du, ha emanak eza iz euskal
me akon akizun nazionala en e a dik adu a ekiko he i a ek izan zi uz en ja e en
a ean. Ga apen ho e an eo iza u egingo dugu 1970eko hama kadako e dialdean
sen ipen ba o oko u zela, Hego Euskal He ia homogeneoki an i ankis a zela us e
zuena. Azalduko dugu zein neu i an e agin zuen sen ipen ho ek He i Ba asuna en
so e a. Zen zu ho e an, gu e ikuspegiak au e ik F ancisco Le amendiak, Mikel
A iagak, Iñigo Bullainek e a Emilio López Adánek egindako in e p e azioekin
ha emana du, au o e ho iek ezke ia e aginei e a belaunaldi mailako sen ipen
an i ankis a i ga an zia eman bai ie e He i Ba asuna en so e a azal zeko o duan178.
Gu e ike ke ak Hego Euskal He iko ankismo ga aia i bu uzko in e p e azio ba
gehi zen du, ankismo ga aiko Espainia i bu uz azken u eo an egin di en eka pen
his o iog a ikoak kon uan ha uz. Beha ezkoa da azpima a zea ankismoa en his o ia
euskal his o iog a iak egi eke duen ze bai dela. Badaude okian okiko monog a iak,
Amaia Lamikizek sa e asozia ibo a egindako hu bilke a in e esga ia e a langile
mundua i bu uz José An onio Pé ezek, A i za Sáenz del Cas illok e a Ne ea Pe ezek
egindako az e ke a sakonak179. Baina azken u ee ako his o iog a ia en gehiengoa ge a
e a ge aos ea az e ze a muga u da180. Bes alde, Fe nando Molinak euskal es e eo ipoaz
178 Le amendia Belzunce, His o ia del nacionalismo asco…; A iaga Lande a, Y noso os que é amos de
HB…; Bullain López, Re oluciona ismo pa ió ico…; Emilio López Adán, Biolen zia poli ikoa en
memo iak (1967-1978) (Baiona: Maia z, 2014).
179 Amaia Lamikiz Jau egiondo, «El p oblema del ocio: la o ganización del iempo lib e de la ju en ud
abajado a en Guipúzcoa en la década de 1960», Vasconia 30 (2000): 283-93; Amaia Lamikiz
Jau egiondo, «La pe spec i a local en el es udio de la sociabilidad. Espacios asocia i os de la ju en ud
guipuzcoana en la década de 1960», Vasconia 33 (2003): 49-61; Amaia Lamikiz Jau egiondo, «Espacios
pa a una cul u a desde abajo: asociacionismo donos ia a e imágenes de la nación du an e el anquismo»,
His o ia y Polí ica 38 (2017): 129-59; José An onio Pé ez Pé ez, Los años de ace o. La ans o mación
del mundo labo al en el á ea indus ial del G an Bilbao (1958-1977). T abajado es, con enios y
con lic os (Mad id: Biblio eca Nue a, 2001); A i za Sáenz del Cas illo Velasco, «Las damas del hie o. El
p oceso indus ializado desde una pe spec i a de géne o, 1950-1975», hemen: Dic adu a y
desa ollismo. El anquismo en Ála a, ed. An onio Ri e a (Ayun amien o de Vi o ia-Gas eiz, 2009),
219-53; Ne ea Pe ez Iba ola, Langile ia be i ba en e ake a. I uñe ia 1956-1976 (I uña: Na a oako
Gobe nua, 2017).
180 Jon Ko aza -Billelabei ia, «Gipuzkoako 1936ko “izu u dina en” bi kasu alde a u a: Beasain e a
A asa e», Vasconia 42 (2018): 101-38; E ik Zubiaga, La huella del e o anquis a en Bizkaia.
Ju isdicción mili a , polí icas de cap ación y ac i udes sociales (1937-1945) (Bilbao: UPV-EHU, 2017);
71
ankismoak egin zuen e ep odukzioa az e u du, ondo ioz a uz ankismoak euskal
es e eo ipo posi ibo ba sus a u zuela e a ga an zi sua izan zela ho i euskal
nazionalismoa e e sendo zeko181. Gu e a gudiake an Molina en azalpena en za i ba
gu e egingo dugu baina bes e ak o e ba zuen ga an zia naba menduko dugu euskal
nazionalismoa sendo u izana azal zeko o duan, hala nola euskaldun hiz unen iden i a ea
e a mundu hi i a e a indus iala.
Hein handi ba ean, kapi ulu hone ako eka pena Espainia i bu uz egin di en zenbai
ike ke a en ondo ioak Hego Euskal He ia azal zeko e abil zea da, a e a be ezia ja iz
dik adu a ga aiko egune oko asuna e a he i a ek dik adu a ekiko izan zi uz en ja e ak
az e u di uz en lanei. Zen zu ho e an, Xa ie Domènechen lana azpima a u beha
dugu. Be ak az e u du nola langile mugimenduak ahalmena izan zuen p ak ika mul zo
ba so zeko e a nola p ak ika ho iek jenda ea en za i handi ba ean sen ipen
an i ankis a heda zeko un sezkoak izan zi en182. Kapi ulu hone an gu e egi en dugu
Domènechen in e p e azioa e a gehi u egi en diogu langile mugimendua en e a euskal
me akon akizun nazionala en a eko uz a ke a en analisia.
Azkenik, F anco en he io za en os eko lehen hilabe eei dagokienez, gu e analisiak
Fe an Gallego en lana ekin du ha emana. Gallegok azpima a u egi en du hilabe e
haie ako dinamika poli ikoa gobe nu mona kikoa en e a legez kanpoko oposizioa en
a eko ha eman asime ikoak baldin za u a ga a u zela e a de enda u egi en du ga aia
azal zeko un sezkoa dela ule zea gobe nua en e a oposizioa en a eko ha eman
aldako a183. Da id Beo legui en ike ke a e e oso ain za ha u dugu. Beo leguik ahozko
his o ia ha u du oina i za e a ga ai ha an ezke i aul zaileko mili an eek izan zi uz en
Ja ie Gómez Cal o, Ma a , pu ga , sana . La ep esión anquis a en Ála a (1936-1945) (Mad id:
Tecnos, 2014); Vi ginia López de Ma u ana, La ein ención de una ciudad. Pode y polí ica simbólica en
Vi o ia du an e el anquismo (1936-1975) (Leioa: Se icio edi o ial de la UPV/EHU, 2014); A i z Ipiña,
Rep esión y e o anquis a en la Dipu ación de Bizkaia: usilamien os y depu ación (1936-1937)
(Pamplona: Pamiela, 2018).
181 Fe nando Molina Apa icio, «“In e sección de p ocesos nacionales”. Nacionalización y iolencia
polí ica en el país asco, 1937-1978», Cuade nos de His o ia Con empo ánea 35 (2013): 63-87;
Fe nando Molina Apa icio, «A inidades elec i as. F anquismo e iden idad asca, 1936-1970», hemen:
Imagina ios y ep esen aciones de España du an e el anquismo, ed. S éphane Michonneau e a Xosé
Manuel Núñez Seixas (Mad id: Casa de Velázquez, 2014), 155-75.
182 Domènech Sampe e, Clase ob e a, an i anquismo...
183 Fe an Gallego, El mi o de la T ansición. La c isis del anquismo y los o ígenes de la democ acia
(1973-1977) (Ba celona: C í ica, 2008).
72
bizipenak az e zen di u184. Zen zu ho e an, gu e ike ke an zeha jaso ako es igan zak
e e gehi uko di ugu kapi ulu hone an.
G amsci e a be e e agina
G amsci en ida zie an, hegemonia kon zep ua sis ema poli iko-ekonomiko ba
kohesiona u a man en zeko bo e e mekanismoak azal zeko e abil zen da. In e p e azio
ho en a abe a, biz anleen gehiengoak giza e ba ean dauden ezbe din asunak ona zeko
o duan, ez da nahikoa Es a ua en bo e e he sa zailea. Beha ezkoa li za eke, aldi
be ean, bo e e suen e a bo e e suen in e esen menpe daudenen a eko ha emana
no mal za jo zen duen ma ko kul u al e a e iko ba . G amsci en za ma ko kul u al ho i
da bo e e suek hegemonia man en zeko a da za, hau da, jenda e ba ean bo e ea
gu xiengoa en esku man en zeko a da za185.
G amsci Pa i o Comunis a I alianoko (PCI) bu uzagia izan zen e a Sobie a
Ba asuna en so e a en lehen u eak ezagu u zi uen. E usia kasuan ez bezala, giza e
libe al-bu ges sendo ba zegoen he ialdee an i aul zaileek bo e ea ha zeak eka
zi zakeen a azoen ingu uan hausna u zuen. Ho ega ik, bo e ea ha u au eko ga aia i
ga an zia eman zion e a az e u zuen ze nolako bo okak ema en zi en ase ha an.
Ho e a ako, ma e ialismo dialek ikoa en oina izko eskema ik abia u zen. Eskema
ho en a abe a, giza e ba ek be e egune oko un zionamenduan be e an i esia so uko
luke e a esia e a an i esia en a eko bo oka ga ai ba abia uko li za eke, azkenenean
giza e be i ba so u a e (sin esia).
G amscik hau eman zuen giza e ba eko klase subo dina uek, hau da, bo e e suen
in e esek baldin za u ako gehiengoak, be en egune oko asunean p ak ika e a kul u a
p opioak ga a zen zi uz ela e a denbo a ekin, eza i ako hegemonia zalan zan ja zen
zu ela. Tes uingu u ho e an, alde di komunis a en lana honakoa li za eke: klase
subo dina uei beha ezko esna ideologikoak eskain zea, ahalbide uz klase
subo dina uen in e esak giza ea en in e es o oko bezala au kez ea e a, kon a a, in e es
o oko en au kako bezala azal zea bo e ea duen gu xiengoa. Behin klase subo dina uek
sis ema en kohesio ideologikoa za a azi a, be aiek so u iko e eali a ea zen zu komuna
bihu uko li za eke e a klase subo dina uak, G amsci en e minologia en a abe a, bloke
184 Beo legui Za anz, T ansición y melancolía...
185 Unai Apaolaza, «Hegemonia e a es a egia independen is a», hAUSnART 2 (2012): 50-69.
73
his o iko kon ahegemoniko bihu uko li a eke. Bloke his o iko ho ek lo uko luke
denbo a ekin hegemonia be ia bihu zea e a giza e be i ba en oina iak eza zea186.
G amsci en pen samendua e a e minologia 1950eko hama kada en bukae an i i si zi en
ezke an i ankis a a, PSUC alde di ka alana en bi a ez. G amsci en lana zen su ak
baimendu ako zenbai a gi alpene an age u zen, hala nola Cuade nos pa a el diálogo
e a Des ino, baina Hego Ame ika ik i is en zi en legez kanpoko a gi alpenen bi a ez e e
heda u zen. 1966an G amsci en es uen edizio ba en a gi alpena ona u zuen zen su a
ankis ak e a 1970eko hama kadan zeha , G amsci en es uen in e p e azioak posizio
ezbe dine a ik egin zi en. Eu okomunismo ik hasi a, ezke i aul zaile aino187.
Nahiz e a EHAS/HASI en dokumen ue an ez dugun e e e en zia esplizi u ik opa u,
i udipena dugu komunis a i alia a i bu uz jaso zu en in e p e azioa G amsci kon sejis a
e a leninis a ena zela. Adibidez 1975ean a gi a a u ako Deba e sob e los consejos de
áb ica an ologian jaso zen zena e a zenbai alde dik be e egin zu ena, hala nola
O ganización de Izquie da Comunis a de Españak (OICE)188. Baina li ekeena da
G amsci en pen samendua an ses li e a u a poli iko- iloso iko ik i i si izana
EHAS aino, 1970eko hama kada en hasie an oso ohikoak bai zi en G amsci i egindako
e e e en ziak F an ziako gi o ezke ia e an189.
G amsci en be sio kon sejis a en a abe a, sindika uen bi a eka i za ik gabe
auke a u ako ab ike ako kon seiluak e o kizuneko giza ea en nukleoa izango zi en.
Hain zuzen e e 1977ko aza oan, He i Ba asuna en so e a p es a zen a i zen ga aian, El
Viejo Topo ezke ia in elek ualen e e e en ziazko aldizka iak G amsci i bu uzko
dossie ba a gi a a u zuen190. Be an, F ancisco Fe nández Buey iloso oak G amsci en
in e p e azioa be e egin zuen e a ab ike ako kon seiluak "el ge men del u u o es ado"
zi ela alda ika zen zuen, honakoa azpima a uz: " o mas consejis as de uno u o o ipo
186 An onio G amsci, La polí ica y el Es ado mode no (Mad id: Público, 2009); An onio G amsci,
An ología. Pa a la e o ma mo al e in elec ual (Mad id: Ca a a a, 2016).
187 Giaime Pala, «La ecepción del pensamien o de An onio G amsci en España (1956-1980)», hemen:
G amsci y la sociedad in e cul u al, ed. Giaime Pala, An onio Fi enze e a Jo di Mi Ga cía (Ba celona:
Mon esinos, 2014), 185-200.
188 An onio G amsci y Amadeo Bo diga, Deba e sob e los consejos de áb ica (Ba celona: Anag ama,
1975).
189 Robe Pa is, «G amsci en F ance», Re ue ançaise de science poli ique 29, 1 zbk. (1979): 5-18; Jean-
Claude Zanca ini, Romain Descend e e a Ricca do Cia olella, «P ésen a ion», Ac uel Ma x 57 (2015): 7-
10; Chan al Mou e e a Anne Shows ack Saason, «G amsci in F ance and I aly-a e iew o he li e a u e»,
Economy and Socie y 6, 1 zbk. (1977): 31-68.
190 Lab ado Méndez, Culpables po la li e a u a…, 475-76.
80
K u wig (1921-1998) gaz ea, enp esabu u alemania ba en semea217. Azkue en
sos engua ekin, K u wigek euska a en aldae a be ia ga a zea p oposa u zuen, es anda
o mal e a li e a io bezala e abil zeko. Ho e a ako, oina i bezala XVII. mendeko
lapu a klasikoa ha zea plan ea u zuen, e a beha ezko neologismoak la ine ik e a
g ezie a ik abia u a so zea. Ho ela, euska a eu opa kul u a en onda e bezala
alda ika zen zuen e a, aldi be ean, baz e u egi en zi uen Sabino A ana en p oposamen
ga bizaleak e a be e ja ai zaileek XX. mendeko lehen za ian ga a u ako euska a
jasoa218.
P oiek u hu a au e a a e a zeko, Euskal zaindian euskal hiz un an sesak sa zea
sus a u zen: Ma hieu-René La on (1899-1974) Bo deleko unibe si a eko ka e aduna
e a Pia es La i e (1901-1981) He ia (1945) aldizka iko zuzenda ia. Euskal zaindia
be iak euska a i bul zada eu opa e a mugaz gaindikoa eman zion e a EAJ en kli xe
pu is e a ik aldendu zen. A an zazuko semina ioko i akaslea zen Luis Villasan e (1920-
2000) akademia a ba u zenean, ho ela alda ika u zuen idazle lapu a en onda ea:
"Euskalhe i guz ia en ba asuna adie az en e a egi en duen symbola"219.
Euskal zaindia en p oposamen be ia en ingu uko ez abaidek Pi inioen bi aldee ako
hizkun zala iak ja i zi uz en ha emane an e a e bes e a u ako hizkun zala ien e a
idazleen e eakzioa e e eka i zu en. Polemika esku i z p iba uen bidez ga a u zen. Bai a
Euskal zaindia en e a Euskale ia en Adiskideen Elka ea en a gi alpen baimenduen
bidez e e ―azken ho ek Egan gehiga ia so u zuen 1953an―. Hi uga enik, ez abaida
e bes eko abe zaleen age ka ie an e e eman zen, hala nola Ge nika (Ipa Euskal
He ian a gi a a ua 1945e ik), Alde di (e bes eko EAJ en age ka i o iziala 1947 ik) e a
Euzko Gogoa (Gua emalan a gi a a zen zena 1949 ik). Modu ho e an, au o i a e
ankis en ekinbide ba ek euska a en ingu uan sa e in elek ual mugaz gaindikoa e a
belaunaldi ezbe dinen a ekoa izan zuen ondo io. E a dinamika hu a guz ia euska a
Espainia ankis a en pa e bihu zeko adizionalis en gogoe a ik e aba aldendu a
ga a u zen, izan e e, a ze iko e a e bes eko hizkun zala i e a idazleekin ha emanak
eza i ahal izan zi uz en Espainia ankis an bizi zi enek220.
217 An on Uga e Muñoz, «Fede iko K u wig (1921-1949): ideologo abe zale ba en hezibidea»,
Ge ónimo de Uz a iz 26-27 (2011): 62-102.
218 Imanol Mu ua U ia, «Fede iko K u wigi elka izke a», Jakin 101 (1997): 61-106.
219 Sudupe, 50eko hama kadako euskal li e a u a. I. Hizkun za e a Ideologia ez abaidak, 45.
220 Joxe Azu mendi, «56ko belaunaldiko pen samendua ule zeko gil za: hizkun za», hemen: Txilla degi.
Ba asuna en pen sala ia, ed. Mi en Rubio I u ia (Andoain: Jakin-AEK-UPV/EHU, 2019), 5-38.
81
F ankismoak dinamika bikoi za so u zuen, be az. Alde ba e ik, euska a en e abile a
keinu an i ankis a bezala ha u zuen, Espainia ik kanpo a u beha eko ze bai bezala.
Bes e ik, euska a en e abile a o male ako oina i izango zen aldae a be i ba en
age pena ahalbide u zuen e a be o i mugaz gaindiko euskal iden i a e ba i lo u a ga a u
zen. Tes uingu u ha an, 1959an so u ako alde poli iko be i ba ek, Euzkadi Ta
Azka asunak (ETA), euskal me akon akizun nazionala en be sio p opioa ga a u zuen
e a ha i guz ia i zen zu poli iko e a euskal nazionalis a be ia eman zion.
ETA en euskal me akon akizun nazionala
Talde be ia en ingu uan a xiboe an dagoen lehen agi ia ETAk e bes eko Euzko
Jau la i za i bidali ako esku i za da. ETAk 1937 ik e bes ean zegoen euskal gobe nu
au onomoa en oino deko bezala alda ika u zuen be e bu ua. Gobe nu hu a "el
deposi a io de la é y olun ad de nues o pueblo, lib e y legalmen e mani es ado"
bezala de ini u zuen e a ho ega ik, alde poli iko be iak honela ule u zuen be e bu ua:
"in eg ado en la ayec o ia y p incipio que de él dimanan"221.
ETAk be e egin zi uen euskal me akon akizun nazionala en oina izko elemen uak e a
A anak eza i ako e e o ika mili a is a, bai e a 1936ko ge a i e a o duko gobe nu
au onomoa i bu uz EAJk egindako i aku ke a e e. Baina ezbe din asun a giak eza i
zi uz en, euskal me akon akizun nazionala en be sio be i ba zehaz u zu enak: ETA en
euskal kon akizun nazionala.
Alde ba e ik, Espainia ankis ako gaz e alde ba ek so ua izanaga ik, ETAko
mili an eek hein ba ean e aku si zu en ankismoa en seme onak zi ela. On za eman
zu en exis i zi ekeen Espainia baka a Espainia ankis a zela e a euska a espainia
nazio ik kanpo a u a ge a u zela. Euskal nazioa ankismoa en au kako asun e aba ekoa
bezala ule u zu en: euskal he i demok a a e a euskalduna, haien kon akizun
nazionala en hasie an e a bukae an koka u zu ena, ho s, i agan ideal e a e o kizun
u opiko bezala222. Sabino A anak hi z egin zuen aska asuna i e a demok azia i bu uz,
baina ñaba u zuen hi z ho ien in e p e azioa e aba an ilibe ala zela223. Aldiz, ETAko
221 ETA, «Ca a» (ca pe a Co espondencia - EBB Baiona–In e io (1959): A chi o del Nacionalismo
Vasco, 1959).
222 Joseba E eño e al., ed., Documen os Y (Donos ia: Lu , 1979), 92-104.
223 A ana e a Goi i´ a , Bizkaya po su independencia…, 53-54.
82
lehen mili an eek imajina u zu en abe i lib e e a demok a ikoa esplizi uki demok a a-
libe ala e a eu opazalea zen224.
1960ko abuz uan Ca acasen a gi a a u ako Zu ik! age ka ia en zenbaki be ezi ba ek,
"Euzkadi´ko gaz edia i be eziki zuzendua", ETA en kon akizun nazionala modu sinple
e a a gian labu bil zen zuen225. Hasie a-hasie a ik, es uak euska a eza zen zuen euskal
me akon akizun nazionala en e digunean: "euske a da euzko a en abe i-izkun za"226.
Sabino A ana en me akon akizun nazionalean bezala, 1839 ha zen zen euskal
nazioa en annus ho ibilis bezala, baina kasu hone an, euska a en e abile a ekin lo zen
zen: "1839-an, o s, azka asuna galdu genuan u ean, euzko a en oiko izke a euske a
zan"227. Tes uan zeha azpima a u egi en zuenez, "euske az i zegi en en zu eak poz u
egi en gai u euskaldunak" baina, aldiz, "españolak be e one a ik a e a zen di u euske az
adi zeak (...) euske a en e io za bos ajola zaie"228. Modu ho e an, ETA en za euska a
zen euskaldun asuna en oina izko ezauga ia, e a ikusiko dugun bezala, He i
Ba asunak e e jaso zuen ideia hu a. He i Ba asuna en za euska a "gu e hizkun za
nazionala" zen e a Iñaki Aldekoa bu uzagiak ho ela de ini u zuen: "una de las esencias
undamen ales que nos iden i ica como pueblo"229.
Az e zen a i ga en 1960ko es uan, ETAk euskal nazioa en lu aldea osa zen zu en
he ialdeak e e de ini u zi uen, XIX. mendean euska ak zuen e abile a en a abe a
ze enda uak: Gipuzkoa, Lapu di, Zube oa, Bizkaia, Na a oa (Behe ea e a Ga aia) e a
A aba. Nahiz e a Na a oako e esuma en "is o i ospa sua" aipa zen zuen, ez zuen
gehiegi azpima a zen E di A oko e esuma, independen zia en au eka i bezala230.
Na a oa en mugaz gaindiko izae a ―Na a oa Behe ea F an zian e a Na a oa Ga aia
Espainian―, euskal nazioa en lu alde asuna en oga za alda ika zen zuen ETAk, bi
Es a u en a ean bana u a ego eak baiez a zen bai zuen "Napa oa ez dala Españi"231.
He i Ba asunak e e Na a oa i ga an zia sinboliko handia eskaini zion e a he ialde
ho e an e abili ako p opagande an e a egindako eki aldie an A ano Bel za e abili zuen,
224 ETA, «P incipios (1962)», hemen Documen os Y, ed. Joseba E eño e al. (Donos ia: Lu , 1979), 530-
31.
225 ETA, «Zu ik! (Ca acas) 32», en Documen os Y, ed. Joseba E eño e al. (Donos ia: Lu , 1960), 444-46.
226 Ibid., 440.
227 Ibid.
228 Ibid., 441.
229 Egin, «Cues iona io básico a los pa idos: He i Ba asuna», Egin, 1979ko o saila en 25a; Iñaki
Aldekoa, «¿Es Rosón abe zale?», Egin, 1982ko api ila en 11.
230 ETA, «Zu ik! (Ca acas) 32.., 441.
231 Ibid.
83
An so Azka a e egea en zigilua. Baina e esuma independen ea en alda ikapena
baino gehiago, Na a oa euskal lu alde asuna be es eko e abili zu en. He i
Ba asuna en za , "la unidad de Euskadi Su y del euske a son emas en los que no
podemos ni amos a cede jamás"232. Ho enbes ez, He i Ba asunak nazioa hizkun za i
e a lu aldea i lo u a de ini zen zuen, ETA en kon akizun nazionalak eza i bezala:
"Euskadi es una nación asen ada sob e un e i o io que como mínimo incluye a Ala a,
Guipúzcoa, Labou d, Na a a, Soule y Vizcaya y con una lengua nacional: el
euske a"233.
ETA en kon akizun nazionala en bes e oina izko ezauga ia Espainia ekiko i udi
o ien aliza ua zen. Ikuspegi ho ek uz a u ezinezko bihu zen zi uen euskal nazio
zibiliza u-Mendebaldekoa e a Espainia. Aipa u 1960ko dokumen uan, ETAk modu
diko omikoan az e zen zi uen euskaldun asuna e a espainia asuna, Espainia ekiko
es e eo ipo o ien aliza ua e ep oduzi uz. ETA en kon akizun nazionalean "Euzkadi,
1839 a e, demok azia en a au a bizi izan da" e a, gaine a, "be e esku izan zan u ee an
jasamen edo ole an ziaga ik ezagu u zan Euzkadi"234. Euskal nazioa "e i zabala e a
au e akoia" bezala de ini zen zuen e a honakoa naba men zen zuen: "Eu opa´ko
gañe akoan bezelaxe, e ia e abe i u du indus ia zeak"235. Ai zi ik, Espainia "e i
geldizale e a a ze akoia" li za eke e a be an "A ika´ko gañe akoa bezelaxe,
indus ia zea asie an dago o aindik"236. ETAk Espainia i bu uzko Legenda Bel za e e
be e egi en zuen e a azpima a zen zuenez, "Españi´n aspaldi ezke o alka gainka bezela
da oz e lijioa e a poli ika, zea o nas u ik"237. Gaine a, ziu a zen zuenez, "jaun xoke ia
[ eudalismoa] inko dago Españi´n (...) giza e-mallen a eko a ea xi aundia da"238.
Gaine a, ETAk baiez a zen zuenez, "España e o ik da nagusike i e a inpe ialismoa i
emana" e a espainia sis ema poli iko ohikoa "dik adu a e a nagusike ia di a"239.
Ho enbes ez, ETA en euskal kon akizun nazionalak euska az hi z egi en zuen euskal
nazio demok a ikoa au kez en zuen e a dik adu a ankis a i e aba lo u ako Espainia en
i udi o ien aliza ua au kako zen zion. Bes e alde ba e ik, euskal asun ideala en ga apena
232 Egin, «He i Ba asuna de Na a a denuncia el Dec e o de Bilingüismo», Egin, 1979ko maia za en 2a.
233 Egin, «El día 17 se cons i ui á en Pamplona el Euskal He iko Ba za e Nazionala», Egin, 1979ko
ekaina en 9a.
234 ETA, «Zu ik! (Ca acas) 32…, 440.
235 Ibid.
236 Ibid.
237 Ibid., 441.
238 Ibid.
239 Ibid., 440.
84
o duko e e e en zia in elek ual ezke ia en e aginpean egin zen. In elek ual ezke ia
be be ak e abili zi uz en hizkun zala i gaz eek 1960ko hama kadan zeha euska a
es anda a en be i zea de enda zeko. Kon uan ha u beha a dago ETA en lehen
u ee ako bi ideologo ga an zi suk pe sonalki pa e ha u zu ela aipa u ez abaida
linguis ikoan: Fe edico K u wigek ―1952an e bes e a ua― e a José Luis Ál a ez
Txilla degik (1929-2012). ETAk imajina u ako euskal he i demok a iko e a euskalduna
iloso ia exis en zialis ak e a Eu opan e a Espainian disiden zia ezke ia a en a ean
modan zeuden au o eek e aginda zegoen: Miguel Unamuno (1864-1936), Max
Ho kheime (1895-1973), He be Ma cuse (1898-1979), Jean-Paul Sa e (1905-1980),
Simone de Beau oi (1908-1986), Simone Weill (1909-1943) e a Albe Camus (1913-
1960). ETA en ikuspegiek ez abaida iloso iko e a ideologiko bizia e agin zu en, za i
handi ba ean eliza en babespeko a gi alpene an ga a u zena, hala nola Donos iako
kapu xinoen Ze uko A gia (1954) e a A an zazuko an zisko a en Yakin (1956)240.
Gab iel A es i en (1933-1975) e agina e e naba ia zen. Be e lana nobela soziala ekin e a
Espainiako 1950eko belaunaldiko idazleekin lo dezakegu (Gab iel Celaya, Blas de
O e o, Ignacio Aldecoa...)241. A es i EAJko gaz elania hiz un amilia ba ean jaio zen e a
denbo a ekin amilia en ideologia ik aldendu e a komunismo a hu bildu zen. EAJ
ideologia bu gesia ekin lo u zuen e a ho enbes ez, alde dia langile ia en sozialismoa en
au kako bezala ha u zuen. A es i en za bene ako euskaldunak langile e a labo a i
euskal hiz unak zi en e a ez gaz ele az hi z egi en zu en EAJko bu uzagi bu gesak.
A es i be a ETA en ikuspegien au ka e a euska a langile amilia gaz elau e a
galegoe ako seme-alabei e akus ea en kon a age u zen. Baina be e ob an egindako
euskaldunen idealizazio sozialis ak e a bu gesia i eginiko k i ikek lo u a zuzenak
zi uez en ETA en kon akizun nazional sozialis a ekin e a euskal nazionalismo
ezke ia a en za be ebiziko e e e en zia li e a io ga an zi sua bihu u zen A es i242.
E agin haien bi a ez, ETAk euskaldun asuna en i udi p imi ibis a egoki u zuen, o du a
a e ikuspegi kon se bado ea i lo ua egon bai zen, e a 1950eko e a 1960ko
hama kade ako bo oka an ikolonialkin e laziona u zuen. Euskaldun asuna
240 Joxe Azu mendi, O aingo gaz e e oak. Gogoe ak ETA en so e a ingu uko kul u gi oaz e a gau koaz
(I un: Luma Libu uak, 1998); Came on Wa son, Na ionalism and Poli ical Violence: The Ideological and
In ellec ual O igins o ETA (Reno: Uni e si y o Ne ada, 2007).
241 Felipe Jua is i, «Gene ación pe dida», El País, 10 de mayo de 2005.
242 Azu mendi, «56ko belaunaldiko pen samendua…, 16-27; Idoia Es o nés Zubiza e a, Cuando Ma x
isi ó Loyola. ELA-STV, un sindica o asco du an e el pe iodo anquis a (Donos ia: E ein, 2017), 100-
113.
85
subal e ni a ea i e a ankismoa i e aba eko oposizioa i lo zen zion disku so
mode niza zaile e a dialek ikoa ga a u zuen ETAk. 1962 e a 1964 a ean, e o kizun
u opiko sozialis a azpima a u zen ETA en ideologian, e a euskaldunen i aganeko
nazioak elka asuna i lo u a izan omen zuen izae a ekin lo zen zuen243.
1960ko hama kada en e dialdean inka u zen kon akizuna en a abe a, ETA i zegokion
euskal he ia en lide goa ha zea, ankismoa en ka ee a ik aska zeko e a nazio
independen e, sozialis a e a euskalduna be eza zeko, Txip e en, Is aelen, Tunisia en,
I landa en, Malasia en e a Alje ia en e edu an ikolonial a ma ua ja ai uz244. He i
Ba asuna en lehen hau eskunde kanpainak, 1979ko o sailean, be e p opagandan
"Independen zia e a Sozialismoa" lema eza i zuen, zuzenean lo uz be e hau agai za
ETAk o mula u ako kon akizun nazionala ekin245. Gaine a, lo u a pe sonal zuzen ba
zegoen ETAk lehen u ee an ga a u ako ideologia en e a He i Ba asuna en a ean,
kanpaina ha an Txilla degi hau agai za en ohiko hizla ie ako ba bihu u bai zen246.
Labu bilduz, ankismoko hegemoniak euskal me akon akizun nazionala en be sio
be i ba e a e aman zuen dinamika e agin zuen, euska a euskal nazioa en sinbolo nagusi
bezala eza i zela ik. Euska a i emandako ga an zia zela e a, EAJ i a xiki a ez zeuden
sek o eek nazioa en izena be a alda u zu en. Jada ez zen izango Euzkadi, euzko a en
lu adea, baizik e a Euskadi (esez), euska a en lu aldea. Ho i lo u a, ETAk e a be e
ingu uak Euskal zaindiak 1960ko hama kada en e dialdean egindako euska a ba ua en
p oposamena be e egin zu en. EAJk akademian ETA en aldeko ja e a ikusi zuen,
euska a ba ua en p oposamena baz e u zuen e a Euzkadi izena e e man endu zuen247.
ETAk, aldiz, a audi o og a iko be i a egoki u zuen aldea en izena e e. Lehenik
Aska asuna, 1966ko uz aile ik au e a be i esez ida ziko zu ena e a, ondo en, 1967ko
api ile ik, Euskadi. Ho ela, o duz ge oz ik Euskadi Ta Aska asuna izango zen248.
243 Jáu egui Be ecia u, Ideología y es a egia polí ica… 184-96.
244 José Ma ía Ga mendia, His o ia de ETA (Donos ia: Ha anbu u, 1996), 142-77.
245 He i Ba asuna, «Es a u o as las municipales. Independen zia e a Sozialismoa», Egin, 1979ko
o saila en 8a.
246 Egin, «Más de doce mil asis en es a los mí ines de la ma gen izquie da», Egin, 1979ko o saila en 20a.
247 Joseba Zuazo, Euska a ba ua. Ezina ekinez egina (Donos ia: Elka , 2005), 143-68.
248 ETA, «Zu ik! Bole ín de No icias de Euzkadi Ta Aska asuna E.T.A.», hemen: Documen os Y, ed.
Joseba E eño e al. (Donos ia: Lu , 1979), IV. blo., 347; ETA, «Zu ik! 46», hemen: Documen os Y, ed.
Joseba E eño e al. (Donos ia: Lu , 1979), VII. bol., 158.
86
2.1 i udia. Txilla degi be a a u akoei hi z egi en Anoe ako belod omoan, He i Ba asuna en
espainia pa lamen u ako kanpainan (1979)
I u ia: Ku xa eka.
Bes alde, ETAk euska a i eman zion ga an ziak Ipa Euskal He iko
abe zale asuna ekin ha emanak eza zea e agin zuen. Ipa aldean e bes e a u zi en
ETAko lehen kideek nazioa en izae a be i ba be e egin zu en, Enba an (1961) bildu
zi en be ako euskal nazionalis a gaz een esku ik. Ho iek nazioa en ikuspegi
bolun a is a e a in eg a zailea zu en, an ses e edu ik ha ua e a gaine a, e e o ika
an ikolonialis a inda sua e abil zen zu en, Alje iako ge a ekin ba e a heda ua zena
F an zian. Las e eza i zen joan-e o iko ha eman ba ETA en e a Enba ako gaz een
a ean e a ha eman ho en bi a ez, euska a e a euskal nazioko kide iza eko nahia
azpima a u zi en nazioa en oina i bezala, euskal nazioa Espainia en e a F an zia en
kolonia bezala de ini zeaz gain249.
Enba ak Hegoalde indus ializa ua ekin ba asuna alda ika zen zuen, euskal nazioa
mode nizazioa en sinbolo bezala ha u a e a aldi be ean u is en in e esi egoki u ako
Ipa Euskal He i osiliza u e a olklo iko ba en i udi egi ik u unduz. Euskal
depa amen u ba en alda ikapenak e a e edu poli iko ede ala be e egi eak F an ses
I aul za en ase gi ondinoko imajina ioa be esku a zen zuen e a gaine a be iki
249 Ahedo Gu u xaga, El iaje de la iden idad…, 301-12; James E. Jacob, Hills o Con lic . Basque
Na ionalism in F ance (Reno: Uni e si y o Ne ada P ess, 1994), 139-42.
87
unda u ako Eu opa E kidego Ekonomikoa ekin (1958) lo zen zu en euskal
nazionalismoa. Ipa Euskal He ian zenbai sek o e ezke ia ETA engana hu bildu
zi en, ga ai ba eko elka asun an i axis a e a 1936ko ge ako e e uxia uen memo ia
be esku a uz. Ho ek, aldi be ean, lehen une ik ahalbide u zuen okiko euskal
abe zale asun ezke ia ba en ideia. Baina be ako sek o e kon se bado eek
euskaldun asuna komunismoa ekin, e adikalekin e a ana kis ekin lo u izana sala u
zu en. Bai a Espainia en ba ne a azoe an mu u ak sa u izana e e, okiko gaz e
abe zaleak ´espagnoleak´ bezala e deina uz250.
Hego Euskal He ia i zegokionez, euskal hiz unak giza ea en za i ba bes e ik ez zi en,
a e gehiago 1950eko hama kada ik au e a, indus ializazioa en sakon zea ekin ba e a
Espainiako bes e e emu ba zue ako milaka langile i i si bai zi en. Pen sa dezakegu
euska ak ha u ako esanahi poli iko be iak, ankismoa en e aba eko au kako asun
bezala e a euskaldun asuna en i udi kon se bado ea ekin apu uz, He i Ba asunak
e o kizuneko hegemonia en subjek u bezala ha uko duena en pa e zela. Baina 1960ko
hama kada en hasie an, ETA en kon akizun nazionala en e agina alde in elek ual xiki
ba e a muga zen zen. Hu engo a alean azalduko dugu nola, o du ik au e a, kon akizun
hu a gaz e asuna i lo u ako sen ipen o oko a en pa e bihu u zen.
Euskaldun asuna, bi xike ia ik gaz e e ebol a a
Espainia me akon akizun nazional kon se bado eak ez zuen euskaldun asuna baz e u,
lehenago azaldu dugun bezala, nahiz e a euska a en e abile a publikoa en au kako
neu iek asko inda u zu en euska a euskal nazionalis en jabe za esklusibo bezala.
Espainia me akon akizun nazional libe alak ez bezala, zeina Es a u e edu
uni o ma zailea i lo uagoa bai zegoen, espainia kon se bado eek maila sakonago
ba ean xe a u zi uz en eskualdee ako be ezi asunak be aien Espainia en za i bezala251.
Euskaldun asuna i zegokionez, ankismoak i udi a segin e a posi iboa e ep oduzi u
zuen, a e e eduga ia e e. Euskaldun asuna bilbo a oliga kia i lo u a zegoen,
dik adu a en sos enguen go o lekue ako ba zena, e a ankismoa en za a du a en,
se io asuna en e a oho aga i asuna en e edu252. 1940ko e a 1950eko hama kade ako
A hle icen u bol ga aipenak espainia gizon asuna en e a euskal (hau da, espainia )
250 Jacob, Hills o Con lic …, 141-49.
251 Xosé Manuel Núñez Seixas, «El nacionalismo español egionalizado y la ein ención de iden idades
e i o iales, 1960-1977», His o ia del p esen e 13 (2009): 55-70.
252 Ped o José Chacón Delgado, La iden idad make a (San Sebas ián: Hi ia, 2006), 166.
88
a aza en sinbolo bezala kon a u zi uz en253. Euskaldun asuna en i udi olklo ikoa e e,
landa mundu ideal ba ean koka ua, oso ohikoa zen. 1950eko hama kadan Pacho
Dinami a en komikiak a gi a a u zi en, e e e en zia bezala Big Ben Bol en (1950)
aben u ak e a Paulino Uzkudun (1899-1985) boxeola i e a bolun a io ankis a zi uena.
1963 ik TBO aldizka ian Josechu el asco en aben u ak a gi a a u zi en. Paisaia be de
e a mendi suan bizi zen mu iko a segina e a xaloa zen, Popeye ma inela en okiko
be sioa bezala ezauga i ua. An zeko es e eo ipo ba age u zen ga aiko bi iza en
ondoan, Sa a Mon iel e a Joseli o, Ra ael Gilek zuzendu zi uen bi ilme an. La eina del
Chan ecle (1962) e a La nue a ida de Ped i o Andia (1965). Tokiko mailan, oso
ezagunak izan zi en Bilbon Chomin del Rega o (Jesús Pad os, 1918-2001) e a
Donos ian Pello Ki en (Agus ín Zapiain, 1921-1997) pe sonaiak. Hi i mode no a
i is en zen base i a xeleb ea e a bihozbe a isla zen zu en254.
Paco Ma ínez So ia a agoa ak zineman an zez u zuen ´pale o´ p o o ipoa en euskal
be sioak zi en azken bi ho iek. Es e eo ipoa Pe o Lazagak zuzendu ako La ciudad no
es pa a mí (1966) e a Abuelo made in Spain (1969) ilme an ga a u zen, hala nola
Ma isol p o agonis a zuen Ha llegado un ángel (Luis Lucía Minga o, 1961) ilmean.
Pelikula a akas a su ho iek hi ia mo alik gabeko lizunke ia en e a dese o zea en
e emu bezala i udika zen zu en e a opiko kon se bado e e a pa ia kalak azpima a zen
zi uz en, landa e emu ha monia su e a sano ba en au kako za ha zen bai zi en255. Baina
aldi be ean, es e eo ipo ho ek elka asuna, zin zo asuna e a lanean saia zea en balo eak
sus a zen zi uen e a, agian pa adoxikoki, boome ang e ek u ba e agin zu en, okiko
langile iden i a eak inda u a e a ho iek eli e ankis en mo alik gabeko p ak iken
au kako bezala ikusa aziz.
Bai EAJk e a bai ETAk p oposa zen zu en euskaldun asuna en i udi idealiza ua ez zen
ankismo ga aiko he i a kul u a i a o za zen ze bai . E a ho ek asko aldez u zuen
euskal nazionalis en disku soak heda zea. Galde u beha ekoa ze a da: nola
monopoliza u zuen euskal nazionalismoak ankismoko he i a kul u an p esen e
zegoen es e eo ipo posi ibo hu a, espainia nazioa ekiko lo u a baz e uz?
253 Alejand o Qui oga Fe nández de So o, «Así ambién se hace pa ia. Fú bol y anquismo en Ca aluña y
el País Vasco (1939-1977)», Hispania No a. Re is a de His o ia Con empo ánea 17 (2019): 270-305.
254 Fe nando Molina Apa icio e a An onio Miguez, «Boinas, zuecos y polí ica. Re u alización ideológica
e iden idades española, gallega y asca en el anquismo y la ansición», hemen: Po su cos y calles.
Mo ilización social e iden idades en Galicia y País Vasco (1968-1980), ed. Daniel Lane o (Mad id:
Ca a a a, 2012), 212-51.
255 Ain zane Rincón Díez, «Ma isol y ío Agus ín: Dos pale os en Mad id: un es udio del éxodo
desa ollis a a a és del cine», Ecléc ica 2 (2013): 90-101.
89
Lehenik e a behin, ankismoak ga aiko giza ea in e pela zeko zein ahalmen zuen
az e u beha dugu. Zen zu ho e an, dik adu ak be ak au ebaldin za u zuen egoe a.
Ge a ga ai ik, au o i a eak banake a eza i zu en ge ako ga aileen e a gal zaileen
a ean. Hi i e a he i guz ie an ankismoak okiko bo e e ha emanak modu poli iza uan
ule ze a beha u zi uen biz anleak. Alde ba ean ankis ak leudeke, eza i ako
es a ua en sa e klien ela a en onu ak zi uz en amiliak. Bes e aldean, gainon zekoak.
Euskal kasuan, azken ho iek li a eke 1930ko hama kadan euskal nazionalismoa ekin
edo espainia ezke a ekin iden i ika u ako amiliak e a, ho enbes ez, gal zailea en
es igma zuen populazioa en za ia nahikoa esangu a sua zen. F ankis en za ga aileen e a
gal zaileen a eko banake ak konno azio mo al ga an zi sua bazuen, modu be ean
ge a zen zen kon ako zen zuan. Gal zaileen za , ankis ak kazike e a a ibis a alde
di uzale ba zi en e a, bi a ean, gainon zeko he i a ek kolek ibo ba osa zen zu en:
lanak, zin zo asunak e a be din asunak ezauga i u ako he ia256.
Ho ek ez du esan nahi populazioa en gehiengoa an i ankis a zenik, au o i a eekiko
ja e en a ean so a zabal ba bai zegoen sos engu esplizi u ik disiden zia ak ibo a
zihoana, kon o mismo ik, disimulu ik e a apa ia ik iga oz. Familia langile e a labo a i
gehienek e egimen ankis an zu en ol subo dina ua ona u zu en, giza ea askeagoa
e a be din asunezkoagoa bihu zeko espe an zak alde ba e a u zi a, e a o oko ean
mode azioa en e a beldu a en a eko sen ipen ba ba ne a u zu en257. Hale e, jende
askok bazuen mi espen ezku u ba , e ep esioaz gaindi ekinbide poli ikoa man en zen
zu enekiko. Agian po o e a kondena u ako idealis a hu s bezala ha zen zi uz en, baina
azken ba ean, be en alde sozial be eko kideak zi en disiden e ho iek. F ankismoa en
bo e egunee a ik a zegoen alde soziala: he ia258.
Elka izke a u di ugun pe sonen a ean gehiengoak, T an sizio ga aian He i
Ba asuna ekin iden i ika u zi enak guz iak, be en es igan ze an ankismoa en
e ep esioa en ingu uko amiliako memo iak xe a zen di uz e e a be en amilia ge ako
gal zaileen a ean eza zen du e. Ma i Ma ek, He i Ba asuneko boz-emailea
Donos ian, honakoa kon a zen du be e ai a i bu uz: "es u o en la cá cel has a después
256 Ma ianne Heibe g, «Inside he Mo al Communi y: Poli ics in a Basque Village», hemen: Basque
Poli ics: a Case S udiy in E hnic Na ionalism, ed. William A. Douglass (Reno: Uni e si y o Ne ada,
1985), 285-307; Zulaika, Basque Violence. Me apho …, 88.
257 Claudio He nández Bu gos e a Ca los Fue es Muñoz, «Con i iendo con la dic adu a. La e olución de
las ac i udes sociales du an e el anquismo (1936-1975)», His o ia Social 81 (2015): 49-65.
258 An onio Cazo la Sánchez, Fea and P og ess. O dina y Li es in F anco´s Spain, 1939-1975 (Ox o d:
Wiley-Blackwell, 2010), 33-34.
96
bes e kan a ba zuk abes eko. Modu ho e an, kan au o e gaz een eki aldiek izae a
an i ankis a a e naba menagoa ha u zu en281.
Euskal kan agin za be iak uz a u egi en zi uen musika adizionala e a abangoa diazko
in e p e azioa, Pe e Seege en, Joan Baezen, Bob Dylanen, A ahualpa Yupanqui en e a
Viole a Pa a en oiha zunak, xis ua, dan za e a xalapa a ekin282. Oso azka ga a u zen
indus ia diskog a iko ba en bul zadaz, euskal kan agin za be iak be ebiziko ga an zia
izan zuen euskaldun asuna en es e eo ipoa p ak ika an i ankis a ekin e a euskal
me akon akizun nazionala ekin lo zeko o duan. Ho ela, iden i a e kolek ibo be i ba en
un sezko elemen ua izan zen: gaz ea, euskalduna, mode noa, ezke ia a e a
nazioa eko kon akul u a i lo ua. Fun sezko elemen u poli iza zailea izan zen iden i a e
euskaldun edo a an i ankis a euskal nazioa i a xiki zeko. Gaine a, ETAk hizkun za i
lehen asunezko lekua eman izanaga ik be e kon akizun nazionalean, mugimendu
kul u ala en za i handia be e disku soa en e a ekinbide poli ikoen e emu a le a zea
lo u zuen283.
Mugimendu ho en guz ia en bai an e edu es e iko zeha z ba ga a u zen, ETA en
kon akizun nazionalak e aginda zegoena e a euskal landa e emua be din asunean e a
demok azian oina i u ako euskal he i ba ekin lo zen zuena. E edu landa a u e a
bukoliko hu a, Nés o Bas e echea (1924-2014) eskul o eak e a Fe nando La u que
(I un, 1934) musikagileak zuzendu zu en Ama Lu (1968) ilmak eza i zuen, bes e en
a ean284. Filma be a mugaz gaindiko ha emanen bes e adibide ba zen, zin an Gu e So
Lekua (1957) ilma en e agina naba ia bai a. Nahiz e a audio pis a galdua dagoen, Gu e
So Lekua euska az g aba u ako lehen ilma da. And é Mad é (1907-1971) jene al
gaullis ak ekoi zi zuen a mada an sesa en azpiegi u a e abili a e a be e helbu ua
munduan zeha he iminez zeuden euskaldunen a ean g abazioa en kopiak bana zea
zen285. Euskal he i landa a a, euskal a ima adizionala, abangoa dia es e ikoa en pa e
e e bihu u zen, Jo ge O eiza en (1908-2003) lana en e a eo izazioa en bi a ez.
281 Ande Delgado e a Ekai z E xeza e a, «De los can au o es al Rock Radical. Una ap oximación a la
música popula y ju en ud en la ida polí ica del País Vasco (1960-1990)», His o ia Con empo ánea 57
(2018): 377-412.
282 En ike Hu ado Mendie a, «Txalapa a y angua dia. Ruido y música», AusA . Jou nal o Resea ch
in A 3 (2015): 58-68.
283 Amaia Lamikiz Jau egiondo, «F om olklo e o pa io ic and p o es songs: Music, you h, and Basque
iden i y du ing he 1960s», Na ions and Na ionalism 25 (2019): 1280–1295.
284 Molina Apa icio e a Miguez, «Boinas, zuecos y polí ica...
285 Josu Ma inez, Gu e (zinema en) so lekua. Euske azko lehen ilma en au kikun za, his o ia e a
analisia (Leioa: Se icio edi o ial de la UPV/EHU, 2015).
97
He i Ba asunak bai euskal kan agin za be ia en bai landa munduko imajina ioa en
he en ziak be e egin zi uen. Adibidez, 1979an be e es a u u p oposamena
jenda e a zeko e abili ako ka ele an xapela bu uan xalapa a jo zen age i zen gizon
ba zen i udi nagusia. Bes alde, He i Ba asuna en lehen u ee ako eki aldie an ohikoa
zen kan au o een pa e ha zea. Mai e Idi in, Hibai Rekondo (Ca acas, 1954) e a Lupe
(Be meo, 1960), esa e ako, behin baino gehiago a i u zi en eki aldi ho ie an286.
2.2 i udia. Es a u ua en ona pena en au kako kanpainako He i Ba asuna en eki aldi nagusiko
i aga kia (1979)
I u ia: Egin
Hau da, ankismo ga aian, landa munduko imajina ioak esanahi be ia ha u zuen.
Euskaldun asuna i lo ua e a be ez an i ankis a bali z bezala ule u zen, ETAk be e
kon akizun nazionalean egi en zuen moduan. Gu e bu ua i egin beha diogun galde a
honakoa da. Nola bihu u zen imajina io landa a u hu a e e e en e ga an zi su,
1960ko e a 1970eko hama kade an e aldake a indus ial handia bizi zuen Hego Euskal
286 Egin, «Conside able pa icipación en los mí ines de Vizcaya y Guipúzcoa sob e el e e éndum», Egin,
1979ko u ia en 16a.
98
He ian? Izan e e, 1960ko hama kadan an i ankismoa ingu u mino i a io ba zue a a
muga zen zen. Euskaldun asun an i ankis a nekez izan zi ekeen o duan e o kizuneko
hegemonia bihu uko zen subjek u poli iko zabala. Aldake a hu a Espainian o oko ean
eman zen indus ializazio e a e aldake a sozioekonomiko p ozesua i lo u a azal dai eke.
A ke ipo landa a ua, langile klasea en abangoa dia
Finan ziazio es a uba ua a i eske , agin a i ankis ek 1959ko Egonko ze Plana eza i
zu en. Ho en ondo ioz, hazkunde ekonomiko p ozesu luzea e a ikusga ia ge a u zen.
A ze iko inbe sioa izuga i igo zen e a u ismoak ge o e a ga an zi handiagoa ha u
zuen. Sek o e e alda zailea en ga apena ba ez e e au e ik indus ializa u a zeuden
eskualdee an ge a u zen, baina izae a indus ial sakona ha zen joan zi en zonalde
be ie a a e e heda u zen. P ozesu ho e an zeha , zonalde indus iale a ako landa
exodoa ge a u zen e a espainia populazioa en za i handiak be e ja o izko he iak u zi
zi uen. 1960ko hama kadan, Espainia jada e bes eko e epublikazaleek gogo a zen
zu enaz oso bes elako he ialdea zen.
Aldake a sozioekonomikoa ekin ba e a, ankismoak zenbai e e o ma sozial ona u
zi uen, Eu opako mendebaldeko ongiza e es a uen imi azio oso muga ua eginez: giza e-
segu an za be an ola u zen e a gu xieneko solda a eza i zen. Azken inean, indize
ekonomiko ha iga ien a zean langile amilien sak i izioak e a es u asunak egon zi en.
Baina e egimena en za la i zekoa zena, e a gu e a gudiake a ako oso in e esga ia
dena, honakoa da: ankismoa ez zen gai langile klase be i ho i guz ia o dezka i za
sis ema o izialean in eg a zeko. P ak ikan, langileek lano duei, solda ei e a hi za menei
bu uz zi uz en alda ikapenak langile ba zo de (comisiones ob e as) dei u ikoen bi a ez
egin zi uz en. Langile ba zo deak o dezka i za e edu asanblea ioa zi en e a mili an e
ka olikoen e a legez kanpoko e akunde ezke ia e ako kideen a eko lankide zak
sendo u zi uen287.
Hazkunde ekonomikoak ankismoa en ha o asuna haiza u zuen e a 1960ko
hama kada en e dialdean i ekie a ideologikoko ga ai ba egon zen. Au o i a eek
ahalbide u zu en libu u dende a a e a libu u egie a a o du a a e Espainian imajina
ezinak zi en au o eak i is ea. Aldi be ean, e egimena langile klasea be e alde le a zen
saia u zen 1966-1967ko hau eskunde sindikalen bi a ez. Langile ba zo deek
287 Ca me Moline o e a Pe e Ysàs, P oduc o es disciplinados y mino ías sub e si as. Clase ob e a y
con lic i idad labo al en la España anquis a (Mad id: Siglo XXI de España, 1998), 151-64.
99
hau agai ze an modu masiboan e a a akas a suan au kez uz e an zun zu en. Bes e en
a ean, Jon Idigo as izan zen auke a ua, ge oago He i Ba asuneko eledun izango zena
e a o duan nobille o ezaguna e a mili an e ka olikoa zena. Zo no zako Iza ab ikako
be e lankideek auke a u zu en o dezka i sindikal bezala. Be e memo ie an o dezka i za
sindikalean eman zuen ga ai ik azpima a zen du ezagu u zi uela " e dade os
compañe os y líde es ob e os de izquie das"288.
Enp esa ezbe dine ako o dezka iak koo dina zeko beha ak langile ba zo deei
alda ikapen poli ikoei lo u ako izae a eman zien. Izan e e, adie az eko e a bil zeko
aska asunak eska u zi uz en. Au o i a eek azka e an zun zu en, 1967an. Susmaga i
ze i ze en o dezka i guz iak ka gugabe u zi uz en e a langile ba zo deak legez kanpo
eza i zi uz en. Solda ak be e ho e an man enduko zi ela dek e a u zu en e a denbo aldi
ba ez hi za men be iak egi ea debeka u zu en289.
Sindikalgin za ako oso ga an zi suak izan zi en 1966-1967 u e ho ie an, E xeba iko
Laminaciones de Bandas en F ío enp esako langileen g eba luzea ge a u zen. Bos
hilabe e i aun zuen g eban ha an bai Elizako zenbai sek o ek bai Bilboko I sasada eko
langile amiliek, g ebala iekin elka asun zabala adie azi zu en. E a g ebala ien aldeko
mobilizazioek o duan gune indus ial ga an zi su bihu zen a i zi en Gas eizen e a
I uñean e e lehen langile ba zo deak age zea e agin zu en. Au o i a een e an zuna
salbuespen egoe a eza zea izan zen e a bai a p o es e an gehien naba mendu zi en
langileak bes e p obin zia ba zue a a kanpo a zea e e290.
Espainiako zonalde indus iale an, e a ho ien a ean zeuden Bizkaia e a Gipuzkoa,
1960ko hama kadan langile mugimendu ga an zi sua egi u a u zen. F ankismoak po o
egin zuen langile mugimendua o dezka i za sis ema o izialean xe a zen saia u zenean
e a e ep esioa ekin e an zun zuen. Hego Euskal He iko kasuan, gaine a, ETA en
kon akizun nazionala en ingu uan zebilen es uingu u kul u ala e a ekin zailea e e
bazegoen, au eko a alean azaldu dugun bezala.
Une zeha z ho e an, unibe si a eko bi ikasle gaz ek, Ja ie Txabi E xeba ie ak (1944-
1968) e a be e anaia José An oniok (1940-1973), ETA en bai an subjek u his o iko
288 Idigo as, El hijo de Juani a…, 158.
289 Domènech Sampe e, Clase ob e a, an i anquismo…, 326-30.
290 Joxe a Bus illo, «Rep esión anquis a, luchas ob e as y nue os iempos (1940-1990)», hemen:
Nues o mayo ojo. Ap oximación a la his o ia del mo imien o ob e o asco (1789-1990), ed. Joxe a
Bus illo Kas exana e a Eugenio E xebes e A izku en (Ta alla: Txalapa a, 2014), 506-28.
100
ba en exis en zia eo iza u zu en: Euskal He i Langilea. Gaz e iza ea i lo u ako
belaunaldi-bizipenen bai an, ETAk honela de ini zen zuen Euskal He i Langilea:
"jaun xoen mende za sa e a ik aldegin nai duen gizaldia, di udun-jaun xoek eskein zen
zio en bizimodua i uko egin dion gizaldia"291. Analisi ma xis a-leninis a ba ek e aginda,
ETAk azal zen zuen subjek u be i ho i oha ua zela "españia inpe ialismo[ak]" e a
"jaun xoen dik adu ak daka zkion alienazioaz"292. ETA en za , Euskal He i Langilea
espainia iden i a ea en e a kapi alismoa en ukazioan oina i u a zegoen e a be e
kon akizun nazionala en subjek u nagusia zen. Eza i ako sis ema en e aba eko
au kako asun bezala so ua, Euskal He i Langilea en pa ua li za eke Euskal He i
independen e, sozialis a e a euskalduna en u opia lo zea. He i Ba asunak subjek u
zeha z ho i egin zion e e e en zia be e lehen hau eskunde kanpaina ik, boza eska zeko
o duan: "El Pueblo T abajado Vasco o a He i Ba asuna"293.
ETAk be e kon akizun nazionalean egin zuen egoki ze ho ek en epopulis a de i zen
kon akizun his o ikoen ezauga iak di u. Kon akizun his o iko en epopulis ek in de
siècleko mugimendu sozialis en e a ondo engo alde di komunis en he en zia
disku siboa zu en. Subjek u his o iko nagusi bezala langile klasea edo a he ia ja zen
zu en e a ondo ioz a zen zu en klase agin a iek in e es a ze i a ak zi uz ela, nazioa en
au kakoak. Kon akizun his o iko ohikoa zen Espainiako e a Po ugalgo dik adu e ako
gi o klandes inoe an e a oposizioko alde diei ahalbide zen zie en izae a he e ogeneoko
subjek u ba , he ia, dik adu a sos enga zen zuen eli ea en au kako alde zabal e a
homogeneoa bezala imajina zea. Aldi be ean, espainia his o iala i gaz een a ean ge o
e a ohikoagoa zen i aku ke a poli iko ba zen294.
Hale e, Euskal He i Langilea i bu uzko ETA en analisien es uingu uan e akundea en
za ike a ge a u zen. Ba zuek in e p e a u zu ena en a abe a, Espainiako bes e eskualde
ba zue a ik i i si ako mig azio handiak e a langile ba zo deen inda ak e agin beha
zu en ETAk euskal me akon akizun nazionala albo ba e a uz ea e a be e lana langile
291 ETA, «Euskal E i-Langilia/Pueblo T abajado Vasco», Zu ik! 44 (1967).
292 Ibid.
293 He i Ba asuna, «El Pueblo T abajado Vasco o a He i Ba asuna», Egin, 1979ko o saila en 20a.
294 Se gio Campos Ma os e a Da id Mo a Ál a ez, «Po uguese and Spanish His o iog aphies: Dis ance
and P oximi y», en The Con es ed Na ion. E hnici y, Class, Religion and Gende in Na ional His o ies,
2008 (Palg a e Macmillan, 2011), 339-66; Gi a Denecke e e a Thomas Welskopp, «The ´Na ion´ and
´Class´: Eu opean Na ional Mas e Na a i es and Thei Social ´O he ´», hemen: The Con es ed Na ion.
E hnici y, Class, Religion and Gende in Na ional His o ies, 2008 (Palg a e Macmillan, 2011), 135-70;
En ic Ucelay da Cal, «La his o iog a ía dels anys 60 i 70: ma xisme, nacionalisme i me ca cul u al
ca alà», hemen: La his o iog a ía ca alana: balanç i pe pec i es, ed. Joaquim Nadal (Gi ona: Ce cle
d´Es udis His ò ics i Socials, 1990), 53-89.
101
mugimendua inda ze a muga zea. In e p e azio ho en a abe a, Espainia lehenago edo
be anduago Eu opako mendebaldeko he ialde kapi alis en e edu a hu bilduko zen e a
ezinezkoa zen Euskal He ian klasea eko subjek u i aul zaile ba a ikula zea.
Mili an zia en bes e za i ba en i i zia kon akoa zen. Azken ho iek ETA V. Bil za a
bezala ezagunak izan zi en ―ETA quin a gaz ele az― e a us e zu enez, posible zen
euskal independen zia esku a uko zuen subjek u an i ankis a e a i aul zaile ba
gida zea295. Ho e a ako, komunis a ie namda en an olake a e edua kopia u zu en e a
uz a u egin zi uz en langile ba zo dee an pa e ha zea e a biolen zia en e abile a
klandes inoa296. Ge oago, He i Ba asuneko bu uzagiek ETA en de en sa ga ai ha i
e e e en zia eginez a gudia u zu en, Euskal He i Langilea e minoa be e egin zueneko
ETA en nolabai eko bi undazioa i ga an zia emanez: "la ETA de los años 80 es la que
su gió de su V Asamblea (1966-67), po lo que en más de quince años se ha man enido
in ac o en sus obje i os es a égicos de independencia y socialismo pa a Euskadi"297.
He i Ba asuna be a, ETA en V. Bil za a en oino deko za alda ika zen zu en: "ETA-k
bos ga en asanblada ik hasi zuen p ozesua ja ai u bes e ik ez dugu egi en"298.
ETA V e akundea en ikuspegiak bes e e akunde poli iko ba en e agin handia izan zuen,
hain zuzen e e ETAko bes e sek o ea en au kako ez abaiden ondo en sos enga u
bai zi uz en. ETAko bes e sek o eak ETA Be i izena ha u zuen e a be anduago bes e
alde poli iko ba zuekin elka u zen Mo imien o Comunis a de España (MCE) alde dia
so zeko. ETA V sos enga u zuen be se e akundea Ba neko ELA zen. Ho iek
sindika ua en e bes eko bu uzagiekin e a EAJ ekin lo u ak apu u zi uz en e a klasiko
ma xis en i aku ke ak e aginda, 1963an be en helbu ua demok azia sozialis a zela
alda ika u zu en.
Ba neko ELAk bi ideia gil za i ga a u zi uen, ge oago He i Ba asuna en kul u a
poli ikoak e e be e egin zi uenak. Alde ba e ik, independen is a ez zi enen alde di
poli iko ezke ia ekiko e deinua, leninismoa en e mino klasiko ba , ´sozial-
inpe ialis a´ kali ika zailea, be esku a uz. Bes e ik, ankismoa e o i ondo engo lehen
une ik euskal au onomia eza i beha zelako ideia azpima a zen zuen. Ho ela, euskal
295 Azu mendi, PNV ETA. C ónica ocul a…, 79-80; Iulen Mada iaga-ko, Egia i zo (Donos ia: E ein,
2014), 137; Ga mendia, His o ia de ETA… 295-300; López Adán, Biolen zia poli ikoa en memo iak…,
11-12; Jon Ko aza -Billelabei ia, «Euskadiko Mugimendu Komunis a (1969-1991): His o ia e a
ideologia», Vasconia 38 (2012): 1079-1109.
296 Ga mendia, His o ia de ETA.., 337-47.
297 Iñaki Esnaola e a Iñigo I uin, «Hau ZEN aldake a», Egin, 1983ko uz aila en 24a.
298 Egin, «He i Ba asuna p ojek o iza e ik e eali a e iza e a i i xi da», Egin, 1982ko abuz ua en 15a.
102
au onomia e o kizuneko espainia legedia en menpe ez ge a zea ziu a u nahi zu en.
Ideia hu a azpima a zean, Ba neko ELAk 1930eko Donos iako ako dio
e epublikazalea ha zen zuen kon uan. Izan e e, EAJ ako dio ho e a ik kanpo ge a u
os ean, 1931ko euskal es a u u p oposamena ez a ze a ez au e a ge a u zen, aldi be ean
E epublikak Ka alunia en zako au onomia ona u zuen bi a ean299.
Nahiz e a gaia en ingu uan ike ke a be iak a gi a a zeko zain gauden, e epublikanismo
i landa a en a as oa i e e segi dakioke, us e bai ugu badaudela ha eman handiak ETA
V e akundeak poli ika i bu uz zi uen ikuspun uen e a i landa adizio poli ikoa en
a ean. Zen zu ho e an, ETA V e akundea en ikuspun ue an i landa e epublikanoen
e agina José An onio E xeba ie a e a Gallas egi amilia en a eko ha emana en bi a ez
i i si izana da li ekeena, Gallas egi a ak I landan e bes e a u bai zi en ankismoa en
lehen u ee an300.
1968. u ean ETA V e akundeak ´acción- eacción-acción´ delako espi ala abia zea
e abaki zuen. Behin ikusi a langile mugimenduak e ep esioa en ondo ioz izan zuen
geldialdia, helbu ua a en a uak egi ea zen, ankismoa en e ep esio bo i za e agi eko.
Ho ela, e ep esioak go a e a go a egingo luke e a jendea ETA en p oiek u poli iko a
hu bilduko li za eke, eszena oki i aul zaile e a independen is a ba so uz e a zuzenean
ankismo ik Euskadi sozialis a a jauzia emanez301. Gauza da 1968an, au e ik
plani ika u gabe José An onio Pa dines (1943-1968) gua dia zibila e ail zu ela e a, o du
ba zuk ge oago, a xilo zeko unean Txabi E xeba ie a hil zela. Handik as e gu xi a,
aldez au e ik pen sa u a zu en bezala Gipuzkoako polizia poli iko ankis a en bu ua hil
zu en, Meli ón Manzanas (1909-1968). E a ankismoak ETA V e akundeak au eikusi
bezala e an zun zuen.
E egimena en e eakzio biolen oa e aba ekoa izan zen, e ep esioa disiden zia ak ibo ik
askoz ha a ago heda uz. 1968-1969 a ean euskal giza ea en za i handi ba susmaga i
bezala es igma iza u zuen ankismoak, salbuespen egoe ekin, bidegabeko e egis o e a
a xiloke ekin e a p esen zia polizial izuga ia ekin. P ak ikan, euskal giza ea
an i ankis a bezala i udika zen e a homogeneiza zen zen ho ela, hain zuzen e e ETAk
299 Es o nés Zubiza e a, Cuando Ma x isi ó Loyola…, 139.
300 Jua is i, El bucle melancólico…, 238-97, 352-53; López Adán, Biolen zia poli ikoa en memo iak…, 9-
11; Núñez Seixas, «Ecos de Pascua…; José Ma ía Lo enzo Espinosa, Guda i. Una pasión ú il. Eli
Gallas egi (1892-1974) (Ta alla: Txalapa a, 1992).
301 Fe nández Solde illa e a López Romo, Sang e, o os y mani es aciones…, 25-26.
103
be e kon akizun nazionalean egi en zuen gisan. Euskal he ia ankismoa en e aba eko
oposizioa omen zen302.
Zen zu ho e an, ezin zaio masa kul u a en ga an zia i iskin egin. ETAko kide
klandes inoak spaghe i wes e n ilme ako gizonezko he oien gisan i udika zen zi en e a
´g isak´ e a ´be deak´ gaz een kon sumo ako e sai es e eo ipa u ezin hobea zi en303.
Be e he io za en lehen une ik E xeba ie a ma i i bezala i udika u zen, izae a
ka isma iko ha iga ia ekin. Che Gue a a en, Clin Eas wooden e a Daniel Cohn-
Bendi en a eko gu u zadu a bezala i udika ua izan zen e a euskal nazionalismoa en
bilbo a bu uzagi e adikalen sekuen zian be e lekua egin zio en, A ana Goi i e a Eli
Gallas egi ekin (1892-1974) ba e a304.
1960ko hama kada en bukae a ik, ankismoak albo ba e a u zi zuen eza i ako sis ema
poli ikoan langile klasea in eg a zeko ilusio alangis a e a a ze a begi a u gabeko ihesa i
egin zion, be e izae a e ep esiboa azpima a uz305. F ankismoa en ja du eko modu ha k
ezin izan zuen ekidin, 1967-1968 a eko langile ba zo deen e ep esioa en ondo en,
g eba e a mobilizazio ola u be i ba ge a u izana 1969-1970 a ean. 1970eko
hama kada en hasie a ako, ankismoa ekiko ja e a be iak heda u zi en zenbai
ak o ek e aginda, esa e ako, e osahalmena en handi zea, zinemak e a u ismoak
eskaini ako i udi be iak e a lanpos ue an bizi ako injus iziek. Azken ho iek ikuspegi
an i ankis a ba en a abe a azal zen zi uz en ge o e a kle oko kide, in elek ual e a
bu uzagi sindikal gehiagok. Nazioa eko enbaxaden in o meek hau ema en zu en langile
amilien za i handia ez zela ankismoa ekin iden i ika zen e a be en bizimodue an
izandako hobekun za be en lan e a es o zu p opioa i e e e en zia eginez azal zen
zu ela, ho s, ez zu ela ze eske u au o i a eei. Ge o e a gehiago, sis ema poli iko
ankis a espainia ek be en so balden gaine ik kendu beha zu en as e zaha a
baili zan sen i zen zen, mode nizazio ako oz opo bezala. Sen ipen hu a ba ez e e
gaz e ia en bai an heda u zen, izan e e, gaz eek a ze i a bidaia zeko auke a izan zu en,
302 Le amendia Belzunce, Juego de espejos…, 263; López Adán, Biolen zia poli ikoa en memo iak…,
177.
303 A iaga Lande a, Y noso os que é amos de HB…, 54-63; B ad D. Fos e , «He oic Iden i ies:
Masculini y and he Wes e n Films» (O egon S a e Uni e si y, 2007), 37-50; López Adán, Biolen zia
poli ikoa en memo iak…, 10; Mada iaga-ko, Egia i zo …, 61, 77.
304 Hamil on, Women and ETA…, 73-75.
305 Pau Casanellas, Mo i ma ando. El anquismo an e la p ác ica a mada, 1968-1977 (Mad id: Ca a a a,
2014), 39-51; Domènech Sampe e, Clase ob e a, an i anquismo…, 330.
104
ba ez e e F an zia a e a E esuma Ba u a, e a be en begiez ikusi zi uz en Espainia en e a
Eu opako mendebaldeko bes e he ialdeen a eko ezbe din asunak306.
Tes uingu u ho e an, ETAko kide a ma uek i zal an i ankis a handia esku a u zu en
langile klasea en begie an. ETA Veko mili an e asko euskal hiz unak e a indus iako
lane a joandako base i a amilie ako kideak izanik, e aba an i ankis a bezala
hau emanak zi en307. Ga aiko ike ke ek adie az en du enez, Hego Euskal He ian
jaio ako pe sonek langile iden i a e azpima a ua zu en e a, aldi be ean, ba ez e e
mig a zaile gaz eenek euska a e a euskal iden i a ea modu abegiko ean ikus en
zi uz en308. Modu ho e an ule dai eke nola mobiliza u zen modu masiboan langile
klasea 1970ean, ETA V e akundeko zenbai kide epai egi mili a ba ean epai u zi uen
Bu gosko P ozesua en es uingu uan. Langile ba zo deek an ola u zi uz en p o es ak e a
mobilizazio ga an zi suenak mig a zaile asko zeuden Gipuzkoako lekue an ge a u
zi en, hala nola, Pasaian, E en e ian, Donos ian, Tolosan e a Eiba en309. Be an
jaio akoek e a mig a zaileek osa u ako langile klaseak an i ankismoa en sinbolo bezala
ha u zuen ETA, hein handi ba ean he i euskaldune ako gaz eek osa zen zu en
e akundea zena.
Ondo en He i Ba asuna ekin iden i ika u zi en pe sonen es ingan zek e e langile
iden i a ea en ga an zia azpima a zen du e. Be aien bizi is o ioe an lan mundua i
ema en dio e ga an zia e a no be a en es o zua azpima a zen du e. Ma i Ma ek
kon a zen duenez, "en onces, en junio cumplía ca o ce y en sep iemb e, el ece de
sep iemb e, empecé en la áb ica. (..) abajé muchísimo. ¡Muchísimo!". Ondo en,
Bu gosko P ozesua en au kako mobilizazioak aipa zen di u, be e pa e ha ze
poli iko ako un sezko ge ae a bezala azalduz: "Po que cla o, llega on los años se en a.
Y ue los juicios de es o... El P oceso de Bu gos. Y en onces, pues hicimos una huelga.
Y a aíz de esa huelga, me llama on a la comandancia"310. Al edok, e aikun za enp esa
ba en jabe zena, be e bizi is o ioa en hasie an azpima a zen duenez, " abajando, ¡eh!
Aquí no ha habido jamás ningún mo i o de ag adecimien o a la polí ica ni a nadie en
306 Ca los Fue es Muñoz, Vi iendo en dic adu a. La e olución de las ac i udes sociales hacia el
anquismo (G anada: Coma es, 2017), 231-60; Cazo la Sánchez, Fea and P og ess…, 154-62.
307 Zi akzadeh, A Rebellious People…, 34-41.
308 A mando de Miguel, «Es uc u a social e inmig ación en el País Vascona a o», Pape s 3 (1974):
249-73.
309 Moline o y Ysàs, P oduc o es disciplinados y mino ías…, 175-88; José An onio Pé ez Pé ez,
«His o ia (y memo ia) del an i anquismo en el País Vasco», Cuade nos de His o ia Con empo ánea 35
(2013): 41-62.
310 Au o ea ekin elka izke a (2018/05/16).
105
absolu o. Ha sido abajo di ec o y pe sonal"311. Ga biñek e e, amilia umil ba ean
so ua, be e es igan za osoan zeha lana ekin ha emana azpima a zen du be e
iden i a ea en za i ga an zi su bezala "ya empecé a abaja (...) le dije a mi ai a: ―lo
mío es cu a ― (...) y en onces ya empecé a abaja más, en ez de media jo nada
empecé a abaja jo nada seguida". Ondo en, be e iden i a e poli ikoaz hausna zen
duenean, gai be dine a i zul zen da: "soy... una o ma de de ende al ob e o adical (...)
Yo soy así. Yo es oy sindicada en LAB y soy de la izquie da abe zale"312.
1970 ik au e a, oposizioa en ekinbidea espazio publikoa be e egi en hasi zen e a euskal
nazionalismoa en sinboloek p o agonismoa ha u zu en. Euskal He iko oposizio
an i ankis a plu ala zen ideologia alde ik baina ankismoa en au kako mobilizazio
ba e a ua egika i u zen e a oposizio guz iak be e egin zi uen euskal nazionalismoa en
sinboloak313. O ain bai, 1970eko hama kada en hasie a ik a i zen egi u a zen eza i ako
sis ema en au kako subjek u poli iko ba , ETA en kon akizun nazionala en ikuspegia en
e agina zuena. Has gai ezke ule zen ze dela e a ga ai ha an ankismoa i oposizio
ak iboan zeuden e a ondo en He i Ba asuneko bu uzagi izango zi enen us e an,
enomeno ha k e o kizuneko hegemonia en oina iak eza i zi uen.
Zen zu ho e an, 1973ko abenduan ETA V e akundeak Mad ilen Ca e o Blanco
p esiden ea a en a u ikusga i ba ean e ail e a gu xi a, hu engo udan je se e a jakak
ai e a bo a zeko p ak ika o oko u zen " oló, oló, Ca e o oló..." kan a uz. A ean
F anco bizi ik zela, ho elako p ak ikek dik adu a i iga i uz en zu en espazio
publikoan e a euskal he i homogeneoki an i ankis a en i udia inda zen zu en, o du a
a e mes ida i izan zi en asko e e ba ze a anima uz314. Aipa u kan u he ikoi ha k be i o
e akus en digu, gaine a, mugaz gaindiko ha emanen ga an zia, abes i o iginala
euska az g aba u bai zu en Ipa Euskal He ian E xamendi e a La aldek315. He i
Ba asunak o duko gi oa i lo zen zion be e bu ua e a be e p opagandak je seak ai e a
bo a zen zi en i udia jaso zen zuen.
311 Au o ea ekin elka izke a (2017/12/07).
312 Au o ea ekin elka izke a (2017/10/19).
313 Pé ez-Ago e, La ep oducción…, 109; Le amendia Belzunce, His o ia del nacionalismo…, 393;
Es o nés Zubiza e a, Cómo pudo pasa nos es o…, 339; Pé ez Pé ez, «His o ia (y memo ia)…, 47.
314 Pa ick Ese , «La ies a del Og o. Canciones y lo ca na alesco en la cul u a de la ansición aca (y
española)», hemen: Himnos y canciones. Imagina ios colec i os, símbolos e iden idades agmen adas en
la España del siglo XX, ed. Ca los Collado Seidel (G anada: Coma es, 2016), 115-34.
315 E xamendi e a La alde, «Yup la la» (Egia, 1977).
112
Tolosan elka ekin. Hi iko alka eak, ankismoa i lo ua zegoenak, adie azi zuen
Ge nikako a bolak "siglos de his o ia de nues o pueblo [ asco]" isla zen zi uela332.
Nahiz e a adie azpen ho ien e oak espainia me akon akizun nazionala en be sio
kon se bado ean ohikoak zi en, jada 1976 ako giza eak keinu an i ankis a bezala
ule zen zi uen, au o i a eek nahi zu enaz bes e a.
Bazi udien, G amsci en e minoekin azalduz ge o, euskal nazionalismoa
kon ahegemonia iza e ik hegemonia be ia iza e a iga o zen a i zela, ankismoa en
mugak gaindi uz e a a e au o i a e ankis ak gogoz kon a a i ze a beha uz333.
Be anduago be e memo ie an jaso zuen Al onso Oso io minis oak sen ipen hu a,
honakoa ida zi bai zuen une ha ako Hego Euskal He ia i bu uz: "el gobie no había
pe dido la inicia i a y se había quedado quie o"334. An zeko ze edo ze ge a u zen
iku ina ekin. 1976ko abendua en 5ean, E ealeko e a A hle iceko kapi ainak iku ina
eskuan a e a zi en zelai a A o xako es adioan, publikoak aska asuna en e a
au onomia en alde oihu egi en zuen bi a ean335. Hego Euskal He iko alka een
o dezka iekin bildu os ean, gobe nuak iku ina en e abile a baimen zea e abaki zuen
1977ko u a ila en 20an.
Espainia guz ian, F anco hil os ean g eba e a mobilizazio ola u handia ge a u zen, ba ez
e e ezke i aul zaileko alde diek bul za u a. Mobilizazioek A ias Na a o en gobe nuak
o dezka i za sis ema oso muga u ba eza zeko zi uen planak blokea u zi uz en.
Enp esa ien a ean zenbai sek o ek in e p e a u zu en ezingo zu ela e engabeko
mobilizazioan zegoen langile klasea kon olpean man endu, e a nolabai sis ema poli iko
be iak auzo langileek be e za ha zen zi uz en o dezka ien pa e ha zea be ma u beha
zuela336.
Modu ho e an, 1976an zeha pa ida gogo a joka u zen oposizioa en e a gobe nua en
a ean. An i ankis ek p eso poli ikoen aska asuna e a gobe nu neu al ba ek
an ola u ako hau eskundeak exiji zen zi uz en. F anco en he io za en au eko
hilabe ee a ik ´haus u a demok a ikoa´ alda ika uz oposizio an i ankis ak egin zi uen
332 Juan José Eche a ía Pé ez-Agua, «La socialización o al en el País Vasco al inicio de la ansición
democ á ica», en F on e as Con empo áneas. Iden idades, pueblos, muje es y pode . Ac as del V
Encuen o de Jó enes In es igado es en His o ia Con empo ánea. Volumen 2, ed. C is ian Fe e
González e a Joel Sans Molas, Uni e si a (Ba celona, 2017), 82.
333 Gallego, El mi o de la T ansición…, 458-59.
334 Al onso Oso io, De o illa a o illa (Ba celona: Plaza y Janés, 2000), 212.
335 I.E., «La ies a asca del ú bol y su esaca», Pun o y Ho a de Euskalhe ia 18, 1976ko abendua en
15e ik 30e a: 9.
336 Wilhelmi, Rompe el consenso…, 57-68, 123-36; Gallego, El mi o de la T ansición…, 356-57.
113
exijen ziak zi en. Aldi be ean, Adol o Sua ezek gida u ako gobe nu be iak e akundeen
e e o ma p ozesu ba gida u nahi zuen e a gobe nu ik kon ola zea Eu opako
mendebaldeko e edu a egoki u ako sis ema poli iko ba en eza pena.
Tes uingu u ho e an, PCE e a PSOE alde diek mobilizazioak geldi zea en alde egin
zu en. Be en bu ua o dezka i poli iko e espe aga i e a a du a su bezala au kez u nahi
zu en, oposizioko alde diak legez kanpo man en zen zi uen gobe nu a du agabe ba en
au ean. Gobe nua ezingo zu ela e o a azi us e zu en, baina bai kapaz izango zi ela
ankismoa ekiko ´haus u a hi za ua´ dei u zu ena lo zeko. Mode azioa en es a egiak
ez zuen gobe nua a akala ze ik lo u, ez e a negoziazioak abia ze ik. Es a egia ho en
azken ka u xoa, 1976ko aza oa en 12ko g eba o oko a, po o ga a za bihu u zen.
Nahiz e a g eba en ja aipena oso handia izan zen, ez zen nahikoa izan gobe nuak be e
i i zia alda zezan. Sua ezek amnis ia eman gabe ja ai u zuen e a oposizio guz ia legez
kanpo egonaga ik e e hau eskundeak dei zeko asmoa i eu si zion337.
Bes alde, euskal independen is ek 1976ko abuz uan alda ikapen ze enda ba au kez u
zu en: KAS Al e na iba. Sua ezen gobe nua solaskide bezala ona zen zu en, baina
aldez au e ik zehaz en zu en zein zuk zi en be aien us e an ankismoa ekin haus u a
eman zedin ha u beha eko neu iak: aska asun demok a ikoak, amnis ia, ankismoko
inda e ep esioen desage pena, langile klaseen egune oko bizimoduan hobekun zak
eza zea langile e akundeek eza i ako e minoen a abe a e a "la sobe anía nacional de
Euskadi" ona uko zuen au onomia es a u ua338. 1976 u ea en bukae an alde di
gehienek albo ba e a u zi zu en haus u a demok a ikoa en ideia e a ona u zu en
gehienez jo a gobe nua ekin nolabai eko haus u a hi za ua lo uko zu ela.
Independen is ek e a ezke i aul zaileak, aldiz, oposizioa en e minoak ona uz egin
beha eko haus u a demok a ikoa ezinbes ekoa zela de enda zen zu en, ho exe i i iz en
bai zio en Espainia demok a iza zeko auke a baka a.
1977ko lehen as ee an, Espainian egune o a xilo zen zi uz en oposizioko kideen ba az
bes ekoa hogei a hama pe sonakoa zen. F anco en ga aiko salbuespen egoe e an
jazo akoak baino zi a al uagoak zi en. Oposizioko alde di guz iek legez kanpo
337 José Vidal-Beney o, Memo ia democ á ica (Mad id: Foca, 2007), 162; Juan And ade Blanco, El PCE
y el PSOE en (la) ansición. La e olución ideológica de la izquie da du an e el p oceso de cambio
polí ico (Mad id: Siglo XXI de España, 2012), 66-67; Gallego, El mi o de la T ansición…, 413-14.
338 KAS (EHAS. ETA (pm) y las o ganizaciones ob e as LAB y LAK, «Al e na i a Polí ica de KAS pa a
Euskadi Su », hemen: O ganizaciones, sindica os y pa idos polí icos an e la ansición: Euskadi 1976,
Juan Ca los Jiménez de Abe as u i Co a e a Emilio López Adán (San Sebas ián: Eusko Ikaskun za-
Sociedad de Es udios Vascos, 1989), 332-35.
114
ja ai zen zu en. E a gobe nuak e abakia zuen las e egi ekoak zi en hau eskundee an
ezin izango zi ela mona kia, ankismo ik ze o en a mada edo a Espainia en lu alde
ba asuna auzi an ja i339.
Aldi be ean, Hego Euskal He ian iku ina en ona penak eu o ia so u zuen e a ETA en
kon akizun nazionalak inoiz baino e agin handiagoa izan zuen. U a ilean, EAJk be e
ba ne bule inean e e o ika mili a is a azpima a u zuen e a be an zehaz en zuenez,
alde dia en helbu ua honakoa zen: "libe ación de Euzkadi (...) de inida és a como
nacional y social"340. E a PSOE en euskal ada a en so e ako kong esua omenaldi
ba ekin abia u zen "euskal he ia en aska asuna en alde odola isu i" zu en guz ien za ,
egun ba zuk lehenago hil zi uz en ETA (poli iko-mili a a) e akundeko bi kide
aipa uz341.
Gi o ha an egin zi en Txibe ako ba za ak. Euskal nazionalis a zi en e akunde guz iek
pa e ha u zu en e a sus a zaile nagusia Teles o o Monzon izan zen, be e bu ua EAJ en
e a ETA en a eko bi a eka i bezala ikus en bai zuen. Txibe an, EHAS e a ETA
(mili a a) saia u zi en EAJ konben zi zen hau eskundee an ez pa e ha zeko, behin
EAJ konben zi uz ge o gainon zeko alde diek e e ez zu ela pa e ha uko us e bai zu en.
EHAS en e a ETA (mili a a)- en obsesioa zen ETA en kon akizun nazionalak o duan
oposizio guz ia en bai an zuen e agina ap obe xa zea e a gobe nua beha zea KAS
Al e na iban independen is ek eza i ako alda ikapenak ona ze a342.
EHAS en 1977ko hasie ako dokumen u ba i eske , alde diak egi en zuen egoe a en
in e p e azioa az e dezakegu. Alde diak us e zuenez, nahiz e a langile mugimendua en
mobilizazioak o oko uak izan zi en, p o es a ik handienak gobe nua en e ep esioa en
au kakoak izan zi en. Lehenengo 1976ko ma xoan, Gas eizen ga a u zen mugimendu
asanblea io zabala e a eskualdeko g eba o oko a bos langile en hilke a ekin buka u
os ean. O duan bai geldia azi zu ela Hego Euskal He ia, ma xoa en 9ko g eba
o oko ean polizia ankis a desage zeko eska uz. An zeko ze bai ge a u zen 1976ko
i ailean, u ebe e lehenago usila uen o oimenez egindako g eba o oko ak Hego Euskal
339 Pau Casanellas, «¿Un país donde eina el o den? Rep esión, con ol social y esis encias al cambio
an es y después de F anco», hemen: Cua en a años y un día. An es y después del 20-N, ed. Fe an
A chilés e a Julián Sanz (Valencia: Se ei de Publicacions Uni e si a de València, 2017), 97-123.
340 Pa ido Nacionalis a Vasco, «Obje i os inmedia os», Euzkadi. Euzko Alde di Jel zalea en Izpa
Aldizka ia. Bole ín In o ma i o del Pa ido Nacionalis a Vasco 7 (1977).
341 And ea Miccichè, «Radicalismo y nue a imagen del socialismo en los años se en a: el caso asco»,
His o ia del p esen e 19 (2012): 17. Gaz ele az ja o izkoan.
342 Anai A ea, ed., Las ac as de Txibe a-Xibe ako ak ak-Les ac es de Chibe a (1977) (Anai A ea,
2011).
115
He ia geldia azi bai zuen. EHAS en ondo ioen a abe a, "la lucha queda adicalizada en
Euskadi" e a eskuineko gi o poli ikoe an e e oposizio an i ankis a en e agina naba ia
omen zen343.
Gu e ike ke a en bai an Gas eizen jaso ako es igan ze an e e, He i Ba asuna ekin
iden i ika u zi enen a ean as e haiek izan zu en ga an zia azpima a zen da. Rakel Peña
(Eiba , 1964) He i Ba asuneko mili an e gaz ea izan zen T an sizio ga aian e a
ma xoa en 3ko hilke ak ge a u zi en auzoan bizi zen, Za amagan. Be e es igan zan
kon a zen duenez, 1976ko ma xoa "mugimendu poli ikoa ekin lo u a ho i ema en den
momen ua da (...) auzoan ikus en zala... ikus en zi en mobilizazioak, ikus en zi en,
bueno, a azoak (...) nik us e du gu e adineko jendea, guz iok daukagula g aba u a gu xi
go abehe a o duko gi o nahasia"344.
Lucía, ze xobai nagusiagoa dena, an ze a a i u zi zaigun, as e haiek azpima a uz:
"aho a, ¡es decisi o el es de ma zo, eh! (...) po que quie as o no quie as [has a
en onces] odo eso lo es ás i iendo pe o en g upos educidos". Be e bizi is o ioan as e
ho ie ako bizipenak be e amiliako adizio libe a ioa ekin lo zen di u: "en onces
empecé a i a las asambleas y al. Y cla o, yo i que las cosas que yo había oído de
pequeña en mi casa (...) oda esa lucha se es aba, o sea... como ma e ializando en algo
eal"345.
An onio (Solana de los Ba os, 1952) e e He i Ba asuneko mili an ea zen.
Ex emadu ako mig an een semea, lehenik Bilboko xabola ba ean hazi zen e a ondo en
O xa koaga auzoan. Inoiz ez zela alde di poli iko ba eko kide izan kon a zen du,
"po que no me gus a segui di ec ices de nadie", baina bai a He i Ba asunean pa e
ha u zuela hasie a ik. Pa e ha ze e edu asanblea ioa azpima a zen du e a behin baino
gehiago i zul zen da be e bizi is o ioan alo ho e a a, 1976 e a 1977 a eko g ebak
gogo a zean be e ideologia poli ikoaz hausna zean, esa e ako: "yo soy asamblea io (...)
se pod ía deci que soy ana quis a ( isas), pe o ampoco soy ana quis a... ¿o sí? Pe o no
lo sé"346.
343 EHAS, «Plan eamien o de la opción Abe zale Socialis a en el seno de la clase abajado a con
p esupues os ideológicos mínimos» (As e oko EHAS ka pe a: Lazkaoko Benedi a en A xiboa, 1977).
344 Au o ea ekin elka izke a (2017/10/09).
345 Au o ea ekin elka izke a (2017/10/30).
346 Au o ea ekin elka izke a (2018/05/08).
116
No be a en a xikimendu ideologikoak go abehe a, EHAS alde diak in e p e a zen zuen
amnis ia en alda ikapena en e a polizia ankis a en au kako p o es a en ingu uan
pola izazio ba ema en zela. Alde ba e ik, "la o alidad del pueblo (...) sal o, cla o es á,
los ascis as" e a bes e ik, "un gobie no que nadie desea"347. EHAS en ikuspegian
age ikoa zen "que Euskadi es dis in a", kon uan ha u ik Espainiako alde diek be e
egi en zu ela hein ba ean ETA en kon akizun nazionala, edo EHAS en hi ze an, egoe ak
beha u a sinesga i asuna lo zeko modu baka a zu ela: "dis aza se de abe zale"348.
Une ha an, konben zimendu i aul zailea e a nazionalis a, G amsci en ikuspegi
kon sejis a i lo u a, analisi poli ikoa en a da za bihu zen zen. EHAS en zuzenda i zak
adie az en zuenez, F anco en he io za en os eko g eba ola uek "pa ecen habe e o zado
el Mo imien o Asamblea io" e a sindika uen inda a beha ean, iden i ika zen zu en "en
la Clase Ob e a un al o sen imien o de independencia"349. Honakoa ule a az ea lo u
beha zela azpima a zen zu en: "el hecho de que los abe zales de izquie da luchan
undamen almen e po la independencia ob e a y la oma de pode po la misma"350. E a
lehen asun bezala eza i zu en sendo zea "los mo imien os asamblea ios, con odos
aquellos que es u ie an dispues os a po encia los, sean o no es a alis as"351. Ho i lo uz
ge o, sindikalismo independen is a e a asanblea ioa en za e o kizun a akas a sua
i udika zen zu en: "es casi segu o que se con e i ía en el g an sindica o asco"352.
Izan e e, 1977ko hasie an zenbai bile a bu u u zi uz en alde di independen is ek e a
ezke i aul zailekoek e a, nahiz e a ez zen gauza u, hau eskundee a ako hau agai za
baka a e a zea p oposa u zen be an. Bile a haien ui u nagusia Euskal E akunde
He i a a izena ekin Gas eizen ospa zekoa zen Abe i Egune ako deialdia izan zen
―gobe nuak ez zuen baimendu―. O duan e abaki zuen EHASek He i Ba asuna en
so e a a e amango zuen konbe gen zia p ozesua ma xan ja zea353. EHASen helbu ua
alde dia bi unda zea e a ondo en He i Ba asuna en oina ian egongo zen nukleoa
inda zea zen. E o kizuneko He i Ba asuna subjek u poli iko zabala en o dezka i za
li za eke: Hego Euskal He i an i ankis a, auzo langilee an oina i ua e a euskal
nazionalismoa i lo ua.
347 EHAS, «Plan eamien o de la opción...
348 Ibid.
349 Ibid.
350 Ibid.
351 Ibid.
352 Ibid.
353 Le amendia Belzunce, His o ia del nacionalismo…, II. bol., 22-23; HASI, «La asamblea ue así»,
Ba nekoa 0 (1977).
117
So u zu enen za , He i Ba asuna ez zen bes e koalizio ba , bes e auke a soil ba
hau eskundee an au kez en zi enen a ean. Euskal giza ea en gehiengoa en nahi
poli ikoa en adie azpena zen, be o i 1975ean e a 1976an adie azi ei zen moduan.
G amsci en e minoen ikuspegi ik az e u a, He i Ba asuna en so zaileen za
ankismoa be e bu ua en bo e o izan zen, be e e aba eko oposizio bezala egi u a u zen
subjek u poli ikoa so a azi bai zuen. Subjek u poli iko an i ankis a hu a espazio
ezbe dinak aska zen joan zen, ab ike a ik hasi a auzoe a ik iga oz e a zenbai okiko
e akunde monopoliza ze a i i siz. Egoe a euskal nazionalismo ezke ia a en ikuspegi ik
begi a uz ge o, subjek u ho ek ez zuen bes e helbu u ik, ez bazen Euskal He i
independen e, sozialis a e a euskalduna so zea.
Bi di a He i Ba asuna lau alde di xiki en a eko koalizioa izanaga ik denbo a labu ean
inda poli iko ga an zi sua bihu u izana ule zeko gakoak. Ba e ik, his o ia no be a en
alde dagoela us e zuen konben zimendu nazionalis a e a ezke ia a e a jada e o kizun
hu bilean hegemonikoa bihu uko zen bloke his o ikoa egi u a u a zegoelako us ea,
koalizioa ho en guz ia en adie azpen poli iko hu sa izanik. Bes e ik, 1975 e a 1977
a eko mobilizazio an i ankis en e a o duko gi o abe zalea en ingu uan jenda ea en
za i handiak zuen sen ipen posi iboa.
Ondo ioak
He i Ba asuna en so e a en oina ian 1970eko hama kada en e dialdean o oko u zen
sen ipen ba dago. Hego Euskal He ia homogeneoki an i ankis a zelako us ea,
Espainiako gainon zeko lu aldea ez bezala. I udi ho en e aikun za en gakoa euskal
nazionalismoak euska a be e egi eko e a bai a euskaldun asuna en i udi adizionala
be ez an i ankis a bali z bezala ule a az eko izan zuen gai asunean dago.
Fenomeno hu a zenbai ak o e kon uan ha u a azal dai eke. Hego Euskal He iko
populazioa en za i handia ge ako gal zaile iza eaga ik es igma iza u a zegoen. Bes e ik,
ankismoak okiko kul u a en ingu uan izan zuen ja e a nasaiak ahalbide u egin zuen
las e izae a an i ankis a ha u zuen dinamika in elek uala e a kul u ala. Zen zu
ho e an, azpima a u egin beha di a Pi inioen bi aldee ako euskaldunen a eko mugaz
gaindiko ha emanak e a euskal kan agin za be ia en ga an zia.
Bes alde, Hego Euskal He ia i be eziki e agin zion 1950eko e a 1960ko hama kade ako
e aldake a sozioekonomikoak e a eskualdea espazio be eziki indus ializa ua bihu u
118
zen. Bes e gune indus iale an bezala, Hego Euskal He ian e e langile mugimendu
ga an zi sua e a elka e sa e inkoa ga a u zi en. Bi elemen u ho iek, Espainian o o ha
ge a u zen bezala, giza e zibil au onomo ba en so e a ahalbide u zu en, zeinak alde di
klandes inoen e aginpean izae a publiko an i ankis a e a ezke ia a ha u bai zuen.
ETAk XX. mendeko biga en e diko joe a ezke ia en bai an ga a u ako euskal
kon akizun nazionalak aipa u enomenoekin eza i zuen lo u ak e agin zuen Hego
Euskal He ian oposizio an i ankis a euskal me akon akizuna ekin e a euskal
nazionalismoa en sinboloekin iden i ika u izana. E a ho ek so u zuen 1970eko
hama kada en e dialdean Euskal He ia be ez an i ankis a zelako ideia. E a oposizioa i
Espainiako gainon zeko e emuan ez bezalako konben zimendua e a mobiliza zeko
gai asuna eman zizkion.
Ge oago He i Ba asuna so u zu en euskal nazionalis ek egoe a G amsci en hegemonia
kon zep ua en e a euskal me akon akizun nazionala en ikuspegi eleologikoa en a abe a
in e p e a u zu en. Us e izan zu en euskal he ia bai ala bai a i zela Euskal He i
independen e, euskaldun e a sozialis a ako bidea egi en. Ikuspegi ha k be en p oiek u
poli ikoa en so e a baldin za u zuen e a bai a ankismoa en au ka mobiliza u zen
euskal giza ea en za i handi ba in e pela zeko gai asuna, hu engo kapi ulue an
azalduko dugun bezala.
119
3. Ge a, bakea e a au onomia. He i Ba asuna e a e akunde
poli iko be iak
F anko en he io za ik Espainian mona kia kons i uzional ba eza i a eko p ozesu
poli ikoa konplexua izan zen, bidegu u ze askokoa. P ozesu hu a bo e e ha emanek e a
agen e ezbe dinek giza ea in e pela zeko e a mobiliza zeko izan zu en gai asunak
baldin za u zu en. Hala e e, oso goiz, kon akizun zeha za eza zen joan zen,
Kons i uzioa ados eko lehenagoko ankis en e a an i ankis en a eko hi za mene ako
gai asuna e digunean eza i zuena. Ideia ba heda u zen, zeina en a abe a i enbide hu a
ge a zi ekeen baka a, e a gaine a desi aga iena, izan bai zen354.
Ike ke a his o ikoak e e pa e ha u zuen i udi ho en e aikun zan, T an sizioa e minoa
be a azpima a zean, hasie a e a bukae a jakina egon bali z bezala. Zenbai azalpen
his o iko ga a u zi en, aldake a poli ikoen kausa nagusi bezala mode nizazio
ekonomikoa azpima a u zu enak e a espainia hi i a en us ezko mode azio ideologiko
o oko ua naba men zen zu enak355. Baiez a u egi en zen p ak ikan Sua ezek ma xan
ja i zuena, F anco hil zenean an i ankis ek exiji u zu en haus u a demok a ikoa izan
zela356.
Azken u eo an, his o iog a ian on za ema en zen i udi ho i a akala zen joan da.
Zenbai ak o e azpima a u di a T an sizioa en azken eszena okia en e agile
ga an zi su bezala. Ba e ik, ankismo ik ze o en gobe nu ba en e a oposizioa en
a eko ha emana en izae a asime ikoa. Bes e ik, bai es a u egi u e a ik, bai eskuin
mu u e ik e a bai alde i aul zaileen esku ik egin zen biolen zia en e abile a.
Hi uga enik, ados u zen sis ema poli ikoa en izae a muga zailea e a oposizioko alde di
nagusien bai an ge a u zi en aldake a ideologikoak e e az e u di a357.
354 Ra ael Chi bes, «De qué memo ia hablamos», hemen: La T ansición, ein a años después. De la
dic adu a a la ins au ación y consolidación de la democ acia, ed. Ca me Moline o (Ba celona:
Península, 2006), 229-46.
355 Xa ie Domènech Sampe e, «El cambio Polí ico (1962-1976). Ma e iales pa a una pe spec i a desde
abajo», His o ia del p esen e 1, 1 zbk. (2002): 47.
356 San os Juliá, «En o no a los p oyec os de ansición y sus imp e is os esul ados», hemen: La
T ansición, ein a años después. De la dic adu a a la ins au ación y consolidación de la democ acia, ed.
Ca me Moline o (Ba celona: Península, 2006), 59-79.
357 Gallego, El mi o de la T ansición…; Sophie Baby, «Vol e sob e la Inmaculada T ansición. El mi o de
una ansición pací ica en España», hemen: La ansición española. Nue os en oques pa a un iejo
120
Be alde, zenbai ike ke ek T an sizioa en baz e e an ge a u zi en p ak ikak, bizipenak
e a p oiek uak az e u di uz e. E a ho ien ga an zia azpima a u du e, ez bai i a
ezin asun his o iko ba en e edu bezala baz e ean u zi beha . Alde an ziz, p ozesu
poli iko ha en azken helmuga ze ga ik izan zen halakoa, ho ixe azal zeko bes e ak o e
ba di a358. Kapi ulu hone ako gu e eka pena ike ke a mul zo ho ekin le a zen da.
He i Ba asunak T an sizioan zeha izan zuen bilakae a az e uko dugu, be e
disku soa en e a p oiek u poli ikoa en a da z nagusiak analiza uz 1977ko alde di
ani ze ako lehen hau eskundee a ik, 1980an lehen Eusko Jau la i za au onomikoa e a u
a e doan epean.
Hego Euskal He ian e akunde au onomikoen so e a az e u du en lan monog a ikoek,
i abi ak, in e es kon aja iak e a zalan zazko uneak azpima a u di uz e, gu xienez
Ca los Ga aikoe xea (I uñea, 1938) lehendaka i au onomiko bihu u zen une a a e359.
Zen zu ho e an, gu e eka penak He i Ba asunak nola be e disku soa e a p oiek u
poli ikoa alda u zi uen az e zen du, e akunde au onomiko behin be ikoak so u a e
egon zi en eszena oki ezbe dine a a egoki zen joan bai zen, azkene ako e akunde
sis ema be ia en e aba au kako kul u a poli iko bezala inka u zen a e.
Ho ela, Hego Euskal He iko T an sizioa en ga aiko his o iog a ia abe as ea da gu e
helbu ua. Izan e e, us e dugu e agin handia duela o aindik T an sizioa mode nizazioa en
e e mode azioa en ondo io bezala ule zen duen azalpenak. Esan dugun bezala, ikuspegi
ho i azken u ee an ñaba ua izan da. Zen zu ho e an, Raúl Lópezen e a Gaizka
Fe nándezen, Luis Cas ellsen, Fe nando Molina en e a Ludge Messen ike lanek He i
Ba asuna 1977ko hau eskudee an ez pa e ha zea ekin lo u du e e aba , e a azaldu du e
kul u a poli iko hu a e a be e p oiek u poli ikoa o duan inka u zi ela. Azpima a u du e
ba ez e e He i Ba asuna en salbuespeneko izae a, ez bai zen egoki u T an sizio ga aiko
deba e, ed. Ma ie-Claude Chapu e a Julio Pé ez Se ano (Mad id: Biblio eca Nue a, 2015); Xa ie
Casals, La T ansición española. El o o igno ado de las a mas (Ba celona: Pasado & P esen e, 2016);
And ade Blanco, El PCE y el PSOE en (la) ansición…; Damián A. González Mad id, «La de inición del
cambio. Con ienda polí ica, ep esión y con ol ins i ucional en la p o incia de Albace e (1977-1979)»,
hemen: La ansición se hizo en los pueblos. El caso de la p o incia de Albace e, ed. Manuel O iz He as
(Mad id: Biblio eca Nue a, 2016), 45-72.
358 Joaquín Flo ido Be ocal e al., ed., Fue a de la ley. Asedios al enómeno quinqui en la T ansición
española (G anada: Coma es, 2015); Wilhelmi, Rompe el consenso…; Beo legui Za anz, T ansición y
melancolía…; Lab ado Méndez, Culpables po la li e a u a...
359 Vi ginia Tamayo Solabe ía, La au onomía asca con empo ánea. Fo alidad y es a u ismo (1975-
1979) (San Sebas ián: Ins i u o Vasco de Adminis ación Pública, 1994); Ál a o Ba aiba E xebe ia,
Ex año ede alismo. La ía na a a a la democ acia (1973-1982) (Mad id: Cen o de Es udios Polí icos
y Sociales, 2004).
121
e edu mode niza zaile e a mode a u a360. T an sizio ga aiko ezauga iak ho iek izan
zi ela zalan zan ja i dela kon uan ha u ik, us e dugu He i Ba asuna en so e a i
bu uzko in e p e azioa e e be ikusi beha a dagoela. Lehenago azaldu dugunez, He i
Ba asuna en so e ak ez bai u Hego Euskal He iko egoe a baka ik isla zen, baizik e a
Espainian o o ha ge a u zi en enomeno poli iko e a kul u alak.
Ho ega ik, gu e analisiak 1977 e a 1980 a ean espainia asuna i e a euskaldun asuna i
eman zi zaizkien esanahie an ja zen du a e a e a, au eko kapi ulue an egin dugun
bezala, kon akizun nazional ezbe dinen a eko dinamikak e a uz a ke ak az e uko di u.
Us e bai ugu ho ela eka pen in e esga ia gehi diezaiekegula zenbai lani, ho iek
T an sizioa es uingu u konplexua e a e pin askoduna dela azpima a u bai u e.
Kapi ulu hone an de enda zen dugun ideia nagusia honakoa da: He i Ba asuna
an isis ema izae adun kul u a poli iko bezala inka u izana ez zegoen aldez au e ik
ida zia e a Hego Euskal He i au onomikoa e a zeko p ozesua en i abi en ondo io izan
zen. Ho ela, honako galde en zako e an zuna opa uko dugu: nola in e p e a u zen
p ozesu au onomikoa me akon akizun nazional ezbe dinen ikuspegi ik? Zein izan zen
He i Ba asuna en e a p ozesu au onomikoa en a eko ha emana? Zein neu i an
e alda u zen He i Ba asuna be a p ozesu ho e an?
Au onomia en eskae a
E o kizuneko Espainia en lu alde e edua deszen aliza ua izango zela, bai ankis ek
e a bai an i ankis ek us e zu en F anco en he io za en ondo en. F ankismo ga aiko
okiko eli eek Eu opako mendebaldean modan zeuden ideia ekonomikoak be e egin
zi uz en e a ho ien a abe a, ekonomia kudea zeko e a koo dina zeko modu ik onena
adminis azio deszen aliza ua zen. Gaine a, eskualde ezbe dinek e a ho ien be ezi asun
olklo ikoek ankismoa en Espainia en ikuspegia osa zen zu en e a, ho enbes ez,
eskualde mailako adminis azioak so zea ez zegoen ankismoa ekin kon aja ia. Aldi
be ean, he ialdean egi u a uni o mea man en zeko modu bezala ikus en zu en
deszen alizazioa, izan e e, e ezeloa so zen zien euskal e a ka alan nazionalismoen
360 Fe nández Solde illa e a López Romo, Sang e, o os y mani es aciones…; Luis Cas ells A eche, «La
ansición en el País Vasco (1975-1980)», hemen: Euskadi 1960-2011. Dic adu a, ansición y
democ acia, ed. Juan Pablo Fusi e a José An onio Pé ez (Mad id: Biblio eca Nue a, 2017), 67-89;
Fe nando Molina Apa icio, «Violencia en comunidad. El e o ismo nacionalis a y la polí ica del miedo,
1976-1982», hemen: Euskadi 1960-2011. Dic adu a, ansición y democ acia, ed. Juan Pablo Fusi e a
José An onio Pé ez (Mad id: Biblio eca Nue a, 2017), 129-50; Mees, The Basque Con en ion. E hnici y,
Poli ics…, 117-35.
128
adie azpen poli ikoa so uko zela us e zu ela e e. Ekinbide ha an ETA (mili a a)- en
sos engua izan zu en. Bes alde, pa lamen u ik a ge a u os ean, ESBk e e ezke eko
koalizioa en beha a alda ika u zuen, EAJ en "clase bu guesa asca" delakoa i lehia
egi eko382. ESB ziu us e zuenez, "socialismo asco" ze i zona EAJ en za "un
compe ido i esis ible" bihu uko zen, euskal giza ea en za al e na iba askoz e e
p og esis agoa e a eu opa agoa eskainiko bai zuen383. Ho enbes ez, EHAS/HASIz
gain, ESB e e He i Ba asuna en so e a ekin sakonki engaia u zen pa idua izan zen.
Esan bezala, 1977ko udazkenean independen is ek p oiek u au onomis a ba au kez u
zu en, pa lamen a iei lide goa ebas eko helbu ua ekin. He i Ba asunak II. E epublika
ga aiko es a u u p oiek uak ha u zi uen e e e en zia his o iko bezala. 1931ko e a
1933ko es a u u p oposamenen oina ian udal o dezka ien ba za ak egon bai zi en.
Lehena gobe nu ezke ia ak baz e u zuen be e eduki kle ikala enga ik. Biga ena
eskuina bo e e a i is ean geldia azi zen. He i Ba asuna koalizio bezala o maliza u
zenean, 1978ko api ila en 27an, euskal au onomia es a u ua udal hau eskundeen os ean
ida zi beha zela alda ika u zuen, ho ek ja aipena ema en omen bai zion euskal
adizio his o ikoa i384.
Koalizioak bai 1936ko es a u ua e a bai e bes eko Euzko Jau la i za zaha ki u a zeudela
de enda zen zuen. 1970eko hama kadan ezke abe zaleak zuen pisuak gaindi u a, jada
ez ei zi en baliozko e e e en e poli ikoak. Aldi be ean, 1960ko hama kadan
ba nealdeko ELAk ga a u zuen ideia e e be e egi en zu en. Us e zu en euskal es a u ua
espainia kons i uzioa baino lehen, edo gu xienez modu pa aleloan, egin beha zela. E a
gaine a, 1977ko hau eskundee ako emai zak kon uan ha u gabe. Ho ela ekidingo zi en,
koalizio jaio be ia en a abe a, "los in en os de imposición del p oceso cons i uyen e a
ni el del Es ado"385.
1975-1977 a eko mobilizazio an i ankis a masiboen os ean, be en posizioak udal
hau eskundee an oso inda u a a e ako zi ela au eikus en zu en. Izan e e,
independen is ak inda be i u a zeuden 1977ko udako amnis ia en aldeko mobilizazioen
os ean. Pa lamen uak o dezka i za ik gabe ge a u izana en pena beha ean, sen ipen
eu o iko ba jaso zu en uda ha an. EAJ e a PSOE Aska asuna en Ibilaldia dei u zena en
382 ESB, «El in de una época», Ezke a 8 (1977): 3.
383 Ibid.
384 Egin, «“He i Ba asuna” se p esen ó aye en Alsasua», Egin, 1978ko api ila en 28a.
385 Ibid.
129
au ka age u zi en, alda ika zen bai zu en euskal giza ea en o dezka i zilegi baka ak
pa lamen a iak zi ela386. Da id Beo leguik be e ike ke an jaso di uen es igan ze a ik
honakoa ondo ioz a zen du: "la ci a anscu ió en medio de una ue e eu o ia"387.
Au o e be be ak azpima a u egi en di u "el eno me caudal de mo ilizaciones" e a "la
adicalidad mos ada po los pa icipan es" e a a gudia zen du bazi udiela
independen is ak e a ezke i aul zailea hau eskundeen os eko egoe a zaila i buel a
ema en a i zi ela388. Guk jaso ako es igan zen a ean Mikelek (Oña i, 1957) gogo a zen
zuenez "hu a izan zen e e oso momen u... be eizga ia", e a azpima a zen di u "oso, ez
daki ... sen sazio onak izan geni uen momen u ho an"389.
K is iane E xaluzek (Domin xaine, 1941) mani es a ien e a polizia en a eko banake a
adie az en du, Aska asuna en Ibilaldia en azken eguneko zenbai usain e a soinu
gogo a uz, I uñe ik ge uko zelaie an: "gu hola joa en gi a, e a bes e alde di ik
gogo a zen naiz oso ondo kamioi ba gua dia zibilekin. Zaldiekin. Zaldiak. Zaldien
kaken usaina e a [zaldien i in zia egi en du] badakik nola egi en du en zaldiak
kamioie an. O ai. [Una] cosa. Nola buka uko da hau?" Aldi be ean, hela az en du
sen sazio ba , zeinen a abe a mani es a i independen is ek egi en zu en au e a, e a
gobe nuak e a poliziak a ze a: "bazen kon zien zia, genuen, u a s haundi ba egi en
genuela gu e independen zia i bu uz (...) polizia zegoen en la de ensi a. Guk ez genuen
a ma ik, baina es aban de endiéndose con... ule zen? Ho i sen i zen nuen"390.
Egun ha an Al onso Pé ez-Ago ek jaso ako apun ee an i aku dai ekeenez, gehien
oihuka u zena "independen zia!" e a "ETA he ia zu ekin!" izan zen, e a au o eak
azpima a zen du "una iden i icación a ec i a de la gen e con ETA"391. Pé ez-Ago e en
analisian, jende ho en za ETAk mugimendu sozial ba e a he ia en ba asuna
i udika zen zi uen, espon aneoak e a na u alak baili zan392. Sek o e ba zuek ETA ekiko
zu en sinpa ia i lo u a, He i Ba asunak bila u zuen iden i ikazio e edua e e oso
an zekoa izan zen, hu engo a alean azalduko dugun moduan. Aska asuna en
Ibilaldi ako egin zi en pega ine an subjek u homogeneoa, landa a ua e a maskuliniza ua
i udika u zen, iku iña sinbolo nagusi za ha zen zuena.
386 Euzkadi Bu u Ba za , «La ma cha de la Libe ad», Euzkadi. Euzko Alde di Jel zalea en Izpa
Aldizka ia. Bole ín In o ma i o del Pa ido Nacionalis a Vasco 32 (1977): 7.
387 Beo legui Za anz, T ansición y melancolía…, 101.
388 Ibid., 99.
389 Au o ea ekin elka izke a (2017/08/01).
390 Au o ea ekin elka izke a (2017/07/05).
391 Pé ez-Ago e, La ep oducción del nacionalismo…, 227, 229.
392 Ibid., 229-30.
130
3.1 i udia. Aska asuna en Ibilaldiko pega ina (1977)
I u ia: Sancho el Sabio Fundaziao en Espainia an sizio poli ikoko pega inen da u-basea
Fo malki, He i Ba asuna espainia p ozesu kons i uziogilea ekiko modu pa alelo
ba ean p oiek u poli iko au onomis a ba au e a e ama eko so u zen. E a ho e a ako
udal hau eskundeak be ehala dei zea exiji zen zu en. Be aien lehen hau eskunde
kanpainako p opagandak honako lema zuen: "Es a u o as las municipales"393. Hala e e,
au e ik azaldu akoa kon uan ha zen badugu, bai espainia p ozesu kons i uziogileak
bai He i Ba asuna en so e ak e e o ma poli iko-adminis a ibo hu s ba e ik askoz
ha a ago doazen esanahiak zi uz en. Hu engo a alean ga a u dugun ideia da ho i,
az e uz esanahi ho iek au e ik landu di ugun me akon akizun nazionalekin ze nolako
ha emana zu en. Esanahi ho iek ule zeak lagunduko digu euskal e emu au onomiko
ba so u a e ga a u zen p ozesu poli ikoan jazo zi en i abi ak in e p e a zen.
1936ko ge a a zean uz eko beha a
1977ko hau eskundeen os ean inka u zi en espainia alde di handien za (UCD, PSOE,
AP e a PCE), Kons i uzio p oiek ua e a Moncloako i unak (1977ko u ia) ahalbide u
zi uz en kon sen su poli ikek Espainia en be e aiki ze nazionala sinboliza zen zu en,
k isi nazional ga ai luze ba en ondo en394. K isi ho en ja o ia II. E epublika ga aiko
ga azka la ie an egon zela ule zen zu en e a ondo io ik anke ena Ge a Zibila izan
zela, zeina en ondo en ankismoa i i si bai zen. Ikuspegi ho i, hein handi ba ean,
au o i a eak ankismo ga aia en azken za ian heda u zu en kon akizuna zen. Dik adu a
o dena be eza i beha a ekin lo zen zuen e a ondo engo hazkunde ekonomikoa
393 He i Ba asuna, «Es a u o as las municipales», Egin, 1979ko o saila en 8a.
394 Lau a Des o Edles, Symbol and i ual in he new Spain. The ansi ion o democ acy a e F anco
(Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess, 1998), 84-85.
131
ahalbide zeko o dena ho i beha ezkoa izan omen zen. F ankis en a abe a, mode nizazio
ekonomikoa en ondo en mode nizazio poli ikoa abia u ahal izango zen, Eu opako
mendebaldeko he ialdeekin e akaga ia li za ekeen sis ema poli iko ba e aikiz.
Ho ela, ge ako ga aipena en zilegi asuna zalan zan ja i gabe, bazegoen p oiek u
e e o mis a ba ma xan 1960ko hama kada en bukae a ik, adibide bezala de Gaulle-n
F an zia p esiden zialis a zuena. F ankismoa en ideia mode niza zaile e a eu opazale
hu a izan zen espainia populazioa en za i handiak sos enga u zuena 1977an UCD en
ga aipena ekin, e a lehenagoko an i ankis ekin Kons i uzioa ados u ahal iza eko
oina ian egon zena395.
F ankismoa en azken za iko kon akizun nazionala ge aos eko be be a ez zen bezala,
an i ankis en kon akizuna e e alda zen joan zen. Ge a galdu os ean e bes e a uek
ga a u ako kon akizun libe al-eu opazalean, lehenagoko ankis ekin ados u ako
ako dioak espainia en balizko kainismoa (anaien a eko bo oka) gaindi zea lo u
zu en. Izan e e, kainismo hu a izan ei zen Espainia eu opa nazio mode no ba bihu zea
ekidin zuena, XIX. e a XX. mendee an zeha hi u ge a zibil la z izan bai zi en.
Kainismoa a zean u zi a, Espainiak Eu opa mailan salbuespena iza ea i u zi zion,
kon akizun nazional ho en a abe a.
Modu ho e an, Espainia i bu uz Kons i uzioan eza i zen de inizioa, his o ian zeha
iden i ika dai ekeen iza e esen zial ba bezala, ankismo ik ze o en eli ea en e a
oposizioko alde di nagusien bu uzagien a eko ako dioa en e digunea izan zen. 1936ko
ge a en bizipene a ik abia u a his o ia hu bila i bu uz ba zuek e a bes eek egin zi uz en
in e p e azio nazionalis ak egon zi en Espainia mona kia kons i uzional bihu zeko
ako dioen oina ian396. Ho ek, aldi be ean, beha u egi en zi uen PSOE e a PCE a zean
uz e a o du a a eko ja e ak, Espainia zenbai he i subi anok osa zea en ideia i,
395 Fue es Muñoz, Vi iendo en dic adu a…, 184-88; Pa icia A oyo Calde ón e a Jesús Izquie do
Ma ín, «Españoli ud: la subje i idad de la memo ia ágil en la España ecien e», hemen: Pensa los
Es udios Cul u ales desde España. Re lexiones agmen adas, ed. Pa icia A oyo e al. (Mad id: Ve bum,
2012), 205-31; Jesús Izquie do Ma ín, «`Que los mue os en ie en a sus mue os´. Na a i a eden o a y
subje i idad en la España pos anquis a», Pando a. Re ue d´è udes hispaniques 12 (2014): 43-63; Pablo
Sánchez León e a Jesús Izquie do Ma ín, La gue a que nos han con ado y la que no. Memo ia e his o ia
de 1936 pa a el siglo XXI (Mad id: Pos me opolis, 2017), 56-76; Gallego, El mi o de la T ansición…,
39-51.
396 Des o Edles, Symbol and i ual…, 41-53.
132
au ode e minazio eskubidea i e a ikuske a ede alis a i lo u a zeudenak hain zuzen
e e397.
Ge a ankis en e a an i ankis en ako dioa en bidez gaindi u zena en espainia ideia
nazionalis a ho i ez zen hain e aginko a izan Hego Euskal He ian, ETA en kon akizun
nazionalak 1970eko hama kada en e dialde ako lo ua zuen e agina enga ik398. Nahiz
e a ho ek ez duen esan nahi euskal giza eak ez zuela be e egi en ge ako ga aile e a
ga ai uen a eko za ike a gaindi zeko beha a. Ezbe din asuna zen ge a buka u za
ema ea en ingu uko ideian, e agin handia zuela euskal me akon akizun nazionalak.
EAJ en za bakea euskaldunen e a espainia ko oa en a eko ako dioa ekin baka ik
i i siko zen. He i Ba asunekoen za , bakea en e minoak 1975ean Euskadiko He ikoi
Ba za ak p oposa u zi uenak zi en, 1976ko abuz u ik KAS Al e na iba bezala
bi o mula u zi enak.
Hale e, 1977ko hau eskundeek ezbe din asun a gi ba e agin zu en EAJ en e a ba ez e e
ETA (mili a a)- en in e p e azioei dagokienean. Hau eskundeen os ean EAJk adie azi
zuen: "la gue a ci il ha e minado"399. Be az, ge a zen zen baka a bakea en e minoak
ados ea zen. ETA (mili a a)-k egi en zuen i aku ke an, aldiz, hau eskundeek helbu u
baka a zu en: "pe pe ua la dic adu a mili a "400. Ho enbes ez, ankismoa en au kako
ge ak ja ai zen zuen e a o en siba mili a a i aga i zuen, gobe nuak KAS Al e na iba
ona u a e. 1977ko u i ik au e a, ETA (mili a a)-k hilke ak pila u zi uen, ba ez e e
espainia kons i uzioa en ona pena hu bil zen zen heinean.
ETA (mili a a)- en olda aldi biolen o ha en azalpena i dagokionez, espainia
kon sen su kons i uziogilea i e an zun bezala azal dai ekeela us e dugu. Hau da,
kon sen su ha k ez zi uen ankis a ohiak solaskide bezala baka ik ona zen, anaia
pa ekide bezala baizik. Ideia hu a e aba ona ezina zen 1975-1977ko mobilizazio
an i ankis a e aldoiak gogoan zi uen euskal giza ea en za i ba en za . A e gehiago
kon uan ha zen badugu ja ai zen zu ela 1936ko ge a euskal he i au onomo ba en
au kako espainia konkis a bezala azal zen. Hau da, ETA (mili a a)- en e e o ika
397 Qui oga Fe nández de So o, «Coyun u as c í icas. La izquie da y la idea de España du an e la
T ansición», 26-27.
398 Des o Edles, Symbol and i ual ..., 130-38.
399 Six o Cáma a, «Adiós F anco, adiós», Euzkadi. Euzko Alde di Jel zalea en Izpa Aldizka ia. Bole ín
In o ma i o del Pa ido Nacionalis a Vasco 30 (1977).
400 ETA (mili a a), «Comunicado de ETA (mili a ) an e las elecciones», EIA (Bole ín In e no) 5 (1977).
133
mili a is a Sabino A ana en me akon akizun nazionala ekin lo dai ekeen a en, be e
p ak ikak askoz e e ze ikusi gehiago zuen o duko espainia es uingu u poli ikoa ekin.
Azpima a u beha eko bes e kon u ba ETA en kon akizun nazionalak be e bai an zuen
konben zimendu i aul zailea da, ho s, giza e ia en e o kizun sozialis a ba ekiko edea.
Ge oago azalduko da ideia ho en e agina He i Ba asunean, baina o ain aipa u
beha ekoa da ziu asun i aul zaile hu a inda u egin zela ETA (mili a )-eko
bu uzagi zan ETA (poli iko-mili a )-e ik ze ozen ´be eziak´ di elakoak sa u zi enean,
1977ko udazkenean401. 1978ko hasie an ETAk be e bu ua "euskal langile ia en
se bi zuko Abangua dia A ma ua" izenda u zuen402. A en a uen pila zea
konben zimendu i aul zaile ba en ondo io zen: euskal he i a en a ean KAS
Al e na iba en alda ikapenak oso heda u a zeuden e a beha ezko olda aldi mili a
ba ek beha uko zuen be andu baino lehen gobe nua alda ikapen ho iek ona zea. Izan
e e, us e zu en olda aldi mili a ak giza ea pola iza uko zuela KAS Al e na iba
sos enga zen zu enen alde a, e a gobe nuak e an zun ezean, egoe a i aul zaile ba eman
zi ekeela Hego Euskal He ian403. ETA (mili a a)- ekin zeuden bile e an HASI
alde diko o dezka ia zenak honela labu zen zuen konben zimendu i aul zaile hu a:
"leña, leña, leña. ¿Que no esponden? Bueno, en onces ganamos la gue a"404.
Euskal he ia en e a gobe nua en a eko ge a ba zegoela us e zu enek a gudioak
opa zen zi uz en zenbai ge ae a an. Gobe nuak uko egi en zion independen zia be en
es a u ue an alda ika zen zu en alde diak legez a zea i e a espainia polizia p o agonis a
izan zen 1978ko udan. San e mine an polizia I uñeko zezen plaza a sa u os ean
ge a u ako is ilue an ezke i aul zaileko mili an e gaz e ba hil zu en, e a I uñeko
hilke a enga ik egondako p o es e an, bes e gaz e ba Donos ian. Ge aka i haien
ondo ioz dei u zen g eba o oko a en egunean, polizia E en e ian age u zen. El País
egunka iak jaso zuenez, hi ia e aba geldi u a zegoen e a polizia en jokabidea guz iz
lekuz kanpo egon zen: "a asa on (...) es ablecimien os públicos y domicilios p i ados
(...) ac uando andálicamen e"405.
401 López Adán, Biolen zia poli ikoa en memo iak…, 115; Egin, «ETA be an ola zen a i», Egin, 1977ko
i aila en 29a; Al onso E xega ai, La gue a del 58, 2017 (Ta alla: Txalapa a, 2018), 48-49.
402 ETA (mili a a), «Ace ca de la dic adu a mili a y la lucha a mada», Zu ik! 69 (1978): 49.
403 ETA (mili a a), «Ni eles de o ganización y mé odos de in eg ación en el seno del pueblo asco, hoy»,
Zu ik! 69 (1978): 37-48.
404 Na xo A egi, Memo ias del KAS (1975-1978) (Donos ia: Ho dago, 1981), 148.
405 Vic o ino Ruiz de Azua, «Ac uación andálica de una compañía de la Policía A mada Ren e ía», El
País, 1978ko uz aila en 14a.
134
Tesi hone ako lehen kapi uluan adie azi dugu ze nolako ga an zia izan zuen e e o ika
mili a is ak He i Ba asunak espainia kons i uzioa en au ka egin zuen kanpainan. Baina
azpima a u beha ekoa da e mino ho iek ha eman handia zu ela kons i uzioa en
ingu uko kon sen sua ekin e a ho ek ge a buka u za ema en zuelako ideia ekin. 1977-
1978 a ean, bai espainia eli e poli iko be ia en pa e ik, bai EAJ ik e a bai He i
Ba asune ik, ge a e a bakea i bu uzko disku soak e aiki zi en, e a ho ien guz ien
helbu ua, o duan ha u ako ja e a zeha zak bakoi za en me akon akizun nazionala en
a abe a azal zea zen.
Tes uingu u ha an, He i Ba asunak 1936ko es a u kolpea en au kakoen e a ge a
buka u za ema eko modu baka a gobe nuak KAS Al e na iba ona zea zela us e
zu enen o dezka i bezala au kez u zuen be e bu ua. Ge a u zena da gobe nuak
ekinbidea ha u zuela, Eusko Kon seilu Nagusia (Consejo Gene al del País Vasco) so u
zuenean. Ho ek e agin zuen koalizioa en lehen k isia, hu engo a alean azalduko
dugunez.
Bakea i udika zeko lehia
Esan bezala, Espainia en deszen alizazioa en ideia p esen e zegoen bai ankis en e a
bai an i ankis en pen samenduan. Hego Euskal He ia bezalako es uingu u hain
indus ializa u ba ean, 1970eko hama kada en bukae a ako enp esa iak e e
au onomia en alde le a u zi en, a gudio ekonomikoekin: "pu a e iciencia" e a
"necesidad económica"406. Baina 1977ko hau eskundeen ondo en ez zegoen zehaz u a
nola so uko zi en eskualde au onomoak Espainian. A e gehiago, o aindik e bes eko
Euzko Jau la i za e a Gene ali a ea zeuden, biak ala biak E epublika ga aiko legedia en
a abe a so uak. Sua ezen gobe nua en es a egia eskualde bakoi zeko inda ha emanen
a abe ako ekinbidea ha zea izan zen. Ho ela, gobe nua en in e esen a abe ako
denbo ak e a muga legalak ma ka u zi uen, lehenago hau eskundee a ako deialdia ekin
egin zuen bezala.
Ka alunian 1977ko hau eskundee an ezke eko inda ek lo u zu en ga aipen zabala en
os ean, gobe nuak Josep Ta adellas (1899-1988) e bes eko p esiden ea ekin
negoziazioak azka u zi uen. E bes eko E epublikako gobe nua behin desage u zenean,
406 Cy us E nes o Zi akzadeh, «The Poli ical Though o Basque Businessmen, 1976-1980», hemen:
Basque Poli ics: a Case S udiy in E hnic Na ionalism, ed. William A. Douglass (Reno: Uni e si y o
Ne ada, 1985), 265-83.
135
e a Ta adellasen mona kia ekiko leial asuna konp oba u ondo en, Sua ezek kolpe
ede a jo zuen. 1977ko i aileko Diada eguneko mani es azio handien ondo en,
E epublika ga aiko gobe nu au onomoa be eza i zuen, nahiz e a ho ek au ka egi en
zion gobe nuak o du a a e e abili ako a gudiake a legal guz ia i407.
Sua ezek ho elako e abaki ba ha u izanak, o du a a eko logika guz ia au kako zen
zuen e a bide ema en zien gobe nuak ako dio be ezi ba en bidez KAS Al e na iba ona
zezakeela us e zu enei. He i Ba asunekoek gogoan zi uz en 1978ko udabe ian hainba
bu uzagik eginiko adie azpenak. Felipe Gonzalez oposizioko bu uak adie azi zuen "soy
pa ida io de negocia con ETA", e a Ta adellasek be e bu ua eskaini zuen ETA
(mili a a) e a gobe nua en a ean bi a eka i lana egi eko408. Ja aian ha u-eman ba zuk
ge a u zi en La Hoja del Lunes age ka iko José Ma ía Po ell zuzenda ia en e a
KASeko o dezka ien a ean. Azken ho iek negoziazioak publikoak iza ea exiji u omen
zu en, jaki un Sua ezen a akas a negoziazio p iba u e a luzee an oina i u zela o du a
a e. Ha u-emanek bukae a agikoa izan zu en. ETA (mili a a)-k kaze a i bizkai a a
e ail zuen ekaina en 28an e a, lau egun be anduago, bes e aldea en bi a eka i bezala
a i u zen Juan José E xabe Haundixe en au kako a en a uan be e emaz ea hil zu en409.
Ho elako ge ae ek euskal he ia en e a gobe nua en a ean ge a ba zegoena en ideia
azpima a zen zu en giza ea en za i ba en za .
ETA (mili a a)- ekin zenbai kon ak u egon a en, Sua ezen gobe nuak euskal
pa lamen a ien bil za a ha u zuen solaskide bezala. Bil za ak PNV en e a PSOE en
a ean ados u ako es u ba ona ua zuen 1977ko i ailean, behin-behineko euskal
gobe nu ba p oposa zen zuena. Pa lamen a ien es uan Espainia ez zen inondik ino a
aipa zen e a be en zilegi asuna a gudia zeko o duan, euskal e e e en zia a jo zen zen:
"la adición inmemo ial del au ogobie no del pueblo asco"410. E akunde kon ede al
ba en so e a p oposa zen zuen, he ialde bakoi zeko hama na o dezka i ekin, e a
e akunde be iak o dena publikoa en kon ola be e gain ha zea. A aba, Bizkaia e a
407 Ca me Moline o e a Pe e Ysàs, La cues ión ca alana. Ca aluña en la ansición española (Ba celona:
C í ica, 2014), 51, 59, 175-76; Gallego, El mi o de la T ansición…, 457, 666, 686.
408 El País, «Felipe González, pa ida io de negocia con ETA», El País, 1978ko maia za en 16a; Al ons
Quin a, «En e is a Ta adellas-Leizaola, en F ancia», El País, 1978ko maia za en 14a.
409 Ike Casano a, ETA, 1958-2008. Medio siglo de his o ia (Ta alla: Txalapa a, 2007), 230.
410 Tamayo Solabe ía, La au onomía asca con empo ánea…, 115-16.
136
Gipuzkoako bil za nagusiak e a Na a oako o u kon seilua e e be i zea p oposa zen
zuen, 1977ko hau eskundee ako emai zen a abe a osa uz411.
Na a oako UCDko pa lamen a iek e a o u aldundiak ―1973an auke a ua, a ean
F anco bizi ik zela―, Na a oak e akunde be ian pa e ha zea en au kako i i zia
plaza a u zu en. Fo u aldundiko p esiden eo dea ―legez p esiden ea espainia e egea
zen― Amadeo Ma co (1900-1987) zen. Ge an e eke een kapi aina izan zen e a Fo u
Aldundiko kide zen 1940 ik. Ho ega ik, be e i udia pe sonaia ankis a e a a ze akoi
ba ena zen. Na a oak behin-behineko euskal gobe nu ba ean pa e ez ha zea legea i
e e e en zia eginez a gudia u zuen. A gudiake a ho en a abe a, espainia go eekin
egin bezala, zeuden e akundeak be i zea zen egin beha eko gauza baka a, e akunde
be iak so u beha ean. A gudia ze hu a UCDko pa lamen a ia zen Jaime Ignacio del
Bu gok (I uñea, 1942) ga a u zuen. Ha k e e o ika espainia nazionalis a esplizi u
ba ekin alda ika zen zuenez, Na a oa jada e akunde au onomo ba zen ankismo
ga aian, be az legea en a abe a absu do ba zen he ialdeak e akunde au onomo be i
ba ean pa e ha zea412.
Nahiz e a ge o a Na a oa en euskaldun asuna i bu uzko e e e en ziak desage u zi en,
1977an zeha Na a oako UCDk be e a gudiake a en za i bezala ha u zi uen. Agian
oposizioa en p esiopean, izan e e, nahiz e a pa lamen a ien gehiengoa esku a u, UCDk
Na a oako bozen %28a baka ik lo u zuen e a euskal au onomian pa e ha zea en
aldekoek %55a413. 1977ko abuz uan del Bu gok a gudia zen zuenez, "Euskadi iene
unas conno aciones sepa a is as que impiden nues a adhesión" e a, ho ega ik, "nues o
p imi i o o igen ascónico" ezin zen e abili Na a oak euskal au onomian pa e
ha zeko a gudio bezala414. Na a oako UCD en pa lamen a ia zen Ped o Pegenau e
(Mélida, 1948) asalda u a age i zen, no bai ek au pegi a zeko an "que noso os somos
obs áculo pa a la unión del Pueblo Vasco. Insis o e insis imos mil eces: noso os
somos ascos, asquis as, pe o se debe espe a la pe sonalidad de Na a a"415. Gauzak
ho ela, Amadeo Ma cok gobe nua i azaldu zionez, "Na a a es an asca como puedan
411 Ibid.
412 Ba aiba E xebe ia, Ex año ede alismo…, 99-100, 331-33; J. Ja ie Nago e Ya noz, His o ia del
Fue o Nue o de Na a a (Pamplona: Gobie no de Na a a, 1994), 503-6; Flo en Aoiz, El ja ón o o. La
ansición en Na a a: una cues ión de Es ado (Ta alla: Txalapa a, 2005), 86-90, 191-202.
413 Fe mín Goñi, «Oposición y pa lamen a ios de UCD, en en ados po la cues ión au onómica na a a»,
El Pais, 1977ko abuz ua en 5a.
414 Jaime Ignacio del Bu go, «En de ensa de la iden idad de Na a a», El País, 1977ko abuz ua en 2a.
415 Landabe ea Abad, Los «noso os» en la T ansición…, 195.
137
se lo Ála a, Guipúzcoa y Vizcaya", baina Na a oak ezin zuen pa e ha u Hego Euskal
He i au onomo ba ean416.
Azkenean gobe nuak bi dek e u a gi a a u zi uen 1978ko u a ilean. Ba e ik Eusko
Kon seilu Nagusia so u zuen e a bes e ik, Na a oa behin-behineko gobe nu ho e a a
ba zeko baldin zak zehaz u zi uen. Pa lamen a ien p oposamenak ez bezala,
gobe nua en dek e uek baz e u egin zen ganbe a legegileak so zea e a Eusko Kon seilu
Nagusian 1977an auke a u ako pa lamen a ien baka ik pa e ha uko zu ela xeda zen
zu en. Gaine a, he ialde bakoi zeko pa lamen a iek e abakiko zu en e akunde be ian
pa e ha zea edo ez, p ak ikan Na a oa kanpo ge a uko zela esan nahi zuena.
Pa lamen a ien es uak ez bezala, dek e uek o dena publikoa gobe nua en esku
man en zen zu en e a Espainia en "indiscu ible unidad" delakoa azpima a zen zu en,
honakoa naba menduz: "el pueblo asco iene la aspi ación de posee ins i uciones
p opias" baina be i e e "den o de la unidad de España" e a ona zeke zegoen
kons i uzioa zalan zan ja zen ez zen neu ian417. Alde di independen is ek e a ezke
i aul zaileak Na a oa ik gabe inolako e akunde ik ezin zela ona u alda ika u zu en,
Na a oa euskal nazioa en za i banaezin za ule zen bai zu en. Na a oako UCDko
pa lamen a iek e a o u aldundi ankis ak zu en be o eskubidea ona u ezinezko amo e
ema ea zela a gudia zen zu en418.
Be e alde ik, EAJk Sua ezen es a egia a akas a sua imi a zea auke a u zuen.
Gobe nua en a akas a en gakoa, jada bazeuden e akundeak egon zi ezkeen baka ak
zi ela sine sa az ea izan zen. A e gehiago, e akunde ho iek zi ela bakea en be me
baka a. Ikuspegi ho e a ik, e e o ma poli ikoa zalan zan ja zea, hau da, haus u a
demok a ikoa eska zea, bakea en oina iak zalan zan ja zea zen i i zi publikoa i begi a.
EAJk e e zeuden e akundeen aldeko apus ua egin zuen, gobe nua en dek e uen
ona pena bakea lo zeko be me baka a zi ela a gudia uz. Izan e e, aldi be ean bazegoen
pe zepzio ba , Ramon Saiza bi o iak e a Koldo Izagi ek jaso zen zu ena be en Ze uko
A giako as e oko zu abean: "―ETA he ia zu ekin― oihuak inoiz baino inda
handiagoa ha u du, i xu az behin za . Lehen isilean go de zen zena kalean alda ika zen
416 Ba aiba E xebe ia, Ex año ede alismo…, 143.
417 Bole ín O icial del Es ado, «Real Dec e o Ley 1/1978, de 4 de ene o, po el que se ap ueba el égimen
p eau onómico pa a el País Vasco» 5 (1978): 326-27.
418 Egin, «ANV, ESB, HASI y LAIA se de inen an e el p eau onómico», Egin, 1978ko u a ila en 10a;
Egin, «EMK se de ine an e la si uación ac ual del p eau onómico», Egin, 1978ko u a ila en 10a; Egin,
«Los ex apa lamen a ios na a os po la mayo ía simple», Egin, 1978ko u a ila en 11.
144
legen deusez apena jaso zuen437. Lege haiek Hego Euskal He iko legedia espainia
Kons i uzioa en azpian eza ia zu en. 1978ko Kons i uzioak honako disposapen
gehiga ia jaso zuen: "Kons i uzioak babes u e a ona zen di u o udun lu alde ako
eskubide his o ikoak"438. E a ja aian zehaz en zuen bes e hau: "Fo udun e ejimena en
gau ko ze o oko a, dagokionean, Kons i uzio e a Au onomia Es a uen ba nean egingo
da"439. Be az, p ak ikan euskal au onomia Kons i uzioaz ha a ago ezin zela exis i u
azpima a zen zuen, hau da, 1839ko e a 1876ko legeen de ogazioa e aba sinbolikoa
zen. Hu a ez zen nahikoa izan EAJ en za e a alde diko bu uzagi zak hase e hi z egin
zuen azken e edakzio ha i bu uz: "una a sa. Hubie a sido igual no aludi a los
de echos o ales"440.
Kons i uzioa en ona pena pa lamen uan gauza u baino egun ba zuk lehenago, e a ETA
(mili a a)- en hilke a ola u ba en e dian, EAJk 1978ko u ia en 28 ako mani es azioa
dei u zuen "po una Euskadi lib e y pací ica", honakoa ziu a zen bai zu en jel zaleek:
"nos sen imos in é p e es (...) de la g an mayo ía del pueblo asco"441. EAJ en lide go
poli ikoak PSOE, PCE, ORT, PTE e a EKA alde diek mobilizazioan pa e ha zea
e agin zuen. Bai a UCD mani es azio ik a u zi izana e e, nahiz e a gobe nuko alde diak
pa e ha u nahi izan zuen. EAJ sendo u nahian zebilen kon akizun nazionalean,
euskaldunen e a espainia en a eko bake ako dioa sina u beha zen e a, ho enbes ez,
Espainiako gobe nuko alde dia ezin zen aldi be ean euskaldunen o dezka i izan442.
He i Ba asuna en e an zuna egun e a o du be ean bes e mani es azio ba dei zea izan
zen ´a zo e a gau ko guda ien alde´. Ho ela ge a egon bazegoela azpima a zen zu en,
bai e a ETA (mili a a)- i babesa e e, naba menduz UCDko gobe nuak e akunde a ma u
ho ekin ados u beha zuela bakea443. Poliziak He i Ba asuna en mani es azioa kolpeka
ekidin zuen, EAJ ena bakean joan zen bi a ean. Egun ha an He i Ba asuna en
437 G ego io Mon eal Zia, «La disposición adicional p ime a de la Cons i ución de 1978 en las Co es»,
Iu a Vasconiae2 11 (2014): 239-386; Miguel He e o de Miñón, «El paso de la disposición adicional
p ime a po el cong eso», Iu a Vasconiae 11 (2014): 223-38; Kons i uzio Espainiako, «Disposapen
de oga zailea», Bole ín O icial del Es ado 321, 1978ko abendua en 29a: 29424.
438 Kons i uzio Espainiako, «Disposapen gehiga ia lehena», Bole ín O icial del Es ado 321, 1978ko
abendua en 29a: 29423-24.
439 Ibid.
440 Fe mín Goñi, «El PNV de iende su ei indicación o al mínima», El País, 1978ko u ia en 11.
441 «Po qué se ha con ocado la Mani es ación del día 28», Euzkadi. Euzko Alde di Jel zalea en Izpa
Aldizka ia. Bole ín In o ma i o del Pa ido Nacionalis a Vasco 97 (1978): 9.
442 Ja ie Angulo, «UCD apoya la mani es ación an i e o is a de Bilbao», El País, 1978ko u ia en 26a.
443 Jesús Cebe io, «Los pa idos abe zales se mani es a án mañana a la misma ho a que el PNV», El País,
1978ko u ia en 27a.
145
disku so belikoa inda u zen ―bide ba ez, bai a bakea i lo u ako EAJ en i udia e e―
e a gobe nua en e a polizia en au kako koalizio bezala i udika u a ge a u zen 444.
Kons i uzioa e e e endum bidez be e si zenean, 1978ko abendua en 6an, He i
Ba asuna en posizioa ez zen alda u. E e e endumean abs en zioa eska u zu en EAJk,
ESEIk, EMKk, EKE/OICk e a PTE en euskal ada ak, bai e a e bes eko
e epublikazaleen oino deko zen ARDE alde diak e e. Euskadiko Ezke ak au kako
boza eska u zuen e a He i Ba asunak, nahiz e a o izialki ezezkoa en alde le a u, on za
eman zuen abs en zioa. Hego Euskal He iko e a gainon zeko espainia eskualdee ako
emai zak konpa a uz ge o, zenbai ezbe din asun azpima a dai ezke. Esa e ako,
gainon zeko eskualdee an kons i uzioa en aldeko bo oak gehiago izan zi en,
kons i uzioa sos enga u zu en alde diek au eko u ean a e a akoak baino. Hego Euskal
He ian alde an ziz ge a u zen. E a gainon zeko e emua en kasuan kons i uzioa en
sos engua e olda uen %60 a i i si bazen, Hego Euskal He ian Na a oan baka ik
gaindi u zuen sos engu ha kk %50a, doi-doi. He i Ba asuna poza en age u zen
emai zen os ean:
el pueblo asco ha echazado la Cons i ución española de 1978 y, pues o que és a e a la
culminación y esumen inal del p oceso de e o ma [polí ica de Sua ez], puede a i ma se que el
pueblo abajado asco ha echazado cla amen e es e p oceso445.
Independen zia zaleek 1977ko pa lamen a iek p es a u ako euskal au onomia es a u u
p oposamena be an behe a ge a zedin eska u zu en e a be i o exiji u zu en
"con oca o ia inmedia a de elecciones municipales en Euskadi como única salida"446.
Ekinbide poli ikoa ha zea delibe a u zu en, sine si a o duan bai, gobe nuak men egin
e a KAS Al e na iba ona uko zuela. Abendua en 23 ako man es azio ba dei u zu en
Bilbon: "Po la paz en Euskadi"447.
Mezu bakezale ha k es opozu egin zuen 1978ko abendua en 21ean, espainia ze bi zu
sek e uen pa e ha zea ekin an ola u ako a en a u ba ean Jose Miguel Beña an A gala
(1949-1978) ETA (mili a )-eko bu uzagia e ail zu enean448. Bilboko mani es azioa
444 El País, «T ein a y cinco mil pe sonas en la manis e ación con ocada po el PNV», El País, 1978ko
u ia en 29a; El País, «La mani es ación abe zale, abo ada po la ue za pública», El País, 1978ko
u ia en 29a.
445 Egin, «He i Ba asuna pide la congelación de los p oyec os cons i uyen es», Egin, 1978ko abendua en
8a.
446 Ibid.
447 Egin, «Valen ín Solasgais úa p opone...
448 Casals, La T ansición española…, 121-22.
146
be an behe a ge a u zen e a he i bakezale mobiliza u ba en i udia beha ean,
A igo iagako i udi hunkiga iak ja i zi en lehen le oan. Gabon-egunez, hi ia poliziak
e aba i xi a, A igo iagako kale hu se an ba ena e aman zu en A gala en hilo za be e
senideek e a He i Ba asuneko bu uzagiek. Ho ela, A gala He i Ba asuna en ingu uan
egi u a zen a i zen oina i soziala en lehen ma i a bihu u zen. E a be e i udia en
gu za oso ak o e ga an zi sua izan zen ga a zen a i zen kul u a poli ikoa en
kohesio ako e a ETA (mili a a)- ekiko a xikimendu ako449.
1978an zeha , He i Ba asuna en i udia ge a/bakea binomioan oina i u zen. Ho ek
espainia eli e poli iko be ia en kon sen sua ba ne a zeko modua ekin zuen ba ez e e
ha emana, kons i uzioa en ona penak ankis a e a an i ankis a ohien a ean bake
ako dio ba egon zela i udika zen bai zuen. Aldi be ean, He i Ba asunak a gudia zen
zuen euskal es a u u p oposamena udal hau eskundeen os ean egin beha zela. Baina,
hu engo a alean azalduko dugun, Espainia mailan kons i uzioak izan zuen ona pen
zabalak e a ondo en EAJ en e a UCD en a ean euskal es a u ua i bu uz eman zen
ako dioak, He i Ba asuna en au eikuspenak alda u zi uen e a be e disku soa,
p oiek ua e a i udia egoki ze a beha u zu en.
Independen is en p oiek ua en aldake a
1978ko abendua en 29an, Ge nikan an ola u ako eki aldi solemne ba ean, euskal
pa lamen a ien bil za ak Eusko Kon seilu Nagusia en aginduz ida zi ako es a u u
p oposamena ona u zuen. Ge nikako es a u u p oposamena gehiengo zabala ekin
ona u zen. UCDko bi pa lamen a ik e a APekoak ez zu en bozka u e a kon ako boza
eman zuen Pa xi I u iozek (1937-2002). Azken hu a EMK alde diko bu uzagia zen e a
Euskadiko Ezke ako pa lamen a i bezala Le amendia o dezka u zuen, ha k be e
pos ua i uko egin zionean Kons i uzioa go ee an ona zea ekin ba e a. Pa lamen a ien
gehiengoak ona u ako es uak adie az en zuen: "el pueblo asco o Euskal-He ia, como
exp esión de su ealidad nacional (...) se cons i uye en Comunidad Au ónoma (...) de
acue do con la Cons i ución"450. Euska a "lengua nacional" bezala de ini zen zuen e a,
behin-behineko euskal gobe nua en p oiek uan bezala, Espainia ez zen inondik ino a
age i451. Tes ua ona u ondo en PSOEk e bes eko Euzko Jau la i za u zi zuen. Hale e,
449 Jesús Ma ía Casque e Badallo, «A gala (José Miguel Beña an)», hemen: Dicciona io ilus ado de
símbolos del nacionalismo asco, ed. San iago de Pablo Con e as e al. (Mad id: Tecnos, 2012), 144-54.
450 «An ep oyec o de Es a u o de Au onomía del País Vasco», 1978ko abendua en 9a.
451 El País, «El PSOE abandona el Gobie no asco», El País, 1979ko u a ila en 10a.
147
Sua ezek go eak disolba zea e a hau eskundeak dei zea e abaki zuen e a es a u u
p oposamena en ami azioa be an behe a ge a u zen.
Hego Euskal He ian, au onomia lei mo i izan zen 1979ko o saileko hau eskunde
kanpainan. EAJk e a Euskadiko Ezke ak haien zako boza eska u zu en Ge nikako
es a u u p oposamena be ma zeko bide bezala. He i Ba asunak p oposamen ho i be an
behe a uz eko e a es a u ua udal hau eskundeen os ean idaz eko exiji zen zuen. Euskal
nazionalis en zako sos engua masiboa izan zen A aban, Bizkaian e a Gipuzkoan. EAJk
Hego Euskal He ian jokoan zeuden hogei a hamahi u pa lamen a ie a ik hamabos
lo u zi uen e a Euskadiko Ezke ak 1977an baino boz gehiago esku a u zi uen, nahiz
e a o dukoan Band esen auke ake a baka ik lo u zuen, dipu a u bezala. Hale e,
Na a oan PNVk, Euskadiko Ezke ak e a PTEk osa u zu en Nacionalis as Vascos
hau agai za pa lamen u ik kanpo ge a u zen. Bai a He i Ba asunak, PNVk e a
Euskadiko Ezke ak sos enga zen zu en sena u ako hau agai za e e: Na a oa Ba ua.
He ialde ho e an, e o kizuneko euskal au onomia ik kanpo ge a zea en alde zeuden
alde diek jokoan zeuden bede a zi pa lamen a ie a ik zazpi lo u zi uz en.
3.4 i udia. Dipu a uen Kong esu ako hau eskundeen emai zak Hego Euskal He ian (1979)
EAJ 296.597 (24,7%)
PSE 245.634 (20,4%)
UCD 241.909 (20,1%)
He i Ba asuna 172.113 (14,3%)
Euskadiko Ezke a 80.098 (6,7%)
UFV/UPN 62.356 (5,2%)
PCE 51.472 (4,3%)
I u ia: Ba ne Minis e ioa en sa eko da uekin lan hone a ako egina
He i Ba asunak 172.113 boz esku a u zi uen, Hego Euskal He iko bozen ehuneko
hamalaua, e a lau pa lamen a i. Gipuzkoan Monzon dipu a u bezala e a Miguel Cas ells
(Bus u ia, 1931) aboka ua sena a i bezala e a bi dipu a u Bizkaian: Le amendia e a
Pe iko Solaba ia (1930-2015) apaiz langile ezaguna ―azken ho ek Euskadiko Ezke a
sos enga u zuen kons i uzioa en e e e endumean―. Independen is en emai zak ez zi en
nahikoa izan Ge nikako es a u u p oposamena geldia az eko. 1979ko ma xoa en 20an
Ge nikan bildu zi en o duko ha an auke a u ako A abako, Bizkaiko e a Gipuzkoako
pa lamen a iak ―He i Ba asunekoak salbu― e a be e si egin zu en es a u u
p oposamena, o dukoan aho ba ez, agian independen ismoa en inda a en e aginez.
148
Hu a He i Ba asuna en epe labu eko p oiek ua en za kolpe la za izan zen. Euskal
giza ea en za i handia en za , ge u zegoen pa lamen a ien es a u u p oposamena en
ona penak euskaldunen e a espainia gobe nua en a eko behin be iko bake hi za mena
ge a uko zela esan nahi bai zuen. A gala en hilke ak e a Ge nikako es a u u
p oposamena en ami azioak He i Ba asuna en epe labu eko au eikuspenak kolpa u
zi uen. Udal o dezka iek ados u ako euskal es a u ua egi eko auke a oso a zean ge a u
zen, bai e a gobe nuak epe labu ean KAS Al e na iba ona zeko auke a e e.
1979ko ma xoan, He i Ba asuneko bu uzagi zak plan eamendu bikoi za i aga i zuen.
Alde ba e ik adie azi zu en: "aún cuando el es a u o del CGV [Eusko Kon seilu
Nagusia] se ap uebe en Mad id, al y como es á edac ado, eso no pa a á la gue a en
Euskadi"452. Bes e ik, komunika u zu en udal hau eskundeen os ean ma xan ja iko
zu ela "un o ganismo de con apode popula "453. 1979ko api ila en 3ko udal
hau eskundee ako kanpaina, hau agai zak e a emai zak esi honen hu engo kapi uluan
az e uko di ugu. Baina kon ua da He i Ba asuna ia-ia be ehun mila bo o a i i si zela
Bizkaiko e a Gipuzkoako Ba za Nagusie ako e a Na a oako Pa lamen u ako
hau eskundee an ―A aban Ba za Nagusiak udalen bi a ez auke a u zi en―, PSOE
gaindi u a. He i Ba asuna biga en inda a bihu u zen I uñeko, Donos iako e a Bilboko
udale an. Gaine a, baka ik edo koalizioan, alka e za ga an zi suak lo u zi uen hi igune
indus iale an: A igo iaga Bizkaian, He nani, Pasaia e a E en e ia Gipuzkoan, Laudio
e a Agu ain A aban e a Al sasu, A a abia e a An soain Na a oan. He i Ba asunak
p o es a an i ankis a handienak egon zi en e emue an, ho s, zonalde hi i a
indus iale an, oso emai za onak izan zi uen. Koalizioa bes e behin poza en age u zen.
Be en bu ua honela alda ika u zu en: "la segunda ue za polí ica de Euskadi y la
p ime a de la izquie da" e a "p ime a ue za en capacidad de con oca o ia y
mo ilización454.
EAJk A aban, Gipuzkoan e a Bizkaian udal hau eskundee an lo u zi uen emai za
bikainen (bozen %37,8a) e a UCD Na a oako udale an alde di ik bozka uena izan
ondo en, sendo u egin zen Ge nikako es a u u p oposamena e a, aldi be ean, Na a oa
au onomia ho e a ik kanpo ge a zeko auke a. Baina He i Ba asunak gai ikusi zuen
be e bu ua kon abo e e p oiek ua ma xan ja zeko. Ja o izko p oposamena EIA
452 Egin, «Monzon: “el es a u o del CGV no pa a á la gue a en Euskadi”», Egin, 1979.ko ma xoa en 25a
453 Ibid.
454 Egin, «He i Ba asuna: “segunda ue za polí ica de Euskadi”», Egin, 1979ko api ila en 9a.
149
alde dia ena zen, baina bosga en kapi uluan azalduko dugun bezala, alde di ho en
posizioak alda zen joan zi en 1977ko uda ik au e a. EIA en p oposamena en a abe a,
kon abo e eak 1917ko o saila e a u ia bi a eko e usia i aul za ha zen zuen adibide
bezala. Ideia "dualidad de pode es" delakoa so zea zen, eza i ako bo e e
pa lamen a ioa en au ez au e egi u a uz kon abo e ea ―sobie a e edua inspi azio
bezala zuen an olake a asanblea ioa―. Kon abo e ea en esku legoke e aiki zea
"al e na i as de o ganización social en odas las á eas", ondo en ma xan ja zeko " ase
insu eccional del p oceso e oluciona io asco" delakoa, imi a uz bol xebikeen bo e e
ha zea e a e akunde pa lamen a ioen deusez a zea455.
EIA en lehenagoko plana en bi plan eamendu ha en oina ian He i Ba asuna en e a
mugimendu sozial be ien a ean ge a zen zen hu bilpena zegoen. Koalizioak eza i ako
sis ema i e aba eko k i ika e a e akundee a ik ha a ago an olake a e eduak e aiki zeko
p oposamena konpa i zen bai zi uen mugimendu sozial be iek. 1979ko o saileko
hau eskunde kanpainan, He i Ba asuneko mili an eek abo a zeko eskubidea en aldeko
eki aldie an pa e ha u zu en. E a koalizioa en mi ine an hi za ha u zu en Lemoizko
zen al nuklea a geldia az ea en aldeko mili an e ekologis ek e a Euskal He iko Gay
Askapen Mugimenduko (EHGAM) kideek456.
He i Ba asunak us e zuen sis ema en oposizio guz ia en bozgo ailu bihu zi ekeela
(independen is ak, i aul zaileak, eminis ak, gay askapeneko mili an eak...).
Ho e a ako, 1979ko ekaina en 17 ako Euskal He iko Ba za e Nazionala en (EHBN)
so e a eki aldi a dei u zuen. Deialdia ikuspegi nazionalis a ba e ik in e p e a u zu en
bai gobe nuak e a bai He i Ba asunak. Gobe nuak eki aldiak debeka u zi uen,
a gudia uz EHBN en asmoak "con a la indisoluble unidad de la Nación Española"
zeudela457. He i Ba asune ako Lagun za Ba zo deko Pa xi Zabale ak debekua ho ela
ule u zuen: "una abie a decla ación de gue a"458. Izan e e, ETA (mili a a)- en hilke a
kanpainak e enik gabe ja ai u zuen e a, aldi be ean, e akunde ho e ako bu uzagien
au kako zenbai a en a u bu u u zi en 1979ko lehen hilabe ee an459.
455 Euskal I aul za ako Alde dia, «Cons ui el BAT pa a hace e ec i o un pode popula en Euskadi»,
EIA (Bole ín In e no) 7 (1977): 9-13.
456 Egin, «Hoy, mi in eminis a en Ses ao», Egin, 1979ko o saila en 22a; Egin, «Más de doce mil
asis en es...
457 Egin, «P ohibida la celeb ación del Euskal He iko Ba za e Nazionala», Egin, 1979ko ekaina en 13a.
458 Ibid.
459 Pa xo Unzue a, «Dispa os de pos a con a “Peixo o”, di igen e de ETA mili a , en San Juan de Luz»,
El País, 1979ko u a ila en 14a; Pa xo Unzue a Ja ie Angulo, «A en ado con a un p esun o di igen e
150
He i Ba asuna oila u a zegoen e a hilke en sekuen zia la i ha en e dian, UCDko e a
APko espainia pa lamen a iek Ge nikako es a u u p oposamena molda zeko
zuzenke ak ba a bes ea en a ze ik au kez u zi uz en. Gobe nuak e o ik moz ea e abaki
zuen e a bide legalak alde ba e a uz ea, es a u ua en es ua Sua ez e a Ga aikoe xea en
a eko negoziazio pe sonal e a p iba u ba en bidez ados eko. Ga aikoe xea EAJko
bu uzagia zen, 1979an auke a uak izan zi en pa lamen a iek Eusko Kon seilu Nagusiko
p esiden e be i bezala hau a u zu ena. Di udienez, negoziazio pe sonal ho iek abia u
au e ik Sua ezek auke a guz iak izan zi uen mahai gainean, Hego Euskal He ia en
okupazio mili a he si ba e ik au ode e minazio eskubidea ona ze a a e460. Sua ez e a
Ga aikoe xea en a eko ako dioa 1979ko uz aila en 17an sina u zen Moncloan e a
zuzenean pa lamen u a e aman zen, aldake a ik gabe ona zedin.
Euskal pa lamen a ien bil za ak Ge nikan ona u ako es ua ekin konpa a uz ge o,
euskal he ia "nazio asun/nacionalidad" bezala de ini zen zen, " ealidad nacional"
baz e uz e a Kons i uzioan age zen zen e minoa (“nazionali a e”) inka uz. Gaine a,
azpima a u egi en zen euskal he ia komuni a e au onomo ba bihu u zela, baina
be ie e "espainol Es a ua en ba uan". Jada euska a ez zen "lengua nacional", baizik e a
"Euskal He ia en be ezko hizkun za" ba , bes e en a ean. So zea zegoen
adminis azio au onomikoa i zegokionez, sis ema ikoki gehi u zen a al guz ie an
eskumenen ga apena "Kons i uzioa en 149-I-18 a ikuluan ja zen dena i kal e ik
egi eke" emango zela, zalan za ik iza eko an461.
EAJk bi bu uzagien a eko hi za mena be dinen a eko ako dio bezala in e p e a u zuen,
bi nazio en a ekoa, Espainia en e a euskal nazioa en a ekoa. E a aldi be ean, e bes eko
Euzko Jau la i za ekiko leial asuna en oga bezala. F ankismoa en os eko behin be iko
bake ako dioa zen e a ha en bi a ez, be i o egoki zen zen euskal legedia espainia
mona kian. Be a iaz auke a u zen es u u p oposamena be es eko e e e enduma en
eguna: 1979ko u ia en 25a, 1839ko legea en u eu ena, ho s, lehen aldiz euskal
legedia espainia kons i uzioa en azpian o malki eza i zuena. E bes eko lendaka iak,
Jesus Ma ia Leizaola (1896-1989), Hego Euskal He i a i zuliko zela adie azi zuen e a
ako dioa ikuspegi nazionalis a ba ekin e a ge a/bakea binomia en a abe a in e p e a u
zuen:
de ETA-m en Bayona», El País, 1979ko maia za en 5a; El País, «Mue o en Bayona un p esun o
miemb o de ETA», El País, 1979ko ekaina en 26a.
460 Casals, La T ansición española…, 347-48.
461 Tamayo Solabe ía, La au onomía asca con empo ánea…, 864-94.
151
El Es a u o some ido aho a a o ación es un ins umen o de a i mación de Euskadi, de su
exis encia y de su ida, y lo es de su olun ad de paz, una olun ad de paz en el in e io ―en e los
ascos― y de paz con nues os ecinos462.
He i Ba asuna en e an zunak e e 1839 ha zen zuen e e e en zia sinboliko za .
Sua ezen e a Ga aikoe xea en a eko ako dioa Ma o o ka lis a e a Espa e o libe ala en
a eko besa kada en e epikapen ba bezala azaldu zuen. 1839. u ea A ana en
in e p e azioa en a abe a ule zen zu en, hau da, o uak espainia kons i uzioa en
menpean ge a zean azele a u zen euskal nazioa en gainbehe a. Ho ega ik, He i
Ba asuna en za 1979koa ez zen be dinen a eko ako dioa, 1839an bezala, ge a galdu
izana en ako dioa zen. Hi za mena i ´Moncloako besa kada´ dei u zio en e a ados u ako
es ua i ´Moncloako es a u ua´463. Azpima a u egi en zu en ho ela azken es uak
Ge nikan pa lamen a iek ados u akoa alda u izana, nahiz e a He i Ba asunak lehenago
uko egin zion Ge nikako eki aldian pa e ha zea i.
Es a u ua en e e e endume ako kanpainan He i Ba asunak ona u za eman zuen jada
es a u ua e a a gudia u zuen euskal es a u ua 1976 ik abia u ako e akunde ankis en
e e o ma en azken pausua zela. Ho ela, be e bu ua ankismoa en e e o ma en
au kako " e dade a esis encia" izenda zen hasi zen e a dei u egin zuen "po un p oceso
de up u a democ á ica en e a la e o ma" zegoen o o be e ingu uan an ola ze a464.
Es a u ua en ona pena en au kako He i Ba asuna en kanpainan, a gazki ezagun ba e ik
abia u a egindako collage ba e abili zen. I udia Ba zelonan ha u zu en 1976ko
o saila en 1ean e a be an polizia ankis a age i zen zenbai mani es a i jipoi zen. I udi
ezagun ha en e abile a ekin, independen is ek 1979ko polizia en e a ankismoa en
a eko lo u a eza zen zu en e a, aldi be ean, He i Ba asuna 1970eko hama kaden
e dialdeko mobilizazio an i ankis a jende suekin e laziona zen zu en.
462 Jesús Ma ía Leizaola, «Los dos es a u os de au onomía: 1936-1979», El País, 1979ko u ia en 21a.
463 Egin, «El “Es a u o de la Moncloa”, una claudicación e gonzosa», Egin, 1979ko uz aila en 19a.
464 Ibid.
152
3.4 i udia. He i Ba asuna en ka ela es a u ua en ona pena en au ka (1979)
I u ia: Lazkaoko Benedi a en A xiboa
Kanpaina ezbe din asun a gi ik gabe egin zu en He i Ba asuna en, EHBN en edo
F en e po la Abs ención delakoa en izenean ―azken ho ek LKI e a EMK alde diak
e e bil zen zi uen―. Kon abo e ea en ideia i e a mugimendu sozial be iekiko
hu bilke a i lo u a, He i Ba asuna en kanpainan ga an zi handia ha u zu en
boze amaile eminis ek. Izan e e, go i-go ian zeuden Basau iko zenbai emakume en
au ka abo ua p ak ika zeaga ik egi en a i zen epaike a en au kako p o es ak465.
Labu bilduz, 1979an zeha He i Ba asunak be e so e a en e digunean izan zuen
exijen zia albo a u zuen, hau da, udal hau eskundeen ondo en okiko o dezka iek
ados u ako euskal es a u u p oposamena. E a be e sos engua en go ako joe ak e aiki zen
a i zen sa e ins i uzionala en au kako kon abo e e ba mahaigaine a ze a e aman zuen.
Hale e, Sua ezek e a Ga aikoe xeak ados u ako es a u uak be e au eikuspenak muga u
zi uen. Be e bu ua e esis en zia espazio bezala bi de ini u zuen e a 1975-1977 a eko
gi oa be e aiki zen saia u zen, euskal he i an i ankis a en e a au o i a e ankis en
a eko ga azka ena. E esis en zia espazio ho e an, He i Ba asunak ETA (mili a a)-
465 Egin, «Euskal He iko Ba za e Nazionala se decidió po la abs ención», Egin, 1979ko abuz ua en 19a;
Egin, «Mul i udina ia concen ación de HB en Bilbao», Egin, 1979ko u ia en 21a.
153
en ja dun biolen oa sos enga zen zuen e a, aldi be ean, ezke i aul zailea ekin e a
mugimendu sozial be iekin lo u ak es u u zi uen. Kapi ulu hone ako azken a alean,
bi ake a ha k koalizioa en bai an so u zi uen en sioak az e uko di ugu.
He i Ba asuna en za ike a
He i Ba asuna en 1979ko udabe iko poza, u e bukae a ako e esis en zia ako deia
bihu u zen. Lehen Eusko Legebil za au onomiko ako hau eskundeak dei u zi enean,
a gi a a a e a zi en koalizioa en ba neko desados asunak. Ba zuek e esis en zia ho i
man en zea e o kizuneko i aul za en be me bezala ikus en zu en, bes e ba zuek
kon akoa us e zu en bi a ean.
Hasie a-hasie a ik, He i Ba asunak e o kizun sozialis a ba en ingu uko
konben zimendu i aul zaile sendoa ekin e an zun zien be e k i ikoei. 1978ko ekainean
Txomin Ziluaga (1939-2012) HASI alde diko idazka i nagusiak adie az en zuen: "se
equi ocan los que a i man que (...) se impone-es abiliza una democ acia capi alis a"466.
E a ho ela de ini zen zi uen koalizioa k i ika zen zu enak: "opo unis as de úl ima ho a,
que no con ían en el a ance gene alizado de oda la humanidad hacia el socialismo"467.
Ga ai ha ako zenbai ge ae a poli ikok u opia sozialis a hu a eginga i zela adie az
zezake en. Esa e ako, 1979ko ma xoan ma xinada ba en os ean Mau ice Bishop
G enadako p esiden e za a i i si zen e a, u e be ean, independen zia lo u be i zuen
Seychellee ako E epublikak be e bu ua sozialis a za alda ika u zuen. I aneko i aul za
e e oso p esen ezegoen Eu opako mendebaldeko i udi egian. Espainia go ee a ako
kanpainan, F ancisco Le amendiak I aneko adibidea e abili zuen, jus i ika zeko He i
Ba asuneko pa lamen a iek ez zu ela go ee an pa e ha uko gobe nuak KAS
Al e na iba ona u a e: "si Jomeiny no se hubie a opues o a pac a con el Sha de Pe sia
y Baj ia , en es e momen o Pe sia (…) no hubie a o o con el impe ialismo
no eame icano”468.
Eu opako mendebaldean be an, zenbai dinamika poli ikok He i Ba asunak be e bu ua
inda u a ikus ea e agin zu en. 1979ko ekainean, PCI i alia ak milioi e a e di bo o galdu
zi uen, bi u e lehenagoko hau eskundeen emai zekin konpa a u a. Eskuina ekin
466 Txomin Ziluaga, «La al e na i a del KAS es la condición mínima pa a en a en la lucha
ins i ucional», Egin, 1978ko ekaina en 21a.
467 Ibid.
468 Egin, «O zi: “los de enso es del Es a u o de Gue nica es án haciendo demagogia, y lo saben”», Egin,
1979ko o saila en 24a.
256
lanak e e e en zia za ha u a730. Ho ela, 1983ko udan bande en ge a bezala ezagu u
zena az e uko dugu.
Biga enik, azalduko dugu zein zuk izan zi en He i Ba asuna en kul u a poli ikoa
egune oko asunean il za u zu en elemen uak e a nola ho iek He i Ba asuna kul u a
poli iko bezala T an sizioaz ha a ago e ep oduzi zea ahalbide u zu en. Gu e eka penak
José Manuel Ma ak eginiko ike ke a ekin du lo u a. Au o e ho ek 1982-1988 a eko
He i Ba asuna az e u zuen e a azpima a u zuen ze nolako ga an zia zuen kul u a
poli iko ha an eza i ako Es a ua ekiko ha u ako ja e ak. Be e lanean azal zen du
He i Ba asuna en ezauga i nagusiak honakoak izan zi ela: Es a uak eskaini ako
de inizio nazionala e a poli ikoa ona zen ez zuen kolek iboa o dezka zen zuen e a
"mecanismos de in e acción" e a "depósi o simbólico p opio" zeha zak ga a u zi uen,
kul u a poli ikoa e ep oduzi zea ahalbide zen zu enak e a, gaine a, Es a ua ekiko
ha eman ga azka sua eza zen zu enak731. Tesia en sa e an esan bezala, Izaskun Sáez
de la Fuen e en e a Jesús Casque e en lanek He i Ba asuna en kul u a poli ikoa en
e i u-elemen uak e a sinboloak az e u di uz e732. Kapi ulu hone an, elemen u ho iez
gain, egune oko asunak e a independen is ek es uingu u soziala ekin e a kul u ala ekin
e aiki zi uz en lo u ek izan zu en ga an zia azpima a uko dugu.
Hain zuzen e e, es uingu ua ekiko ha eman dinamiko ho e an iden i ika uko di ugu
He i Ba asuna en go aldi be i ba ahalbide u zu en elemen uak, 1987an i i si bai zen
inoizko hau eskunde sos engu ik zabalena iza e a. Ho ega ik de i zogu ga an zi sua
dela He i Ba asuna en mezuan egon zi en aldake ak az e zea e a es uingu u aldako
ba e a egoki zeko izan zu en gai asuna i e epa a zea.
Kapi ulu honen hi uga en e a lauga en a ale an, T an sizio ik ze ozen baina 1980ko
hama kada ma ka u zu en zenbai dinamika en au ean He i Ba asunak ha u ako
ja e a az e uko dugu: indus ia en k isia, ock-punk eszena e a NATO en au kako
mugimendua. Ion Andoni del Amo en, Ande Delgado en e a Ekai z E xeza e a en e a
Da id Mo a Zu do en lanek He i Ba asuna en e a Hego Euskal He iko punk eszena en
730 Ja ie Mo eno Luzón e a Xosé Manuel Núñez Seixas, «Los símbolos nacionales en la España
cons i ucional (1978-2017): un consenso p eca io», hemen: La España cons i ucional (1978-2018).
T ayec o ias y pe spec i as, ed. Benigno Pendás (Mad id: Cen o de Es udios Polí icos y Sociales, 2018),
381-94; A chilés Ca dona e a Qui oga Fe nández de So o, Ondea la nación...
731 Ma a López, El nacionalismo adical asco…, 44.
732 Sáez de la Fuen e Aldama, El mo imien o de libe ación nacional…; Casque e Badallo, En el nomb e
de Euskal He ia...
257
a eko ha emana az e u du e be iki733. Kapi ulu hone an au o e ho ien in e p e azioak
ñaba uko di ugu e a ha eman ho e an k onologiak e a ga aiko ez abaidek izan zu en
ga an zia azpima a uko dugu.
De enda uko dugun ideia nagusia honakoa da kapi ulu hone an: sozialis en gobe nua en
lehen hilabe ee an He i Ba asuna en go aldi e a gainbehe a asea en bukae a ge a u
zen baina, une ho e a ako, He i Ba asuna en kul u a poli ikoa egune oko asunean
e ep oduzi zen zu en elemen uak inka u a zeuden. Aldi be ean, He i Ba asunak
ja e a zehaz u zuen 1980ko hama kadan i i zi publikoa ma ka u zu en a azoen ingu uan
e a, ho ela, be e sos engua en hazkunde ako oina iak sendo u zi uen. Modu ho e an,
honako galde en zako e an zuna bila uko dugu: zein elemen uk zu en ja aiko asuna
1983ko He i Ba asuna en mezuan? Zein zuk zi en mezu ho en mugak? Nola a ikula u
zen He i Ba asuna en p esen zia egune oko asunean? Zein ja e a ha u zuen 1980ko
hama kadako a azoen au ean?
Higadu a en zan zuak
PSOE gobe nu a i i si e a ge o, He i Ba asunak be e bu ua an i ankismoa en o dezka i
bezala e a alde di handien amo e ema ea en e a aizioen au e an go o leku bezala
i udika zen ja ai u zuen. Gainon zeko inda i aul zaileekin konpa a u a zuen inda ak
1983ko o sailean ETA (poli iko-mili a a)- en za i ba He i Ba asuna ekin le a zea e e
e agin zuen. ETA (poli iko-mili a a) VIII. Bil za a p o-KAS izena ekin ezagu u zi en
e a miliki izengoi ia eman zi zaien. Be e alde ik, ETA (mili a a)-k e aso e a hilke ekin
ja ai u zuen, o dukoan PSOE en gobe nua beha zeko KAS Al e na iba ona ze a.
Baina au eko kapi ulue an az e u ako hau eskunde emai zei lo u a, bazi en lehenago ik
e e independen is en higadu a en zan zuak. He i Ba asune ik e a Euskadiko Ezke a ik
alde egindakoak LKI alde dia ekin elka u zi en e a 1983ko Na a oako pa lamen u
au onomiko ako Auzolan hau agai za so u zu en ―1984ko Eusko Legebil za e ako
hau eskundee a a e e au kez u zi en―. Lehenago Euskadiko Ezke a-Izquie da pa a el
Sozialismo alde dia ekin egin bezala, He i Ba asunak konben zimendu i aul zailea ekin
mesp e xa u zi uen Auzolana en hau agai zak. "Compa sa a iopin a" bezala
733 Ion Andoni del Amo, Pa y & Bo oka. Jó enes, músicas y con lic os en Euskal He ia (Ta alla:
Txalapa a, 2016); Delgado e a E xeza e a, «De los can au o es…; Da id Mo a Zu do, «Hoy es el u u o:
un ace camien o en pe spec i a his ó ica de ca ác e c í ico-compa a i o a la música unde g ound en el
País Vasco», Bilduma: Re is a del Se icio de A chi o del Ayun amien o de E en e ia 29 (2018): 5-309.
258
ezauga i u zi uen e a honakoa ego zi zien: "pa a hace polí ica e o mis a es mucho
más e ec i o es a en el PSOE"734.
Bidean zenbai no banako esangu a suk e e u zi zu en He i Ba asuna e a
independen is engan epe labu eko p oiek uak gauza zeko izan zu en ezin asuna e a
ho ek so u ako nekea isla zen zuen ho ek. Badi udi, gaine a, no banakoen e e i ada
ho ie an eskuin mu u eko sa e pa apolizialak egindako e asoek e agin handia izan
zu ela. Dese zio ik ga an zi suena ziu enik Dolo es Gonzalez Yoyesena izan zen,
1977-1978 a ean ETA (mili a a)-ko bu uzagia izandakoa zen e a, be e e e i a zeak
zuen ga an zia engandik, ez zen publiko egin. Be e egune okoan jaso zuenez,
zuzenda i zako bes e kideen au kako hilke a e a e asoen ondo en be a hu engoa iza eko
beldu ak e agin handia izan zu en Yoyesek ETA (mili a a) uz eko o duan. Beldu ha k,
hein handi ba ean, poli ika ik aldendu a Mexiko a e bes e a zeko 1980ko u a ilean
ha u zuen e abakia azal zen du735.
Oso a zeko a azoienga ik 1980ko os ailean Egineko zuzenda iak, Mi en xu Pu oyk
(I uñea, 1943), dimisioa eman zuen e a Venezuela a e bes e a u zen: "meha xuak ez
zi en baka ik ni e kon a, baizik e a ni e amilia en au ka (...) Gaine a, 38-40 suma io
ni uen zain. E a ka zela. E abaki nuen ezin nin zela gehiago be an bizi"736. As e ba zuk
ge oago EAE-ANVko idazka i nagusiak dimi i u zuen, Josu Aizpu uak (Bilbo, 1946),
e a a gudia u zuen oso neka u a zegoela an i ankismo ga aian bidelagun izandako
EAJko kideen e deinua ekin737. Dese zio ho iei 1982ko ma xoan F ancisco
Le amendia O zi dipu a ua ena gehi u zi zaien. F an zia a e bes e a zea e abaki zuen,
1978ko Kons i uzioa en e e e enduma en kanpainan esandakoenga ik ka zela a ua
iza eko a iskuan bai zegoen738.
Gu e ike ke an egindako elka izke e an Andoni en (Oña i, 1957) es igan za jaso dugu.
1977 ik HASI alde dian lan egi en zuen e a ba ne an olake a en a du adune ako ba zen
A aban baina mili an zia u zi zuen 1980an. Kon a zen duenez, "Ba allón Vasco Español,
T iple A, a hoiek. E a o duan ho ya... gauza... pu ! Gauza ya, beldu ga ia zan. Ho ...
734 José Luis Ce eceda, «Jun os pe o no e uel os», Egin, 1983ko u ia en 23a; Pa xi Zabale a,
«Vo a emos HB, ¿po qué?», Egin, 1983ko maia za en 6a.
735 Elixabe e Lasa e al., Yoyes. Desde su en ana (I uñea: Ga asi, 1987), 66-67.
736 Iñaki Pe xa oman, «Kaze a i zan jadanik ez dago e ika ik», Be ia, 16 de no iemb e de 2003.
737 Egin, «Iosu Aizpu ua abandona la polí ica y sus ca gos en ANV, el Pa lamen o y Mesa Nacional de
HB», Egin, 1980ko uz aila en 30a.
738 Egin, «O zi, empujado al exilio», Egin, 1982ko o saila en 24a.
259
ez daki nola esan. Oso ga bi izan beha zenun asun oa, ja ai zeko"739. Aipa zen du
beldu ak geldia azi a zegoela, a en a u ba en auke ak ika a u a:
sen i u nin zen e aba kon ola ua [polizia enga ik]. E a ho ba hasi nin zen pixka ba ba ho i, ez
daki , ba guk dei zen genion manía pe secu o ia (...) E a beldu u a buka u nuen. E a ho izan zen,
bueno, ho i... ba ipa , nik us e du ho ek e agin zuela, e agin ninduela pixka ba mugimen u ik
apa a zeko740.
Ho enbes ez, 1980an euskal au onomia ma xan ja i zene ik He i Ba asunan banaka-
banakako dese zioak a eago u zi en e a enomeno esangu a sua izan zen hu a,
koalizioa en inkapenean ga an zia handia izan zu en pe sonak zi elako alde egin
zu ene ako asko. 1980-1983 a eko gainbehe a asea i lo u a, ETA (mili a a)-k e e
1980n hasi ako ge illa-e ako e asoak be an behe a u zi zi uen. La inoame ikako
ge illen e edua ja ai u nahi izan zuen, Hego Yemenen be eziki ho e a ako
en ena u ako aldeekin baina espainia mili a en au kako e asoak asko an ETA
(mili a )-eko kideen he io za ekin buka u zi en741.
He i Ba asuna u zi zu en pe sona esangu a suen es igan zek aipa zen du en bezala, ez
zen ETA (mili a a) baka ik izan gobe nua ekin ge a i udika zen zuena. Es a uko
bo e ea i lo u iko zenbai sek o e a ik ge a plan eamenduekin e an zun zi zaion ETA
(mili a a)- en e a ezke i aul zailea en meha xua i, gu xienez 1970eko hama kada ik
1981 a a e. Zen zu ho e an, Cal o So elo gobe nu a i i si os ean eskuin mu u a en
e asoak ia desage u zi enean, hu a oz opo ga an zi sua izan zen ETA (mili a a)- en
e a He i Ba asuna en disku so belikoa zilegi zeko, 23-F os eko es uingu uan742.
Nahiz e a bazeuden nekea en zan zuak be e mili an zia en e a oina i soziala en a ean,
He i Ba asunak euskal he ia en e a espainia gobe nua en a eko ge a en mezua
azpima a zen ja ai u zuen, ETA en kon akizun nazionala i a xiki a. "E iden e"
i udi zen zi zaion ezinezkoa zela Espainiako mona kia kons i uzionala egonko zea e a,
aldiz, "i e e sible" zela askapen p ozesu ba , honako helbu uekin: "la iden idad
nacional del pueblo asco y el acceso de la clase abajado a al pode eal"743. PSOE en
a akas a handia en os ean, independen is ek behin e a be i o a gudio au ologiko ba
739 Au o ea ekin elka izke a (2017/08/01).
740 Au o ea ekin elka izke a (2017/08/01).
741 Zigo Oleaga, «Ispas e eko a en a uak 40 u e. ETA en e asoa e e o ma s. haus u a a eko ge a
ga aian», A gia 2675 (2020): 22-26; Casano a, ETA, 1958-2008…, 266-68, 284-86.
742 Xa ie Casals, La T ansición española…, 339-40.
743 Go ka Ma inez, «La libe ación nacional no se cues iona», Egin, 1983ko o saila en 15a.
260
e epika u zu en: He i Ba asuna en exis en zia e o kizuneko Euskal He i sozialis a e a
independen ea en be mea zen744. 1983ko udal hau eskundeak "unas maniob as
gene ales con uego eal" bezala ezauga i u zi uz en e a alda ika u zu en o duan
emango zela "la ba alla de ini i a", mi ine ako hizla iek gogoz oihuka u zi uz ela ik
Kubako i aul zaileen "pa ia o mue e" e a sandinis en "¡que se inda su pad e!,
publikoak ETA (mili a a)- i go aza e egi en zion bi a ean745.
Be i o e e a akas a ik gabe, He i Ba asuna EAJ en oina i soziala be egana zen saia u
zen 1983ko lehen hilabe ee an. Baina EAJk be e ja e a kon se bado ea sendo u zuen
e a gaine a, Euskal Au onomia E kidegoan inda handia ha u zuen. Alde ba e ik,
PSOE en gobe nua en lehen hilabe ee an Euskal Au onomia E kidegoa en esna
esangu a suenak ma xan ja i zi en: euska azko i a ia e a elebis a, polizia
au onomikoa kalee an zeha e a hi u e edu linguis ikoe an oina i u ako hezkun za
sis ema. Eusko Jau la i za EAJk baka ik osa zen zuenez, au onomia ma xan ja zea i
lo u ako aldake a haiek EAJ en lo pen bezala i udika u zi uen i i zi publikoak.
Bes alde, 1983an zeha EAJk be e zen ali a ea inda u zuen PSOE en e a He i
Ba asuna en au ean. U e ha ako hasie an Ca los Ga aikoe xea lehendaka iak
abia u ako bake ako elka izke ak ak o e esangu a sua izan zi en746. He i Ba asunak
elka izke ek publikoak izan beha zu ela exiji u zuen e a uko egin zion ETA (mili a a)-
i su-e ena eska zeko auke a i. Ho en ondo ioz, PSOEk independen is ei
elka izke e an pa e ha zeko be oa eza i zien. Ho ek guz iak EAJ u zi zuen
bakea ekin konp ome i u ako alde di a du a sua bezala i i zi publikoa en au ean,
ja e a a du agabea e akus en omen zu en He i Ba asuna en e a PSOE en au ean747.
EAJ en za biga en bul zada 1983ko udan i i si zen, LOAPA en ingu uko Auzi egi
Kons i uzionala en sen en zia a gi a a u zenean. Lege hu a UCDk e a PSOEk ados u
zu en 23-F ondo en, au onomia e kidegoen eza pena e a an olake a kon ola zeko.
744 Aizpu ua e a Go os idi, «Euskadik ez du e siko», Egin, 1983ko api ila en 26a; Egin, «He i Ba asuna
aba o ó una ez más el pabellón Anai asuna de Pamplona», Egin, 1983ko maia za en 7a; Egin, «La Mesa
Nacional de HB alo a de modo posi i o la “ esis encia a la ma ea españolis a"», Egin, 1983ko
maia za en 11.
745 Egin, «HB p o agonizó aye en Anoe a la mayo concen ación has a aho a de la campaña elec o al»,
Egin, 1983ko api ila en 24a.
746 El País, «Ga aikoe xea p opone a González negocia un plan de paz pa a Euskadi», El País, 1983ko
u a ila en 14a; Ja ie Angulo, «Las negociaciones pa a la paz en el País Vasco, en e la espe anza y el
escep icismo», 1983ko u a ila en 23a.
747 Egin, «Pa alizadas las con e saciones pa a la no malización», Egin, 4 de eb e o de 1983ko o saila en
4a; Egin, «Jon Idigo as: el PSOE es á mul iplicando las o pezas», Egin, 1983ko o saila en 10a; Egin, «El
PSE-PSOE echaza una “mesa po la paz” en la que es é p esen e HB», Egin, 1983ko o saila en 15a.
261
Es a uz-azpiko nazionalis ek e a ezke eko gainon zeko alde diek lege hu a mili a
ma xina uei egindako amo e ema ea zela sala u zu en. Azkenean, Auzi egi
Kons i uzionalak LOAPA legea i izae a o ganikoa kendu zion e a, ho enbes ez, jada
ona u ako au onomia es a u uak alda zeko gai asuna kendu zion. E abaki ha k leku
xa ean u zi zuen PSOE, legea en sus a zailee ako ba , e a He i Ba asuna en
au eikuspenak e e hoz u zi uen, independen is ek i adoki zen bai zu en LOAPA ekin
euskal es a u ua "papel mojado" bihu uko zela748. Sen en zia en os ean, Ca los
Ga aikoe xea EAJko bu uzagiak alda ika u zuen lehendaka i bezala "más au o idad
mo al que nunca" zuela749.
1983ko haueskundee ako emai zek hilabe e ba zuk lehenagoko hau eskunde o oko en
bidea ja ai u zu en. He i Ba asuna bloka u a geldi u zen PSOE en go akada ekin e a
A igo iagako, Laudioko, E en e iako e a Pasaiako alka e za enblema ikoak galdu
zi uen. Hego Euskal He iko hi ibu ue ako emai zak az e uz ge o, ez zi en aldake a
esangu a suak ge a u 1982ko u iko hau eskundeekiko e a baiez a u a ge a u zen
mig an een p esen zia handiko langile auzoei zegokienez independen ismoak goia jo
zuela 1979-1980an. Ondo ioak ba ez e e Bilboko e a I uñeko langile auzoe an naba i u
zi en, independen is en sos engua en ehunekoa ia hama pun uan jai si bai zen. Hale e,
6.5 i udian ikus dai ekeen bezala, He i Ba asunak emai za onenak a e a zen zi uen
auzoen a ean zeuden be eziki izae a pe i e ikoa e a mig an ea zu en auzoe ako ba zuk,
esa e ako Abe xuku, Al ami a e a Bidebie a.
6.1 i udia. He i Ba asuna en bozen ehunekoa Bilboko hi i espazioe an (1979 e a 1983)
Tokikoen klase al uko auzoak Tokiko klase e aina en auzoak
1979 uda. 1983 uda. 1979 uda. 1983 uda.
%9,5 %5,8 %12,0 %6,9
Tokiko klase e ain e a he i a en auzoak Den si ika u ako auzo he i a ak
1979 uda. 1983 uda. 1979 uda. 1983 uda.
%16,3 %10,0 %21,9 %13,7
Mig an een p esen zia handiko langile auzoak HB en bozak hi ian
1979 uda. 1983 uda. 1979 uda. 1983 uda.
%20,8 %11,4 %17,5 %10,0
I u ia: Segu asun Saila en sa eko da uekin lan hone a ako egina
748 Egin, «He i Ba asuna denunció aye en ueda de p ensa las ác icas pseudoabe zales del PNV», Egin,
1983ko ekaina en 16a.
749 Tonia E xa i, «Ca los Ga aikoe xea emplaza al PSOE y al Gobie no a ago a las ías del diálogo y la
negociación», El País, 1983ko abuz ua en 12a.
262
6.2. i udia. He i Ba asuna en bozen ehunekoa Donos iako hi i espazioe an (1979 e a 1983)
Tokikoen klase al uko auzoak Tokiko klase e aina en auzoak
1979 uda. 1983 uda. 1979 uda. 1983 uda.
%11,5 %9,7 %16,3 %14,3
Tokiko klase e ain e a he i a en auzoak Den si ika u ako auzo he i a ak
1979 uda. 1983 uda. 1979 uda. 1983 uda.
%18,7 %14,2 %25,3 %19,6
Mig an een p esen zia handiko langile auzoak HB en bozak hi ian
1979 uda. 1983 uda. 1979 uda. 1983 uda.
%24,9 %21,6 %20.8 %17,0
I u ia: Segu asun Saila en sa eko da uekin lan hone a ako egina
6.3 i udia. He i Ba asuna en bozen ehunekoa Gas eizko hi i espazioe an (1979 e a 1983)
Tokikoen klase al uko auzoak Tokiko klase e aina en auzoak
1979 uda. 1983 uda. 1979 uda. 1983 uda.
%6,4 %4,5 %8,9 %6,7
Tokiko klase e ain e a he i a en auzoak Den si ika u ako auzo he i a ak
1979 uda. 1983 uda. 1979 uda. 1983 uda.
%10,3 %8,3 %11,5 %9,6
Ba ios nue os de mayo ía mig an e HB en bozak hi ian
1979 uda. 1983 uda. 1979 uda. 1983 uda.
%10,0 %9,3 %10,16 %8,58
I u ia: Segu asun Saila en sa eko da uekin lan hone a ako egina
6.4 i udia. He i Ba asuna en bozen ehunekoa I uñeko hi i espazioe an (1979 e a 1983)
Goi e a e ain klaseen ba u ia Klase e ainak e a he i a ak bil zen di uz en ba u iak
1979 uda. 1983 uda. 1979 uda. 1983 uda.
%13,69 %8,38 %21,82 %13,39
Klase he i a en ba u iak HB en bozak hi ian
1979 uda. 1983 uda. 1979 uda. 1983 uda.
%27,87 %19,36 %22,89 %14,22
I u ia: Dia io de Na a ako da uekin lan hone a ako egina
263
6.5 i udia. He i Ba asunak emai za ik onenak lo u zi uen auzoak Gas eizen, Bilbon e a Donos ian
(1979 e a 1983)
1979 (udalak) 1983 (udalak)
Gas eiz 1 El Anglo (%12,4) Alde Zaha a (%12,1)
2 Alde Zaha a (%12,3) Abe xuku (%11,4)
3 A anbizka a (%11,9) El Anglo (%11,4)
Bilbo 1 San Ad ián (%32,9) Olabeaga (%18,8)
2 Al ami a (%28,3) Al ami a (%17,4)
3 Bolue a (%26,6) San Ad ián (%15,3)
Donos ia 1 In xau ondo (%28,6) Año ga (%26,5)
2 A ego ie a (%28,5) In xau ondo (%24,4)
3 Egia (%27,7) Bidebie a (%21,4)
I u ia: Segu asun Saila en sa eko da uekin lan hone a ako egina
PSOEk 1982-1983 a eko hau eskundee an lo u zuen sos engu zabalak hi igune
indus iale an He i Ba asuna en bozen ehunekoa jai sia azi zuen e a, zen zu ba ean,
ho ek e agin zezakeen He i Ba asuna en i udia landa mundu euskalduna ekin lo zea,
hi igune indus ialekin beha ean. Izan e e, He nani e a Agu ain salbu, 1983an
independen is ek lo u zi uz en alka e za guz iak landa e emu euskalduneako udale iak
izan zi en: Amo o o, A ankudiaga, E xeba ia, E eño, Mu elaga, Mallabia, Ubidea e a
Za a amo Bizkaian; Goizue a, Lei za, E xa i-A anaz e a Bakaiku Na a oan, e a O exa,
Iba a e a Zaldibia Gipuzkoan. Hala e e, kapi ulu hone an jo a uko dugun bezala, He i
Ba asunak hi iko kul u a i a xiki a ja ai u zuen e a, a e gehiago, langile klase
indus iala i lo u ako i udia inda u zuen.
Bande en ge a
PSOE en ezke e a a zeuden alde diek e a Es a uz-azpiko nazionalis ek oposizio
an i ankis a en lo pene an a ze apauso bezala i udika u zu en LOAPA. Bande a
mona kikoa en ona penak, aldiz, bes e zen zu ba izan zuen, ezke eko alde di gehienek
ona u bai zu en modu konszien ean eginiko kon zesio gisa. Ho ega ik, nahiz e a
o aindik bande a ho i-go ia ba ez e e eskuin mu u ak e abil zen zuen, jada Adol o
Sua ezen gobe nua en ga aian bande a mona kikoa Espainia kons i uzionala en
sinboloa zen. Bande a en a ma ia i e a e abile a o iziala i bu uzko legedia 23-F os eko
gi o espainia nazinalis a en ga aian ona u zen e a modu esplizi uan e laziona u zen
264
bande a mona kikoa subi ano asun nazionala ekin750. 1983an udal be iak auke a u e a
ge o, bande a en auzia be eziki polemikoa ge a u zen Hego Euskal He ian, ja aian
azalduko dugun bezala.
Tesia en biga en kapi uluan azaldu dugun ideia izan da 1970eko hama kadan zeha
Hego Euskal He ia Espainia ik ezbe din zen zuen i udia heda u zela. Espainiako
alde di handiek euskal nazioa subjek u subi ano izan zi ekeena en ideia p ozesu
kons i uziogleak zeha albo a u zu en. Baina alde di euskal nazionalis a guz iek au ka
egin zio en Kons i uzioa en azken e edakzioa i e a ez zu en pa e ha u o duko
kon sen suan. Euskal nazioa Kons i uzioa ona u au e iko subjek u subi anoa zela
de enda u zu en, nahiz e a de ac o Kons i uzioa e e on za eman zu en, lehenengo EAJk
―es a u ua en negoziazioa en bidez― e a ondo en EE-IPSk ―1982ko adie azpen
esplizi u ba en bidez―751.
Hego Euskal He ian iku iña en e abile a baimendu izana ―1977ko u a ilean―
oposizio an i ankis a en lo pen handi za ha u zen. Iku iña udale xee an eza zeak
nolabai ankismoa ekiko apu ke a i udika zen zuen modu be ean, gauza be a ge a u
zen 1977an zeha bande a ankis ak udale xee ako balkoie a ik kendu zi uz enean.
T an sizio ga aian, espainia bande a Hego Euskal He iko udale i asko ako espazio
publiko ik desage u zen. Udale xe asko an, no malean ez zegoen inolako bande a ik e a
jai egune an iku iña ja zen zen.
PSOE gobe nu a i is ea ekin ba e a, sozialis ek bande a kons i uzionala en e abile a
sus a u zu en, espainia nazionalismo kon se bado ea en e a bande a en a eko
e lazioa ekin apu zeko modu bezala, e a balo e eu opa e a mode noe a a a xiki a
zegoen Espainia en sinbolo bezala752. Hego Euskal He iko espazio publikoa en za i
handi ba ean bande a hu a ez ego ea anomalia esangu a sua zen. Polemikak Tolosan
ez anda egin zuen. Udale xeko balkoian ez zegoen bande a ik no malean e a 1983an
auke a u ako zinego ziek e abaki zu en he iko jaie an iku iña e a he iko bande a
ja zea. Udale xe askok ha u zi uz en halako e abakiak au eko u ee an, baina UCD en
gobe nuen ga aian, salbuespenak salbuespen, ez zen o o ha is ilu ik ge a u. Hala e e,
1983an upus egin zu en PSOEk bande a kons i uzionala sus a zeko apus uak e a
e abaki hu a He i Ba asunak lehen mailako ga azka poli iko bihu zeko izan zuen
750 Mo eno Luzón y Núñez Seixas, «Los símbolos nacionales…, 3-4.
751 Juan Ma ía Band és, «Un ju amen o innecesa io», El País, 1982ko ma xoa en 3a.
752 Mo eno Luzón y Núñez Seixas, «Los símbolos nacionales…, 6.
265
abileziak. Independen is ek euskal udalen au onomia en au kako e aso bezala aukez u
zu en ga azka, hain zuzen e e udale xeak bai zi en pa e ha zen zu en e akunde
baka ak.
Gua dia Zibila Tolosako udale xean age u zen jaiak hasi e a bi egune a, 1983ko
ekaina en 25ean. Be aiekin espainia bande a ze ama en e a alka ea i aipa u zio en
Kons i uzioa en au kakoa zela udale xean iku iña ondoan espainia bande a ik gabe
eskegi zea. Lehen unean EAJko alka eak bande a guz iak e e i a u zi uen baina udal
plenoak be e e abakia be e si zuen EAJ en, He i Ba asuna en e a EE-IPS en aldeko
bo oa ekin e a be i o iku iña e a he iko bande a eza i zi uz en. Gauez, Gua dia
Zibila en zenbai pa uila udale xe a sa u zi en e a espainia bande a ja i zu en.
Udale xeko a e o nagusiko iku iña ziga oekin egindako zuloz be e ik age u zen
hu engo goizean. Behin jaiak buka u zi enean, He i Ba asuna en p oposamena au e a
a e a zen EAJ en e a EE-IPS en abs en zioa ekin e a Tolosako udalak e abaki zuen
bande a kons i uzionala Mad ileko gobe nua i pos az bidal zea753.
Independen is ek Tolosako ge ae ak euskal he i a en e abakien au kako Espainiako
gobe nua en inposizioa en oga za au kez u zi uen e a e abaki zuen he iko jaiak
i is en zi enean udale xee an iku iña espainia bande a ik gabe ja zeko mozioak
au kez ea udale xe ezbe dine an754. Bes alde, gobe nuak e abakia zuen ezin zuela ona u
e akunde o iziale an Es a uz-azpiko nazionalismoa en sinboloak ego ea lu aldea
Espainia en pa e zela gogo a az en zuen bande a ik gabe. Adi ze a eman zuen
gobe nua en "au o idad legí ima" e abiliko zuela, bes e udale xe en ba ek Tolosan
ha u akoa en an zeko e abakia gauza zeko an755.
Polemika E en e ian haiza u zen be i o. PSOEko alka eak bande en ingu uan
ez abaida zeko plenoa dei zea baz e u zuen e a be ak e abaki zuen jaie an he iko
bande a, iku iña e a Espainiako bande a ja iko zi ela. Txupinazoa en o duan, kaleko
jan zi a e a makilak e a ka eak eskuan zi uz ela, poliziak age u zi en udale xeko plazan.
Au ez-au e, He i Ba asuna en aldekoak zeuden. Bande ak o du be eko is iluen os ean
753 Egin, «La iku iña ue colocada de nue o en el más il del Ayun amien o de Tolosa», Egin, 1983ko
ekaina en 26a; Egin, «Tolosako HBko kon zejala en komunika ua», Egin, 1983ko ekaina en 26a; Egin,
«El Ayun amien o de Tolosa ap obó el en ío de la bande a a In e io », Egin, 1983ko uz aila en 5a.
754 Egin, «Tolosako HBko kon zejala en komunika ua», Egin, 1983ko ekaina en 26a; Egin, «Idi ogas:
"los concejales de Tolosa exp esa on la olun ad mayo i a ia del pueblo asco», Egin, 1983ko uz aila en
8a; Egin, «HB denuncia “una oleada o ensi a” con a su o mación po pa e de medios pe iodís icos
españoles», Egin, 1983ko uz aila en 14a.
755 La Vangua dia, «Tolosa: el gobie no manda epone la bande a», La Vangua dia, 1983ko uz aila en
7a.
272
dia io"769. Bes e en ba ek ETA (mili a )-e ik alden zea eska zen zuen e a lehen asun
bezala eza zea "p og amas y al e na i as a los planes de la de echa y de [la] izquie da
e o mis a"770. Azken ba ek zuzenean e epa a zen zien He i Ba asuneko bu uzagiei:
"¡DIMISIÓN, jode !"771.
K i ikak go a behe a, e akundee an pa e ha zea en au kako ja e ak sendo u zi en e a
bes e behin A abako, Bizkaiko e a Gipuzkoako Ba za Nagusie an ez ego ea e abaki
zu en He i Ba asuneko mili an eek. Na a oako kasuan, pa lamen u au onomikoan
pa e ha zea en alde age i zen mili an zia en ehuneko be ogeia e a kanpo ge a zeko
e abakia en os ean, poli ika en lehen le o ik aldendu zi en o du a a e Na a oan He i
Ba asunak izan zi uen boze amaile ezagunenak: Pa xi Zabale a I uñeko zinego zia izana
e a Na a oako Pa lamen uan koalizia en boze amaile izan zen José An onio U biola
(1937-2019)772.
K i ikak baz e zen zi uz enek adie az en zu en He i Ba asuneko kideek e akundee a ik
kanpo koka u beha zu ela be en bu ua e a egin beha ekoa zela "la o ganización de los
o ganismos popula es"773. Baiez a zen zu enez, "sail guz ie an (...) HBak ba di u
lagunak. A e i sis ima egina dago. Sis ima ho i bizia e a dinamismoa ema ea al a
da"774. Oina izko ideia honakoa zen: e akundee an pa e ez ha zea o eka zeko, He i
Ba asunak beha zuena zen "lan o ganiza ua, giza e maila e a a lo guz ie an" e a ho i
gano az eginez ge o, i i si i i siko zen "au e akada haundia"775. Hau da, 1983an He i
Ba asunak e akundee a ik kanpoko mugimendu sozial be ie an e a sa e asozia iboan a e
gehiago pa e ha zeko e abakia ha u zuen. Ez zen ideia be ia, pen sa uz ge o koalizioa
so u au eko es uingu ua 1970eko hama kadan ge a u zen sa e asozia iboa en
hazkundea e a inda zea izan zela. He i Ba asunak imajina u zuen lehenago sa e
asozia iboa an i ankismoa ekin le a u bazen, posible zela He i Ba asuna bihu zea,
769 Xabie Goñi, «Deba e, pe o menos», Egin, 1983ko maia za en 26a.
770 Ka la, «"Cambio” en beha a», Egin, 1983ko maia za en 29a.
771 Salbide ena, «Gu e kanpaina (bo o bil zea en ezauga i ba zuk)», Egin, 1983ko maia za en 31.
772 Egin, «Las bases de He i Ba asuna son con a ias a la pa icipación ins i ucional», Egin, 1983ko
ma xoa en 22a; Zabale a, «Vo a emos HB, ¿po qué?», Egin, 1983ko maia za en 6a; Ca melo C.
Rid uejo, «HB se con e i á en “un g upúsculo cualquie a” según José An onio U biola», El País, 1983ko
o saila en 16a.
773 Guille mo Pe ea, «Ca a abie a a los EMK, LKI y a cuan os Yon Uga e han sido», Egin, 1983ko
maia za en 22a.
774 Xabie Amu iza, «Hau eskundeen ondo ioz», Egin, 1983ko maia za en 15a.
775 Xabie Amu iza, «Sema o o go ia», Egin, 1983ko maia za en 25a; Amu iza, «Hau eskundeen
ondo ioz», Egin, 1983ko maia za en 15a.
273
1980ko hama kadan, pa lamen ue a ik e a udale xee a ik kanpo so zen zen guz ia en
o dezka ia.
Ho e a ako beha ezkoa zen He i Ba asuna en kaleko p esen zia ohikoa bihu zea.
Alde ba e ik, He i Ba asuneko kideak elka zeko mekanismoak zeuden. Ho ien a ean
ba ez e e Bilbon dei zen zi uz en mani es azio handiak naba mendu dai ezke.
Mani es azio haie an azpima a u egi en zen independen is ak Hego Euskal He iko
eskualde ezbe din e a ani ze an zeudela e a no banakoiei be aien auzoe an e a he ie an
ja du eko bul zada e a gogoa ema en zien hainbes e jende elka u a ikus eak. 1983. u ea
adibide za ha uz ge o, He i Ba asuna en oina i guz ia ba zea helbu u zu en lau
mani es azio handi dei u zi uz en Bilbon: u a ila en 2an, ETA (mili a a)- i lo u ako
p esoen amnis ia exiji zeko; ma xoa en 6an, bake elka izke en po o a en ondo en;
ekaina en 19an, Ge nikako 1981eko ge aka ienga ik He i Ba asuneko o dezka ien
epaike a sala zeko e a azkena aza oa en 5ean, iku iña alda ika zeko.
6.8 i udia. He i Ba asuna en mani es azioa Bilbon, 1983ko ma xoa en 6an
I u ia: Egin
He i Ba asuna en kul u a poli ikoa e ep oduzi zeko o duan azpima a u beha eko
bes e elemen u ba u e oko egun seinala uak di a, ho ie an eki aldi publiko be eziak
an ola zen bai zi uz en. 1980ean KASek i aila en 27a, ankismoko azken
usilamenduen u eu ena, Guda i Eguna izenda u zuen. Guda i Eguna EAJk 1965 ik
ospa zen zuen, San oñan 1937an e endi u ondo en usila u zi uz en be e mili an een
274
omenez. Baina ba ez e e Alde di Eguna i eman zio en ga an zia jel zaleek, e a hu a
bihu u zen u eko zi a ga an zi sua euskal au onomia es a u ua ekin gehien
iden i ika u ako alde dia en za . EAE-ANVk e e ospa zen zuen Guda i Eguna 1970e ik
Albe ia mendian, ge ako milizianoen omenez, e a 1978 ik He i Ba asuneko
bu uzagiek e e pa e ha zen zu en eki aldi ho e an.
KASek 1980ean o mula u zuen Guda i Eguna ez zegoen ge a i zuzenean lo u a e a
1975ean e a usilamenduen u eu enean Hego Euskal He ia geldia azi zu en p o es ak
gogo a az en zi uen. Ho i abiapun u bezala ha u a, ankismoak bizi ik ja ai zen zuela
a gudia zen zuen KASek "po que el pueblo sigue explo ado y op imido" e a eguna en
ospakizuna ETA en kon akizun nazionala i lo zen zion.776 Honela de ini u a ge a u zen
Guda i Eguna: "día de lucha en ecue do de odos los que con su sang e han posibili ado
y posibili a án la consecución de una Euskadi independien e, socialis a, euni icada y
euskaldun"777.
Bes e u e oko zi a ga an zi sua Abe i Eguna zen, EAJk 1932an Pazko Igandez
abia u ako ospakizuna. F anco en he io za en ondo en gobe nuak baimendu zuen lehen
Abe i Eguna 1978an ospa u zen e a euskal nazionalis a guz iek e a espainia ezke eko
alde di guz iek pa e ha u zu en, panka a ba e a ua ekin: "Au ode e minación en la
Cons i ución". 1979ko Abe i Eguna e e ba e a ua izan zen, baina PSOEk ez zuen pa e
ha u, Eusko Kon seilu Nagusia so u os ean e bes eko Euzko Jau la i zan e e pa e
ha zen ez zuela e a. Au onomia es a u ua ona u e a ge o, 1980ean, 1981ean e a 1982an
euskal nazionalis ek baka ik egin zu en deialdia. EAJ en e a Euskadiko Ezke a en
Abe i Egunek gobe nua en baimena izan zu en. He i Ba asuna en egun be eko
deialdie a a ezke i aul zaileko alde diak ba u zi en baina gobe nuak ez zi uen baimendu
e a u e o is iluak e epika u zi en.
Abe i Eguna ospa zeko baimenik ez iza ea He i Ba asunak e abili zuen, ankismoa en
au kako ge an ja ai zen zu ela a gudia zeko. Baina, aldi be ean, is iluek
independen is en ingu uko es e eo ipo biolen oa e a zaha ki ua e ep oduzi zen zu en,
gainon zeko euskal nazionalis ez bes elakoa. Agian es e eo ipo ho en inda ak la i u a,
He i Ba asunak ge o e a ga an zi handiagoa eman zion giza ean p oiek a zen zuen
i udia i. 1982ko Abe i Eguneko deialdian ―gobe nuak ez zuena baiendu― jada
776 KAS, «Día 27, día de lucha», Egin, 1980ko i aila en 26a.
777 Ibid.
275
azpima a u egi en zu en ospakizuna en izae a izango zela "abie o, uni a io, legal,
ei indica i o y es i o"778. U e be ean, HASIk azpima a u egin zuen maia za en
leheneko ospakizuna i bu uz honakoa: "al iempo de se cla a jo nada de comba e y
lucha, iene ca ác e aleg e y es i o"779.
Gobe nu sozialis ak 1983ko Abe i Eguna ospa zeko baimena eman zien
independen is ei. E a hu a aldake a zen UCD en gobe nuekiko. Zailagoa zen egun hu a
gobe nu au o i a io ba en au kako ge a ekin lo zea. U e ha a ik au e a, Abe i
Egunak izae a e i uala ha u zuen, alda ikapen o oko ei e a, ba ez e e, He i
Ba asunak be e oina i soziala bil zeko zuen gai asuna i lo u a780. 1983ko deialdiko
lema a gia e a sinplea zen, "He i ba ga a. Nazio ba ga a" e a ka elek mezu oso
o oko a zu en: "Go a Euskadi Aska a u a! Go a Euskadi Sozialis a!"781.
He i Ba asuna en kaleko p esen zia ez zen koalizioa en mobilizazioe an baka ik
go puz en. Izan e e, mili an e independen is ek mugimendu ezbe dinek an ola u ako
mobilizazioe an pa e ha zen zu en, esa e ako, eminismoa, ekologismoa, gay
askapena, an iinpe ialismoa e a euskalgin za. Fenomeno ha k ez zion He i Ba asuna i
zuena baino sos engu zabalagoa ema en baina mobilizazio haie an e e pa e ha zeak
be e kaleko p esen zia bide ka zen zuen.
Gaine a, He iko Tabe nak i eki zi uz en, zuzenean He i Ba asuneko kideek kudea zen
zi uz enak. Di udienez, lehena Ses aon i eki zu en, 1979ko uz aileko he iko jaie an.
PSOE en Casas del Pueblo delakoen e a PNV en ba zokien an ze a, He iko Tabe nak
aldi be ean egoi za o iziala e a oina i soziala en za elka gunea zi en. He iko
Tabe ne an i i ziak elka uka zen zi en, kul u a poli ikoan pa e ha zea elika zen zen,
mobilizazio ezbe dinei bu uzko in o mazioa pa eka zen zen e a, hau e e oso
ga an zi sua, auzo e a he ie an He i Ba asuna en egune oko p esen zia adie az en
zu en.
He iko Tabe nek He i Ba asuna he ie ako e a langile auzoe ako egune oko asunean
xe a zen zu en. Hein ba ean, auzo bakoi zeko ak ibis en elka gunea e e bazi en,
778 Egin, «HB llama a un Abe i Eguna abie o, ei indica i o y es i o», Egin, 1982ko api ila en 3a.
779 O icina de p ensa de HASI, «Zu ik lu ean kondena u!!», Egin, 1982ko api ila en 30a.
780 Egin, «Las bases de He i Ba asuna son con a ias a la pa icipación ins i ucional», Egin, ma xoa en
22a; Egin, «HB ol ió a demos a en Pamplona su capacidad de con oca o ia», Egin, 1983ko api ila en
5a.
781 He i Ba asuna, «Denok I uña a!», Egin, 1983ko ma xoa en 31.
276
lehenago auzo elka een egoi zak izan zi en an zeko moduan782. Pen sa dai eke He i
Ba asunak udale xe demok a ikoen hau ake a en ondo en elka e sa e he ikoiak izan
zuen gainbehe a o eka zen zuela. Sa e asozia iboan inplikazio handia eduki zuen
zenbai jende en za independen ismoa e aka ga ia zen, baldin e a udale xe e edu
al e na ibo e a pa e ha zailea i a xiki a ja ai u bazu en, eza i ako sis ema en au kako
ja e a k i ikoa ha u ik783.
6.9 i udia. Ses aoko He iko Tabe na
I u ia: Ses aoko ezke abe zalea en a xibo p iba ua
Kalean ego eko bes e modu ba ETA (mili a a)- i lo u ako pe sonen za amnis ia
alda ika zea izan zen. Amnis ia en aldeko ba zo deak 1976an age u zi en,
hi ibu ue ako aboka u alde ba en ingu uan egi u a u a. Baina 1977an zeha be an ola u
egin zi en, p eso zeudenen senideen e a lagunen ingu uan. Amnis a en dek e ua en
ondo en, KASi lo u a egon zi en784. 1980ko hama kada en hasie a ik ohikoa bihu u zen
amnis ia en aldeko ba zo deek eki aldiak an ola zea jai ba zegoen aldi o. Adibide
bezala Olen ze o e abil dezakegu. Na a oako ipa aldean neguko sols izioa i lo u ako
pe sonaia zen Olen ze o e a 1970eko hama kadan zeha hi igune indus iale a a heda u
782 O e , Claiming he Ci y…, 89, 110.
783 U u ia Abaiga , El mo imien o ecinal…, 289-90.
784 Le amendia Belzunce, His o ia del nacionalismo…, II. bol., 23-24, 64-65, 108-10.
277
zen sa e asozia ibo euskal zalea i lo u a, euskal San a Claus baili zan: Gabon gauez
hau ei opa iak e ama en zizkien ikazkin mozko ia785.
Hasie a ba ean, amnis ia en aldeko ba zo deek pos u ba eza zen zu en auzo elka eek
edo kul u elka eek an ola u ako eki aldien bai an. Baina 1981e ik au e a he i e a hi i
bakoi zean amnis ia en aldeko Olen ze o be eziak an ola zea e abaki zu en. O duz
ge oz ik, u e o e epika uko zen amnis ia en aldeko p o es a, Olen ze o en ingu uan786.
An ze a ge a u zen he i bakoi zeko jai e a ospakizunekin e e. Gas eiz e edu bezala
ha uz ge o, amnis ia en aldeko San P uden zio en anbo ada ospa zen hasi zi en
anbo ada o iziale ik a e a abuz uko jaien e dian amnis ia en aldeko mani es azioa
an ola zen zu en u e o787.
Modu ho e an, 1980ko hama kada en hasie a ik He i Ba asuna en p esen zia ohikoa
zen egune oko asunean, He iko Tabe nen e a modu e i ualiza uan egi en zi en
e engabeko mobilizazioen bi a ez. E a ho iei noizean behin dei u iko mani es azio
handiak e a g eba o oko ak gehi u beha zaizkie, bai e a independen is ek mugimendu
sozial be ie an zu en pa e ha ze ohikoa. Ho ek guz iak hi igunee an gainon zeko
inda poli ikoei baino askoz e e p esen zia handiagoa ema en zion He i Ba asuna i.
Aldi be ean, eki eko modu ha k He i Ba asuneko kide iza e an ha o asuna inda zen
zuen e a o oko u egin zi en "go a gu a gu a ak!" e a " odos a una, He i Ba asuna"
bezalako ohiuak788. Bu uzagi independen is en hi zek ideia ba azpima a zen zu en:
hau eskundee ako emai zak go abehe a, kalean e engabe ego eak e akus en zuenez, "en
HB somos muchos y además, ambién pa a desg acia del seño So illos [po a oz del
p ime gobie no socialis a] somos los mejo es"789.
Egune oko asunean ikus en zi en p ak ika ho iek guz iek He i Ba asuna ohiko
paisaia en pa e bihu zen zu en. He iko Tabe ne an egune o elka zen zen jendeak e a
independen is en ka elek, pega inek e a mani es azioek, Hego Euskal He iko
ohiko asuna en pa e bihu zen zu en ez baka ik He i Ba asuna be a, bai a euskal he i
independen e e a sozialis a en ideia e e. Bazi udien hu a guz ia Hego Euskal He ian
785 E kizia, Bizipenak e a hausna ke ak…, 24.
786 Egin, «Mo ilizaciones popula es en a o de los p esos y e ugiados», Egin, 1981eko abendua en 26a.
787 Egin, «Hoy en Gas eiz, ambo ada silenciosa en pe ición de amnis ía», Egin, 1983ko api ila en 27a;
Egin, «Los blusas de Gas eiz des ila on aye en silencio en ecue do de los p esos», Egin, 1982ko
abuz ua en 8a.
788 Na bai z, «Po la senda de la libe ad», Egin, 1983ko ma xoa en 5a.
789 Egin, «HB pun ualiza las decla aciones de So illos», Egin, 1983ko uz aila en 15a.
278
be ezko ze bai zela, ohiko paisaiak e a p ak ikak, e a ez independen is en za baka ik,
bai a biz anle guz ien za e e, a e e aba au ka zeuden no banakoen za e e790.
Espazio publikoan p esen e ego eko He i Ba asunak zuen bes e modu ba Bilboko
e edu a akas a sua imi a uz leku guz ie an age u zi en xosnak zi en. Txosnak espazio
komun ba ean eza zen zi en baina bakoi za alde ba i a xiki a zegoen. Esa e ako,
1983an Gas eizen UGTk, PCEk, LKIk, EMKk, He i Ba asunak, LABek, amnis ia en
aldeko ba zo deek e a Aizan!-ek ja i zu en xosna791. Be ez, xosnak ez zi en He i
Ba asunak e aba be egana u ako espazioak baina egia da independen is ak ho ien
an olake an be eziki engaia u zi ela e a asko an espazio ho iek monopoliza u zi uz ela.
Modu ho e an, be e si egi en zu en be aiek zi ela kalea e a he i a en au o-an olake a
e e e en e bezala zu enak, gainon zeko alde diek udale xea en ospakizune an pa e
ha zen zu en bi a ean.
Figu a 6.10. KASen xosna Gas eizko jaie an (1983)
I u ia: Egin
Bes e alde ba e ik, independen is ek jaien zen zu poli ikoa naba mendu zu en, klase
disku so an i-eli is a ekin. 1982 ik au e a, He i Ba asunak ´jaiak bai, bo oka e e bai´
lema heda u zuen, helbu u bikoi za ekin: independen is en alda ikapenak jaie an e e
790 Ede son, Na ional Iden i y, Popula …, 19-24, 50-54.
791 Egin, «Al inal, las xoznas se imponen», Egin, 1983ko abuz ua en 7a.
279
p esen e ego ea e a koalizioa en i udia jaiekin e a ospakizun alaiekin lo zea, jende
hasa e u e a biolen oa bezala i udika zen zi uen es e eo ipoa ekin apu u nahi ik.
1982ko udan, esa e ako, Donos iako He i Ba asunak alka e za en jai e edua sala zen
zuen. Adie az en zu en helbu u baka a zela "da espec áculo (...) sin desmad es,
cuidando los ja dines y con olando las malas pin as"792. E a ho i au kako zen zio en
honako ideia: "la p esencia masi a en las calles iene que se gozosa y aleg e como la
ies a misma"793. He i Ba asuneko Donos iako kideek adie az en zu enez, "es cie o que
la ies a se ha hecho pa a di e i se" baina honakoa e e alda ika zen zu en: "en algún
momen o de la ies a mos a emos lo o gullosos que es amos po que an os hijos
nues os es án en la cá cel, en el exilio o en la umba a causa de su lucha po algo
jus o"794.
1983an, sis ema en au kako koalizio bezala zuen izae a inda u a, jaia " adiciones
bu guesas de paz" delakoei au kako zen zie en e a independen ismoa klase he i a ekin
lo zen zu en, eli e ekonomikoa ekin au kako uz: "mien as ellos sacan a sus hijos con
opi as nue as (...) noso os segui emos jun ando la calde illa en las cuad illas"795.
Tes uingu u ha an Iñaki Gil de San Vicen ek a ikulu luzea a gi a a u zuen e a
azpima a u zuen zein ga an zi sua zen "poli iza la ies a" ezke eko p oiek u sozial
ba ek lo zeko "a ae los miles de o os pe didos"796. Jaia eszena oki bezala de ini zen
zuen, "capaz de anuncia dia iamen e el u u o deseado (...) [y] enca a los comba es
enide os con aleg ía"797. 1983ko abuz uan jada ho elako mezuak He i Ba asuneko
bu uzagi za a e e i i si zi en. Bande en ge a i e e e en zia eginez, independen is ek
adie azi zu en be aiek giza ea en "la pa e más hon ada" o dezka zen zuela e a gaine a,
euskal he ia a ek e aku si zu ela "un pueblo comba i o y aleg e" zi ela798.
Labu bilduz, 1982-1983 a ean He i Ba asuna i i zi publikoan independen is ek zu en
i udia molda zen saia u zen, be e bu ua e a alda ikapenak jai gi o alaia ekin lo uz.
Gaine a, o du ako kaleko p esen zia e i ualiza ua zuen e a egune oko asunean oso
p esen e zegoen. Ho iek izan zi en 1980ko hama kadan zeha be e sos engua handi u
792 He i Ba asuna de Donos ia, «Jaiak bai, bo oka e e bai», Egin, 1982ko abuz ua en 8a.
793 Ibid.
794 Ibid.
795 He i Ba asuna de Billabona, «Fes ak bai bo oka e e bai», Egin, 1983ko uz aila en 20a.
796 Iñaki Gil de San Vicen e, «Fies a y e olución», Egin, 1983ko uz aila en 10a.
797 Ibid.
798 Egin, «Las FOP de Mad id y Gas eiz ca ga on con a los concen ados po la amnis ía y la iku iña»,
Egin, 1983ko abuz ua en 16a.
280
izana en kause ako ba zuk. Baina kapi ulu honen sa e an esan bezala, He i Ba asuna
be e ja e a zehaz en joan zen Espainian 1980ko hama kada ma ka u zu en dinamiken
ingu uan. E a ho ek e e 1980-1983 a eko independen is en gainbehe a geldia az ea
e agin zuen. Azken ho i e epa a uko diogu ja aian.
Punk, de en ada sí
1983ko u ia en 22an Tu e an musika jaialdi ba ospa u zen Espainiak NATOn zuen
pa e ha zea en au ka. Tu e a leku be ezia zen mugimendu bakezalea en za e a
nuklea en au kakoen za . Izan e e, be an zen al nuklea ba e aiki zeko p oiek ua egon
zen 1970eko hama kadan e a Ene gia Nuklea a en Au kako Egunean, 1979ko
ekaina en 3an, an ola u ako mobilizazio handie an poliziak Gladys del Es al (1956-
1979) mani es a ia hil zuen. Tu e a Na a oako E ibe ako udale i nagusia e e bada e a
ingu u ha an Ba dee ako i o e emua dago, es a uba ua a madak en ena zeko
e abil zen zuena. Aipa u musika jaialdia O oño 83 kanpaina en bukae a zen. Kanpaina
ha an Komi e An inuklea eek, oki ezbe dine ako komi e an imili a is ek, biolen zia en
au kako asanbladek, asanblea in e nazionalis ek, He i Ba asunak e a ezke i aul zaileko
alde diek (EMK, Auzolan e a PCE (ml)) pa e ha u zu en799.
Tu e ako jaialdiak ga an zia bikoi za izan zuen. Alde ba e ik, Espainia NATOko kide
iza ea en au kako kanpaina en inda a e aku si zuen e a, bes e ik, Hego Euskal He iko
punk eszenako aldeek zu en konp omiso poli ikoa e aku si zuen. Be an pa e ha u
zu en San u ziko Esko bu ok e a Za amak, A asa eko RIP aldeak, I uñeko Ba icadak,
E en e iako Basu ak e a Kana ia Uha ee ako Esko bu o C ónico aldeak. Gaine a,
jaialdia an ola u zen as ebu uan Espainian osoan zeha NATO en au kako eki aldiak e a
mobilizaizoak egon zi en, hau da, ez zen Hego Euskal He iko enomeno isola ua800.
P o es a an inuklea ak e a NATO en au kako mobilizazioak 1980ko hama kada en
hasie an elka u zi en, NATOk Eu opako mendebaldean misil a omikoak eza zea
e abaki zuenean. Eu omisilen k isia de i zona Ge a Ho za en pasa ee ako ba izan zen
e a Eu opa mailako mugimendu zabala age a azi zuen. Eskalada nuklea a
geldia az eko eska zen zuen e a eknologia nuklea a en ga apenak gizakien bizi za be a
799 Egin, «53 o ganismos popula es, pa idos polí icos y cen ales sindicales, con ocan a una campaña de
mo ilizaciones con a la OTAN», Egin, 1983ko uz aila en 8a; Egin, «O ganizaciones polí icas llaman a
los ac os de “O oño 83” en Tudela», Egin, 1983ko u ia en 21a.
800 El País, «Comi és an i-OTAN y g upos ecologis as, p incipales animado es», El País, 1983ko u ia en
24a.
281
a iskuan ja zen zuela sala zen zuen. Mugimenduak desa ollismo indus iala i,
inpe ialismoa i e a mili a ismoa i k i ikak uz a zen zi uen e a be a a ba u zi en
lehenago mugimendu ekologis an, bakezalean, eminis an e a e ep esioa en au kakoan
pa e ha u zu ene ako asko801. Espainiako kasuan, NATO en au kako p o es ek
an i ankismoa ekin lo u a esangu a sua zu en, sinbolikoki AEBen alian za mili a a
dik adu a i emandako sos engua ekin lo zen bai zen. Gaine a, bakea en aldeko
mugimendua giza e e edu pa e ha zaile e a be dinzaleagoa ekin e ka zen zen,
1970eko hama kadan zeha auzo mugimenduak e abili zuena en an zeko mezua ekin802.
NATO en au kako mugimendua en lehen pausuak MC e a LCR alde diek sus a u
zi uz en Espainian e a 1981ean zeha gu xika mugimendua egi u a uz joan zen.
U a ilean To ejone a ma xa an ola u zu en ―be an es a uba ua a mada en
basee ako ba zegoen― e a uz ailean Mad ilen eki aldi handia an ola u zu en, alde di
handien ezke e a a egi u a u ako mugimendu zabal ba en bai an803. Be e alde ik,
1981eko abuz uan PSOEk kanpaina p opioa abia u zuen, ´OTAN, de en ada no´,
AEBen lide gopeko alian zan Espainia man en zea en ingu uko e e e enduma exiji zen
zuena804. 1981eko u ia e a aza oa bi a ean NATO en au kako mani es azio handiak
ospa u zi en Eu opako hi i ga an zi sue an, esa e ba e ako Bonnen, B uselan,
Ams e damen, E oman e a A enasen. Hego Euskal He ian e e NATO en au kako
lehen mani es azioak an ola u zi en 1981eko u ian, He i Ba asuna en e a ezke
i aul zailea en sos engua ekin, e a Nika agua ekin elka asunez Ca los Mejía Godoy y
los de Palacagüina lu aldean zeha a i u zi en egun be be e an805.
801 Da io Fazzi, «The Nuclea F eeze Gene a ion: The Ea ly 1980s An inuclea Mo emen be ween
´Ca e ´s Vie nam´ and ´Eu oshima´», hemen: A Eu opean You h Re ol . Eu opean Pe spec i es on You h
P o es and Social Mo emen s in he 1980s, ed. Knud And esen e a Ba an de S een (UK/US: Palg a e
McMillan, 2016), 150-51; Riechmann e a Fe nández Buey, Redes que dan libe ad…, 5-6; Beo legui
Za anz, T ansición y melancolía…, 241-42.
802 Giulia Quaggio, «Social Mo emen s and Pa icipa o y Democ acy. Spanish P o es s o Peace du ing
he Las Decade o he Cold Wa (1981–1986)», A chi ü Sozialgeschich e 58 (2018): 279-302.
803 El País, «Se celeb a hoy la “ma cha sob e To ejón”», El País, 1981eko u a ila en 25a; El País,
«50.000 Pe sonas asis ie on en la Casa de Campo de Mad id al es i al con a el ing eso de España en la
OTAN», El País, 1981eko uz aila en 7a.
804 Ca los Ángel O dás, «OTAN de en ada NO. El PSOE y el uso polí ico de la in eg ación española en
el Pac o A lán ico o cómo hace de la necesidad i ud, 1980-1986», hemen: España en democ acia.
Ac as del IV Cong eso In e nacional de His o ia de Nues o Tiempo, ed. Ca los Na ajas Zubeldia e a
Diego I u iaga Ba co (Log oño: Uni e sidad de la Rioja, 2014), 293-305.
805 Egin, «Bilbao: Las FOP a eme ie on aye con a la mani e ación au o izada An i-OTAN», Egin, 4
1981eko u ia en 4a; Egin, «La mani es ación an i-OTAN de Pamplona no pudo llega a su in», Egin,
1981eko u ia en 10a; Egin, «Dos mil pe sonas se mani es a on con a la OTAN en San Sebas ián», Egin,
1981eko u ia en 25a; Egin, «Mani es ación an i-OTAN, anoche en Gas eiz», Egin, 1981eko u ia en 27a.
288
6.12 i udia. KASek an ola u ako Sil io Rod íguezen e a Pablo Milanésen kon ze ua en i aga kia
(1980)
I u ia: Egin
Baina ocka euskaldun iza eko auke a en ingu uko ez abaida askoz e e lehenago ge u
zen e a esan dai eke a e gaindi ua e e bazegoela. Niko E xa e a E obi 1970eko
hama kada en e dialdean i i si zi en Ipa Euskal He i ik e a ze xobai be anduago ock
p og esiboa euska az egi en zu en aldeak age u zi en, esa e ako Sak e olosa ak e a
Koska elgoiba a ak. Ho i guz ia jada 1980ko hama kada en hasie a ako He i
Ba asuna en kul u a poli ikoa en pa e zen. Gaine a, pen sa zekoa denez, He i
Ba asuneko boz-emaileak ez zi en zegozkien belaunaldien gus u musikale a ik apa e
bizi, ba ez e e be en bu ua gaz e e a e adikal bezala ikus en bazu en. O du ako helduak
zi enek Bea les e a Rolling S ones en zun bazi uz en, T an sizio ga aian gaz e zi en
independen is ak T iana aldea en hi zek e a musikak xundi u a zeuden829.
Ez abaida egon bazegoen, baina 1980ko hama kadan ez zen euskaldun asuna en e a
ocka en ingu ukoa e a, gaine a, Eginen isla u zen 1983. u ea baino askoz e e lehenago.
Be e lehen u ee an, Eginen kan au o een kon ze uen e a olk musika en ingu uko
k onikak a gi a a u zi en. Baina 1980ko i aila en 13 ik au e a, la unba e ako Jaiegin
o ialdea jaio zenean, Ca los A kok e a Felix Lina esek musika en ingu uko o ialde ba
idaz en zu en as e o e a be an lehen une ik ocka i be ebiziko ga an zia eman zio en.
A ko Los 40 P incipales i a i-e xeko esa a ia zen e a ha k sina u ako biga en k onikan
829 Lab ado Méndez, Culpables po la li e a u a…, 71-72, 441.
289
gaz e ia en "ma cha" e a ocka alda ika u zi uen830. Hego Euskal He iko eszena
musikala Anoe ako belod omoan an ola u zi en kon ze u ba zuek e aba az o a u zu en,
be an jo bai zu en o duko alde gaz e ezagunenek: 1980ko aza oa en 27an The
Ramones, 1981eko u a ila en 11n ACDC e a maia za en 2an The Clash. Nolabai eko
ez abaida so u zuena ACDC izan zen. Egineko k onikak aipa zen zuen bazegoela "un
cie o des ase gene acional" 1970eko hama kadako ocke oen e a musika i aus alia en
kon ze u a hu bildu zi enen a ean: "la cha alada de menos de 20 años"831. A kok e a
Lina esek e e us e zu en bazegoela "li igio gene acional" ba , gogo a az en ziena "aquel
iejo ca isma gene acional que en en ó a nues os pad es con los amo es po los
Rolling S ones"832. Hau da, ez abaidak ez zuen inolako ze ikusi ik ocka en e a
euskaldun asuna en klixeekin, baizik e a gus u musikalen ingu uko belaunaldien a eko
aldea ekin.
Sua i ga a e agin ziona Koldo San Julian izan zen, Eginek musika kul u ako e a olk
kon ze ue a ako zuen ohiko zu abegilea. The Ramones, ACDC e a Saxon hea y
b i ainia ak aipa uz, honakoa zioen: "son es los hijos del uido y odos son malos"833.
The Clash Donos ia a i i si zenean, Eginek sus a u zuen kon ze uan, polemikak ez anda
egin zuen. San Julianek baiez a zen zuen b i ainia ek kon ze uan e abaki zu ela "hace
copias exac as de la la a (...) pe o, en malo", nahiz e a ze bai ona zen zien: "pusie on
mucho empeño y poco a poco se me ie on al público en el bolsillo"834. Bes alde, San
Julianek zalan za egi en zuen, ea The Clashen ideologia bene akoa zen edo
"simplemen e (...) ma ke ing"835. Ikuspegi ho i e aba au ka eginez, A kok e a
Lina esek azpima a u egi en zu en The Clashen hi ze ako "el comba e y la de ensa de
los op imidos" e a sala u egi en zi uz en "los c í icos de pluma con o able", izan e e,
A ko en e a Lina esen us ez b i ainia ak "un g upo de p ime a ila popula " zi en e a
haien konben zimendu i aul zailea i zegokionez, "no o ece duda"836.
830 Ca los A ko, «Ramones, coyo es en idiables del ock», Jaiegin, 1980ko i aila en 27a.
831 J.T., «ACDC: 40.000 wa ios y doce mil espec ado es en San Sebas ián», Egin, 1981eko u a ila en
20a.
832 Ka los A ko e a Félix Lina es, «Cacahue es, Reagan y ock and oll. Se es á dibujando o a e a
gene acional en la múcisa», Jaiegin, 1981eko o saila en 14a.
833 Koldo San Julián, «Del sueño musical de “Gwendal” al in ie no decibélico de “Saxon”», Egin,
1981eko ma xoa en 24a.
834 Koldo San Julián, «The Clash: un g upo que pie de en di ec o», Egin, 1981eko maia za en 5a.
835 Ibid.
836 Ka los A ko e a Félix Lina es, «The Clash, ock al se icio de las izquie das», Jaiegin, 1981eko
maia za en 2a.
290
6.13 i udia. The Clash aldea en Donos iako kon ze u ako sa e a (1981)
Fuen e: canal de You ube de Fe min Mugu uza
Ez abaida en ha ia i i aka, A kok e a Lina esek eo iza u egin zu en ockak bazi uela
"conno aciones e ulsi as pa a el indi iduo" e a ho ek au e egi en ziola "Eu opa de
las policías" delakoa i837. Egineko i aku leek esku i zak bidali zi uz en egunka i a ocka
ho ela desk iba uz: "un sa pullido que le ha salido a la clase dominan e"838. E a Koldo
San Julianen ingu uan azpima a u egi en zu en gaz eak "de mala os ia" ja zeko zuen
e az asuna, musika i bu uz ez abaida zen bai zuen "igual-igual que mi abueli a"839.
Aipa u aipa zen zen bazegoela klixe ba ocka en e a euskaldun asuna en balizko
ezinikusia en ingu ukoa, baina us e dugu belaunaldien a eko zanga ekin duela
ha emana, iza eko an, 1980ko hama kada en hasie ako i u ie an opa zen dugun
ez abaidak ez bai u ho ekin ze ikusi ik840. Independen is a ez zen i aku le en ba ek
aipa zen zuen ocka eli e ekonomikoak gaz e ia en a ean "abo egamien o" delakoa
heda zeko es a egia en pa e zela, euskaldun asuna i edo nazio asuna i e e e e zia ik
egin gabe841. E a bes e en ba ek adie az en zuen pa adoxikoa zela ene gia nuklea a en
au ka izuga izko kos u elek ikoa zu en ock kon ze uak an ola zea842. Baina ocka en
aldeko ja e a o oko ua zen.
837 Ka los A ko e a Félix Lina es, «Rock y polí ica, ¿la ama de un con lic o?», Jaiegin, 1981eko
abuz ua en 8a.
838 Jon Od iozola, «Zakilixu , ock y polí ica», Egin, 1981eko abuz ua en 23a.
839 Yon La in, «Koldo San Julián, ¡cálla e!», Egin, 1981eko abuz ua en 15a.
840 Egin, «El ock: una música más allá de las e ique as de simple negocio y de mo imien o
e oluciona io», Egin, 1981eko i aila en 29a.
841 Yoko (mili an e de la JCE(ml)), «La “ ockmanía” de los que nos gobie nan», Egin, 1981eko uz aila en
21a.
842 Jesús, «No de ocha elec icidad», Egin, 1981eko uz aila en 2a.
291
Ho enbes ez, jada 1981eko udan Egin, p ak ikan He i Ba asuna en agi p op esn
zena, ocka en alde le a u zen, be o i i aul za en aldeko elemen u posi ibo bezala
ha u a. K onologia i dagokionean, kon uan ha u beha dugu Hego Euskal He iko
lehen punk anzinea, Des uye!, uz ail ha an be an age u zela. Ho ega ik, He i
Ba asunak punk eszena en aldeko ja e a be andu e a modu in e esa uan ha u zuena en
ideia ñaba u egin beha a dago, gu xienez. 1982an punk anzine be iak age zen joan
zi en heinean (So bemocos, Neo Ama de Kass, El ojo óxico, Sin onía ce eb al...), punk
banden hiz egia e a i udi egia Eginen age zen joan zi en e a ez zen inolako ez abaida ik
ge a u843.
Bes alde, punk- ock aldeen e a independen ismoa en a eko ha eman posi iboa
ziu a zea a iska ua den a en, alde ho ien lehen sigle-en e a LPen ka a ulak e a kan en
hi zak begi a zen badi ugu kon u a uko ga a u e haie an He i Ba asunak e abil zen
zuen es e ika en oso an zekoa e abil zen zu ela. Collagez be e ako i udi e ia, zeine an
he i a ak polizien au ez au e age zen bai zi en. Ez da ha i zekoa Ingala e ako
is iluek e a He behe ee ako okupen p o es a biolen oek ma ka u ako punk mugimendua
hein ba ean bede en hu bil sen i u izana eza i ako o dena en au kako ma xinada
alda ika zen zu en independen is ekiko, a e gehiago jakinik ho ien p o es e ean e e
ohikoak zi ela polizia ekin is iluak844. Halabe , Eu opa mailako punk mugimendua
ansg esioa i e a ma xinada i lo ua zegoen, bai e a zenbai balo e ezke ia ei, He i
Ba asunak be e bu ua espainia axismoa en au kako azken e esis en zia bezala
i udika zen zuen unean845.
Ondo engo i udian I uñeko Txan ea auzoan ―He i Ba asunak be e bozen za i handia
kon zen a zen zuen auzoa― so u ako Ba icada aldea en lehen LPa ikus dai eke.
Ka a ulan aldekideak age i di a, abe na ba ean denbo a pasa. Kon apo adan,
ba ikada en bes aldean, ke a ean au e a egi en du en polizia en jeepak age i di a.
843 Egin, «“Los Ramones” epi en el domingo ac uación en San Sebas ián», Egin, 1981eko aza oa en 13a;
Txema Ga cía, «Escupi a la sociedad. Los punkis, en e la ma ginación y la ebeldía», Jaiegin, 1982ko
abuz ua en 7a; Plaka Klik, «Vulpes: punk- ock po an onomasia», Egin, 1983ko ma xoa en 27a.
844 Ma hew Wo ley, «Rio ous Assembly: B i ish Punk´s Cul u al Diaspo a in he Summe o ´81»,
hemen: A Eu opean You h Re ol . Eu opean Pe spec i es on You h P o es and Social Mo emen s in he
1980s, ed. Knud And esen e a Ba an de S een (UK/US: Palg a e Macmillan, 2016), 217-28; Almu h
Ebke, «F om ´Bloody B ix on´ o ´Bu ning B i ain´: Placing he Rio s o 1981 in B i ish Pos -Impe ial
His o y», hemen: A Eu opean You h Re ol . Eu opean Pe spec i es on You h P o es and Social
Mo emen s in he 1980s, ed. Knud And esen e a Ba an de S een (UK/US: Palg a e McMillan, 2016),
258-70.
845 Sebas ian Haunss, «Un es o Social Mo emen ? Some Concep ual Cla i ica ions», hemen: A
Eu opean You h Re ol . Eu opean Pe spec i es on You h P o es and Social Mo emen s in he 1980s, ed.
Knud And esen e a Ba an de S een (UK/US: Palg a e McMillan, 2016), 25-38.
292
6.14 i udia. Ba icada aldea en Noche de Rock & Roll LPa en ka a ula e a kon apo ada (1983)
I u ia: blog Re olu ion Rock Ñ óll
Eu opako punk mugimendua en ezauga i ga an zi sua aldeek hi igune indus iale an
zu en ja o ia zen e a 1980ko hama kada en hasie an espazio ho iek gainbehe a
ekonomikoa ekin e a ingu unea en ku sadu a ekin lo u ako a azo la iak zi uz en. Hego
Euskal He ian 1950eko hama kada ik ga a u zen e edu ekonomiko indus iala jada
ago ua zegoen 1970eko hama kada en e dialde ako. Handik gu xi a, Eu opako a da z
a lan ia osoan hau eman zi ezkeen geldialdi ekonomikoa en e a gainbehe a en
hasie a en zan zuak. Ene gia me kean e a indus ia elek omekanikoan e a
pe okimikoan oina i u ako hazkunde ekonomiko e edua en bukae a zen. 1973an
pe olioa en p ezioan ge a u zen igoe ak e a lanesku me kean oina i zen zi en Asiako
e a Hego Ame ikako indus iagune lehiako en hedapenak, Eu opako e edu
indus iala en k isia azele a u zu en846.
Indus ia en k isia
Hego Euskal He iko sa e indus iala be eziki ahula zen, indus ia handiei lo u ako
enp esa xiki e a e ain asko zeudelako e a jada indus ia handi haiek ezin zu elako
mundu mailako me ka uan lehiako ak izan847. O du a a e indus ia en oina ia
Espainiako gainon zeko e emue a a egindako espo azioak izan zi en baina 1970eko
hama kada en biga en e dian eska ia jai si zen, e en aga i asunak behe a egin zuen
846 González Po illa, La consolidación de la me ópoli de la Ría de Bilbao. Volumen II…, 496-99.
847 Susana Se ano, «Despegue, expansión, c isis y econ e sión (1860-2000). La ida del eje indus ial
e eb ado po la Ría de Bilbao», Lan Ha emanak 6, I zbk. (2002): 133-60.
293
e a inbe sioan geldialdia ge a u zen. Ba -ba eko e agina a e handiagoa izan zen,
au eko u ee an zeha espainia gobe nuak me ka ua babes u zuelako e a espo azioak
di uz lagundu zi uelako848.
Langile mugimenduak be ebiziko ga an zia izan zuen giza ea en bai an sen imendu
an i ankis a heda zedin, biga en kapi uluan azaldu dugun bezala. Langileek e a langile
auzoe ako mobilizazioek lo u zu en Espainian sis ema poli iko au o i a ioa
man en zeko egondako saiake a be an behe a ge a zea 1976an. Baina espainia p ozesu
kons i uziogilea en ga aian (1977-1978) jada indus ia en k isia en e agin gogo ak
naba i u zi en Espainian. E a giza ea e aba alda zea au eikus en zu en mobilizazio
handiak oso azka bihu u zi en lanpos uak man en zea en aldeko halabeha ezko
bo oka e siak. F ankismoa en bukae ako mobilizazio o en siboa en unean ez bezala,
mona kia kons i uzionala e a be e pa e ha zeko poli iko e edu muga ua egonko u
zi enean langileen mobilizazio de en siboek ez zuen i i zi publikoa en za i handiena en
babesik. Nahiko goiz sen imendu nos algiko ba age u zen, 1970eko hama kada en
e dialdea e a o duko mobilizazioak ilusioan e a ba asunean oina i u ako ga aia bezala
gogo a zen zi uena849.
Alde di handiek e a gainon zeko euskal nazionalis ek ez bezala, He i Ba asunak langile
mobilizazio handien ingu uko memo ia nos algiko ho ekin iden i ika u zuen be e bu ua
e a 1980ko hama kada en hasie an indus ia en gainbehe a ge a u zenean, langileen
p o es a de en siboa sos enga u zuen. 1979ko es a u ua en ona pena en au kako
kanpaina, EMK e a LKI alde di i aul zaileekin ba e a an ola u zuena, Ses aon hasi
zu en, Bizkaiko indus ializazioa en sinbolo zen he ian. La Na al on ziolako sa e an,
Rosa Oli a es EMKko boze amaileak, He i Ba asuna en izenean e e hi z eginez,
honakoa adie azi zuen: "es o no cuela (...) el Es ado capi alis a (...) es una máquina
e o is a cuya unción es explo a , op imi y ep imi "850. Eusko Legebil za e ako
kanpainan, independen is ek honakoa eza i zu en lehen asunen a ean, au eko
u ee ako mobilizazioei e e e en zia eginez: "consolida los log os de la clase
abajado a"851. Nahiz e a ez zu en pa lamen uan pa e ha zen, He i Ba asunak
salbuespen ba gehi u zuen: "se ese aba su libe ad pa a hace ac o de p esencia allí
848 Manuel Escude o, «Esplendo y caída del g an Bilbao», Es udios Te i o iales 19 (1985): 113-31.
849 Da id Beo legui Za anz, «La áb ica como espacio de lucha y de memo ia, el caso de Bilbao y la
Ma gen Izquie da (1975-1995)», His o ia Con empo ánea 58 (2018): 815-47.
850 Egin, «Comenza on los mí ines p o abs ención en las emp esas bilbainas», Egin, 1979ko u ia en 10a.
851 Go ka Ma inez Bilbao, «Ace ca de la lucha ins i ucional e in e ención en la misma», Egin, 1980ko
o saila en 29a.
294
donde su in e ención ue a cla amen e necesa ia en de ensa de (...) los in e eses de los
abajado es y de las capas popula es de Euskadi"852. 1980ko Eusko Legebil za e ako
hau eskunde kanpaina ik, langileen p o es en i udiak ohikoak izan zi en He i
Ba asuna en p opagandan.
6.15 i udia. He i Ba asuna en i aga kia Eusko Legebil za e ako kanapinan (1980)
I u ia: Egin
Izan e e, He i Ba asuneko o dezka iak behin joan zi en Eusko Legebil za a en
pleno a: 1980ko ekaina en 26an, Bizkaiko Fo u Aldundia en egoi zan. Plenoak hasi
beha zuen unean, a e o nagusian hama naka langile age u zi en, a ze ik polizia ja aika
zu ela. Ne ace o lan egi side u gikoko langileak zi en, zazpi hilabe e ze ama za en
g eban e a pa lamen a iei be en egoe a en zako i enbidea opa zeza en exiji zen zie en.
Plenoa be an behe a ge a u zen baina langileek pa lamen a iak ba nean a xiki zi uz en,
konp omiso zeha zak ha zi za en exiji uz. O duan age u zi en He i Ba asuneko Jon
Idigo as e a Xabie Onaindia ―LAB sindika uko zuzenda i zako kideak e e
bazi enak― e a Txomin Ziluaga HASIko idazka i nagusia. Haiekin ba e a zeuden
Euskadiko Ezke eko Txu xi Ko es e a EMKko Rosa Oli a es. Ez zi en
pa lamen a iekin elka u e a langileen asanblea a ba u zi en, ho iei sos engua hela aziz.
Azkenean, inolako ako dio ik lo u gabe alde egin zu en goizaldean bai langileek e a bai
pa lamen a iek853.
852 Egin, «Los pa lamen a ios de HB de Na a a se p esen a án al pleno del Pa lamen o Fo al», Egin,
1980ko ma xoa en 9a.
853 Egin, «Las FOP apalea on a los abajado es de Ne ace o an e el Pa lamen o asco», Egin, 1980ko
ekaina en 27a.
295
Euskadiko Ezke eko Ma io Onaindia bu uzagiak langileen zako mezu gogo a
a gi a a u zuen e a be en ja dunbidea en oina ian "ilusiones us adas" e a
"sen imien os he oicos medie ales" zeudela ego zi zien854. Ga aikoe xea lehendaka iak
ho ela de ini u zuen langileen ja duna: "un a en ado on al a la democ acia". Be e
oina i sozialak he oia baili zan ha u zuen e a inda e akus aldi ba e e an ola u zu en,
EAJko inda pa apolizialak babes u ako mani es azio ba ekin855. He i Ba asunak,
bes alde, gobe nu au onomikoa sala u zuen e a ikuspegi klasis a ego zi zion: [pa a el
Gobie no Vasco] los abajado es son unas pe sonas incul as y udas que nada saben de
sus legí imos de echos"856.
1981an e egea en au ka egin zu en p o es a en ha i a e a gainon zeko alde dien k i ikei
e an zunez, Xabie An oñana He i Ba asuneko pa lamen a i na a ak adie az en zuen
independen is ak zi ela "los que an es de endían y mo ían po de ende , como buenos
socialis as, al mundo abajado (...) y hoy con inúan en la misma línea"857. He i
Ba asuna en za langileen p o es en alde age zea e a espainia gobe nua en au kako
ge a gauza be a zi en858. A e gehiago, alda ika zen zu enez, udale xee an baka ik
pa e ha zea en e abakia be eziki ga an zi sua zen independen is ak une o o man en
zi ezen "en con ac o di ec o con las clases abajado es y el pueblo"859.
PSOE bo e e a i i si baino hilabe e ba zuk lehenago He i Ba asuneko Mahai
Nazionalak be es en zuenez, "en odos los casos y en los di e en es sec o es a ec ados
ue emen e po la c isis económica (...) HB se ha posicionado y mo ilizado cla a y
o undamen e en de ensa de los in e eses de los abajado es"860. Behin sozialis ak
bo e e a i i si os ean, independen is ek lehen asun bezala eza i zu en zu en " ompe las
cadenas que los p omo o es del ´cambio´ y sus compañe os de iaje nos quie en
impone " e a "au oo ganización ob e a y popula " delako a dei u zu en, egi u a u ahal
854 Ma io Onaindia, «La eno ación de Ne ace o y el co po a i ismo adical», El País, 1980ko
uz aila en 1a.
855 Egin, «Ga aikoe xea cali icó de a es de apiña a los di igen es de la izquie da abe zale», Egin,
1980ko ekaina en 28a; Egin, «Du as c í icas de los pa idos a la ac uación de los e zainas del PNV»,
Egin, 1980ko uz aila en 8a; Joxean Agi e, ¿Cipayos? Policía asca o b azo a mado del PNV (Ta alla:
Txalapa a, 2007), 51-55.
856 Egin, «Moción del PNV a las Jun as Gene ales de Vizcaya en elación a los sucesos de la Dipu ación»,
Egin, 1980ko uz aila en 3a.
857 Xabie An oñana, «La hez de Euskadi», Egin, 1981eko o saila en 15a.
858 Egin, «HB llama “a de ende nues as libe ades y aspi aciones ob e as y popula es”», Egin, 1982ko
ma xoa en 28a.
859 Egin, «HB ea i ma en Bilbao el acaso de la Re o ma y el a ianzamien o del anquismo», Egin,
1981eko abendua en 31.
860 Egin, «La Mesa Nacional de HB emplaza al EBB del PNV», Egin, 1982ko o saila en 7a.
296
iza eko "la ue za y el éxi o del comba e ob e o"861. Felipe Gonzalezen gobe nua en
ingu uan, independen is ek sala zen zu en sozialis ek zu ela "una polí ica al se icio del
g an capi al y en con a de los in e eses de los abajado es"862.
6.16 i udia. KASen i aga kia espainia Pa lamen u ako hau eskundee an He i Ba asuna en zako
boza eska uz (1982)
I u ia: Egin
He i Ba asunak langile mugimendua ekin e aiki zuen iden i ikazioak ezauga i
nos algiko a gia zuen e a hein handi ba ean langile iden i a ea en e a
independen ismoa en a eko lo u a man endu zuen. Gaine a, zenbai p o es a e sien
biolen zia en ikusga i asunak, esa e ako Ola ako e a Euskaldunako langileenak,
nolabai eko e lazioa zuen He i Ba asuna en disku so e a p ak ika belikoa ekin e a be e
i udi egia ekin. Ho ek guz iak ezke i aul zaileko mili an e ohi asko He i Ba asuna i
a xiki zea e agin zuen 1980ko hama kadan zeha 863.
A e gehiago, PSOEk e ekonbe sio indus iala dei u zena i lo u ako lehen neu iak
abia u zi uenean, HASIk He i Ba asuna en e e o ika sozialis a inda u zuen, ze xobai
albo a u a ge a u zena 1979-1983 a ean, EAJ en ingu uko langile klasea be egana u
nahi izan zu en ga aian. HASIk ziu a zen zuenez, kapi alismoa zen "la causa
861 HASI, «El 3 de ma zo: una he encia e oluciona ia», Egin, 1983ko o saila en 27a.
862 Egin, «HB: “El discu so de González demues a el absolu o acaso del Gobie no del PSOE”», Egin,
1983ko aza oa en 5a.
863 Beo legui Za anz, T ansición y melancolía…, 148-51.
297
undamen al de nues a op esión nacional" e a F anco en he io za en os ean abia u ako
libe alizazio poli ikoa en helbu u baka a zen "man ene las asas de bene icio del
capi al al meno cos e social posible", e akundee an ezke a en pa e ha zea be ma u a
i aul za ako auke a zaildu bai zu en864.
Ho enbes ez, He i Ba asuna en ze egin nagusia izango zen Felipe Gonzalezek
ha u ako neu iei oposizioa an ola zea e a "explica que exis e o a salida di e en e",
ho ela kon ae asoa abia uz e a sos engu be iak bila uz langile mugimenduan, ho s,
"sec o es adyacen es que hoy no es án con noso os"865. Langile klasea en lide go
independen is a be ma zea bai ezpadako baldin za zen HASI en za , baldin e a He i
Ba asunak his o ia en zen zua ekin ba egin nahi bazuen. Independen is en za
his o ia en no anzkoa ba e a baka a zen: "el P oceso Re oluciona io Mundial (...) de
ansición del sis ema capi alis a, al sis ema socialis a"866.
Buka zeko, pob ezia e a baz e ke a egoe ei e epa a uko diegu e a ho en ingu uan ze
nolako i udi egia e a u zen e a He i Ba asunak auzi ho e an ze nolako ja e a ha u
zuen azalduko dugu. Espainiako hazkunde ekonomikoa ez zen homogeneoa izan e a
hi igune indus iale an zenbai espazio baz e u ga a u zi en, be an bizi zi ela ik
kon sumo giza ean gainon zekoek baino pa e ha ze xikiagoa zu en giza eko zenbai
sek o e. Sek o e baz e u ho ie ako gaz een za be eziki gogo ak izan zi en 1970eko
hama kada en bukae ako indus ia en k isia en ondo ioak, kon uan ha u ik jada gaz e
ho iek bazi uz ela hezkun za i lo u ako gabeziak e a ez zu ela lanpos u ba ean
egonko zeko auke a ik867. Gaz e askok lapu e ak e a biolen zia e abili zi uz en
o daindu ezin zu en kon sumo giza ea en pa e bihu zeko e a modu hedonis a ba ean
bizi nahi izan zu elako an i ankismoak exiji u ako aska asuna ―ge o a mona kia
kons i uzionala en e o e a ospa zen zuen e e o ika en oina i e e bihu u zen
ideala―868.
Komunikabide nagusiek lapu e en go akada i bu uzko mezu ala mis a heda u zu en e a
baz e u ako gaz een ingu uan i udi sinplis a e a klasis a e aiki zu en, delinkuen zia en
864 Iñaki E xeba ia, «Independen zia e a sozialismoa en bidean…», Egin, 1983ko i aila en 20a; HASI,
«Ponencia de línea polí ica», hemen: II Bil za ea Cong eso, 1983, 43.
865 HASI, «Ponencia de línea polí ica»…, 61-62.
866 HASI, «Ponencia de polí ica in e nacional», hemen: II Bil za ea Cong eso, 1983, 80-81.
867 Iñigo López Simón, «Los ol idados. Ma ginalidad u bana y delincuencia ju enil en los ex a adios de
las ciudades indus iales: O xa koaga y San Blas [1959-1986]» (UPV/EHU, 2018), 41-42, 275-76.
868 Amanda Cues a, «Los Quinquis del ba io», hemen: Fue a de la ley: asedios al enómeno quinqui en
la T ansición española, ed. Joaquín Flo ido Be ocal e al. (G anada: Coma es, 2015), 16.
304
cul u es in Wes e n Eu ope. As Homi Bhabha and Tim Ede son ha e emphasized,
na ional iden i y i s in wi h he e e yday e i o y o a uni e sal s o y abou his o ical
P og ess, common o con empo a y Eu opean cul u e. Ou esea ch poin s in he same
di ec ion, h ough he s udy o how He i Ba asuna's na ionalis discou se se ed o gi e
a poli ical meaning o he daily li e o a pa o socie y.
Fo all hese easons, he i s chap e o his hesis analyses he o igin and de elopmen
o he Basque na ional me ana a i e, placing special emphasis on he gene al con ex o
Wes e n Eu ope, as well as on he ela ionship wi h o he na ional me ana a i es and,
especially, he Spanish and F ench ones. By s udying he c ea ion o na ional
s e eo ypes in Wes e n Eu ope and he de elopmen o di e en na ional
me ana a i es, we ha e unde lined he idea ha Basque na ional iden i y, as well as he
exis ence o a Basque na ional me ana a i e, a e no excep ional e en s, nei he in hei
cha ac e is ics no in hei ch onology. The e o e, he in e p e i e amewo ks
es ablished o analyse he di e en Eu opean na ionalisms a e also applicable o he
Basque case. In addi ion, we ha e unde lined he impo ance o c oss-bo de ela ions
be ween Basques on bo h sides o he Py enees when c ea ing and es ablishing he
Basque na ional s e eo ype and i s his o ical na a i e.
The Basque na ional iden i y o which He i Ba asuna e e ed was linked o he Basque
na ional me ana a i e, which had been es ablished by Sabino A ana a he end o he
19 h cen u y. Acco ding o he Basque na ional me ana a i e, he e would ha e been an
ideal and homogeneous Basque people ha would be in decline, so na ionalis s should
e-es ablish he o iginal ha mony o he na ion as a solu ion o he p oblems o socie y.
The Basque na ional me ana a i e has a iadic s uc u e (golden age-decadence-
u opian u u e), which is ypical o all Eu opean na ional me ana a i es. As o He i
Ba asuna, hey had inhe i ed his me ana a i e in ETA's e sion, which emphasized he
impo ance o Basque language and democ acy as nuclei o na ional iden i y and
p ojec ed an independen and socialis u opian u u e.
One o he main elemen s ha ETA’s, and he e o e He i Ba asuna’s na ional accoun ,
inhe i ed om p e ious Basque na ionalism, was he o ien alised image o Spain ha
would make i incapable o adap ing o he Eu opean-Wes e n-ci ilized s anda d.
The e o e, he only way o he Basque people o become pa o uni e sal his o y
would be hei disengagemen om Spain. Spain became he g ea O he o he
[Document text truncated for crawler view.]
