Soziolinguis ika
aldizka ia
Hizkun z ansmisioa e a, e a be ean, kul u ansmisioa di a egun ni e
ze egin ike zailea bide a zen du en kezka nagusiak. Euska a en ans-
misioa du , adibidez, esia en gai nagusi. Ikuspun ua e a lan ildoak an o-
pologia soziale ik da oz. Hizkun z e a kul u ansmisioa aipa u di u ,
baina a ikulua en hainba momen u an ansmisioa e a o oko e a zen-
zu i ekian plan ea uko du , gogoe a hauek kezka eo iko zabalei lo u a
bai aude.
A ikulua bi za i an egi u a u du . Lehenengoan, bi gai nagusiak
landuko di u . Ba e ik azken hama kade an -euska a dela e a- hizkun z
ansmisioa en ingu uan egindako ike ke ak e a hainba hausna ke a
aipa uko di u labu -labu . Bes e ik, ike lan ho ien ondo ioz, euska a en
ansmisioa de ini zeko e a az e zeko ga aian e abili izan di en i izpide
nagusiak bildu e a ez abaida uko di u , ho iek aldagai be ie a a egoki-
zeko p oposamen o oko a luza uz.
A ikulua en biga en za ian ideia eo iko ho iek adibide zeha z
ba e a eka zen ahaleginduko naiz, ni e ike lanean eo ia, epis emologia
e a me odologia uz a zeko e abili dudan e edu a hu bilduz. Hau da,
ikuspun u, nahiz us e eo iko ba zue a ik abia u a, p oposamen me odo-
logiko ba e a i is eko bidea zein izan den azalduko du , ibilbide ho e an
EUSKARAREN TRANSMISIOA GAUR:
IKERKETA TRESNAK ETA ESTRATEGIAK
Jone Mi en He nández Ga cía
UPV-EHU1
GAIAK
38. zk / 2001eko ma xoa
euskal soziolinguis ika ins i u ua so zen
a ego ie a hi ibidea 23, 1. esk. / 20013 Donos ia
107
1. A ikulua esi dok o ala en ga apene-
an koka u beha da. Tesia UPV-EHUko
An opologia Sozialeko depa amen-
uan ga a zen a i naiz, Te esa Del Valle
ka ed aduna en zuzenda i zapean e a
Eusko Jau la i zak emandako beka
ba en lagun za i eske .
Jone M. He nández – Euska a en ansmisioa gau : ike ke a esnak e a es a egiak
au ki u ako oz opoak e a bila u ako konponbideak azpima a uz.
❏❏❏
Hizkun za ansmisioa en ingu uan ga a u ako lanei dagokienez, bi
ezauga i azpima a uko ni uzke: alde ba e ik, ike lan gu xik sakondu
izan du e gu e ingu unean hizkun z ansmisioa en p ozesue an e a
oina ie an; e a, bes alde, gu xi ho iek ez die e —ni e us ez— e an zu en
jadanik gau egungo hizkun z egoe a, kezka e a beha zeha zei. Labu -
bilduz, o ain a e jo a u ako ike bideak e a p oposamenak ondo en
aipa zen di en ildo ik joan di a:
1. Hizkun za ansmisioa espa u p iba ua i lo u a ule u izan da
gehiene an. Ondo ioz, amilia ha emanek e a espa u p iba uak
hizkun z ga apenean izan du en ze egina naba mendu izan da.
Ho ek hizkun z ansmisioa en az e ke ak osa zeko ga aian aban-
ailak e a desaban ailak eka i di u. Ike ke a espa ua zehaz u baldin
badu e e, ba ne-ba neko espa u ho e an mu gil zea e a e agi eak
daka en konplexu asuna e agin du.
2. Espa u p iba uak hizkun z ansmisioa ike zeko ga aian izanda-
ko p o agonismoa en e aginez, ike ke a gehienek hizkun z ansmi-
sioak ingu une hu bila ekin e a komuni a ea ekin duen lo u a ez
du e beha den sakon asuna ekin ha u kon uan. Hu sune ho i
naba menagoa ge a zen da ingu une ekomikoak, sozialak edo a
poli ikoak hizkun za en ga apenean izan di uen ondo ioak maiz e a
sakon az e u ik izan di ela ikusi ik. T ansmisioa en azalpenean
aldiz, amilia e a komuni a ea banandu ik ike u izan di a, e eali a-
ean bi espa u ho ien a eko elka lana ezinbes ekoa denean.
3. Azkenik, hi uga en joe a ba aipa u beha ko li za eke: hizkun z
ansmisioa ike u denean zenbai diko omiekin lo ua age u izan
ohi da. Ho i dela e a, sa i an en zun izan di a mo a hone ako gal-
de ak: ansmisioak giza e e ep odukzioa edo aldake a bul za zen
al du? T ansmisioak na u ala edo kul u ala izan beha du? T ansmi-
sioa amilia edo a giza ea en e an zunkizuna da?
Joe a diko omiko ho en islada ansmisioa i bu uzko azalpene-
an e e au ki dai eke. Gehiene an bi auke a ezbe dinen a eko lo u-
ak ike u beha ean, ba a edo bes ea modu isola u ba ean azaldu
izan di a, ansmisio na u ala e a kul ula a, adizioa e a aldake a,
de igo ez aldagai kon aja iak izango bali a bezala.
T ansmisio kon zep ua i lo u ako a azo ba zuk aipa u ondo en,
ho iei e an zuna bila zeko lana hi u ze egine an bana u du . Ze egin
ho iek ansmisio kon zep ua be esku a zea, be az e zea e a bi molda zea
p oposa zen du e.
Espa u p iba uak
hizkun z ansmisioa
ike zeko ga aian
izandako
p o agonismoa en
e aginez, ike ke a
gehienek hizkun z
ansmisioak ingu une
hu bila ekin e a
komuni a ea ekin duen
lo u a ez du e beha den
sakon asuna ekin ha u
kon uan.
108
Euska a en ansmisioa gau : ike ke a esnak e a es a egiak – Jone M. He nández
BERRESKURATU
T ansmisio kon zep ua be esku a zeak azkenengo u eo an gai ho en
ha i a izandako ibilbide in elek uala, eo ikoa e a aplika ua az e zea
eska zen du. Ibilbide ho e an p o agonis a ezbe dinak opa zen di a epe
his o iko e a egoe a ezbe dine an. Guz ion aipamena e a azalpenak a i-
kulu hau baino luzeago e a sakonago li za ekeen hausna ke a-a ike a
beha ko luke. Ho e a ako une egokia ez denez, o aingoan izen ho ien
a ean gu xi ba zuk azpima a uko di u , landu di uz en ideien pisua
kon uan ha uz be i e e.
Aipa u izen ho ien a ean, ze enda en hasie an Eusko Pizkundea ize-
na ekin ba aia u ako mugimendua ja i du . Au e ago ikusiko dugunez,
mugimendu ho en e a egungo ike ke a e a adizio zien i ikoa en a ean
hainba lo u a eza zea posiblea ikus en du .
Eusko Pizkundea izeneko mugimendua, XX. mendea en hasie an
euska a e a euskal kul u a en ingu uan kezka azaldu zu en hainba
in elek ualek osa u zu en2. Ga ai gogo e an euska a de enda zea e a
salba zea izan zu en helbu u nagusi. Mugimendu honen disku soe an
euska a en ansmisioak lehen asuna e a ga an zia izan a en, espa u
e a ze egin zeha ze a a muga ua age zen zen. Euska a gu e balo eak
go de zeko e a ziu a zeko ezinbes eko esna zen, e a euska a en
ga apena amilia e edu zeha z ba en bizi aupena i lo ua zegoen. Hiz-
kun za e a amilia (e a ho iekin ba e a Eliza) euskal mo ala en euska-
iak zi en be az, egile hauen ikuspun u ik. Egile hauek giza eaz e a
amiliaz zu en e eduak hu s eginez ge o, e a, e a be ean, euska a en
desage pena e o iko bali z, kul u a e a mo al ba en gale a au eikus-
en zu en.
Eusko Pizkundea e a egungo hizkun z adizioa en a eko nolabai e-
ko zubilana egin du en izenen a ean Koldo Mi xelena (1915-1987) e a
Euskal zaindia (1919) aipa u beha ko li a eke3. Koldo Mi xelenak hiz-
kun za en a lo soziala landu zuen his o ia en, an opologia en e a sozio-
logia en ikuspun uak aplika uz. Be e pen samenduan euska a en his o-
ia e a ga apena ule u ahal iza eko ezinbes ekoak di en gil za iak au ki
dai ezke. Landu ako gai guz ien a ean, ansmisioa i eskain zen dizkion
hausna ke ak naba men zekoak di a, egileak ansmisioa hizkun za en
i aupena ziu a zeko ezinbes eko esna dela us e bai zuen. Ho i dela e a,
Mi xelenak gai ho en lanke a i leku be ezia egin zion, ansmisioa en
ingu uan soma zen zi uen aldake ak be eziki naba menduz.
Mien as la ansmisión de la lengua se p oducía an es en el ámbi o na u al de la
amilia y de la comunidad local, con odos los incon enien es que es o podía ene ,
su “locus” ha enido que aslada se, al cambia las bases sociales, a la “ikas ola”
y en gene al a cen os de enseñanza pa a meno es o mayo es. Pa a las nue as
gene aciones, que en buena pa e han adqui ido o pe eccionado la lengua a la
nue a mane a, no exis e aquel espe o a la adición que a menudo se complace
sin medida en nimiedades p opias del g upo en el que uno ha nacido y c ecido.
4
2. Mugimendu ho en pa aide bes eak
bes e ondoko egileak izan zi en: Fede i-
co Belaus egigoi ia (1876-1947), A u o
Kanpion (1854-1937), Resu ección
Ma ía de Azkue (1864-1951), Julio U ki-
xo (1871-1950), Koldo Elizalde (1878-
1923) edo Luis Villasan e (1920-2000).
Guz iek, e a ba ean edo bes ean, euska-
a unibe so e a balo e zeha z ba zuen
adie azga i zela ule zen zu en. Ho i
dela e a, euska a en gale a p ozesua e-
kin e a, ondo ioz, hizkun za en ansmi-
sioa ekin kezka u a age u zi en.
3. Eusko Pizkundea mugimendua i lo u-
iko zenbai izen, Euskal zaindia en
so e an pa e ha u zu en os e a. E a
be ean, Koldo Mi xelena izan zen e a-
kunde honen pa aide gailene a iko ba .
4. Mi xelena, Koldo 1985: "La no mali-
zación de la o ma esc i a de una len-
gua: el caso asco"; Mi xelena, Koldo
1985: Lengua e His o ia. Mad id: Pa anin-
o; 227 o ia.
Mugimendu honen
disku soe an euska a en
ansmisioak lehen asuna
e a ga an zia izan a en,
espa u e a ze egin
zeha ze a a muga ua
age zen zen. Euska a
gu e balo eak go de zeko
e a ziu a zeko
ezinbes eko esna zen,
e a euska a en ga apena
amilia e edu zeha z
ba en bizi aupena i lo ua
zegoen.
109
Jone M. He nández – Euska a en ansmisioa gau : ike ke a esnak e a es a egiak
Zehaz asunak alde ba e a u zi a, pa ag a o hone an ansmisio p o-
zesuan pa e ha zen du en hainba elemen u be i azpima a zen di u
Mi xelenak. Ho iek hizkun z ansmisioa ike zeko ga aian alda u beha-
eko ikuspun ua e a ikuspegia en be i ema en digu e. Aipa u aldake a-
en no abidea, hizkun za en locus be ia en ideian islada zen du. Mi xe-
lenak hizkun za en ingu uan aipa u ako mudan zak ansmisioa en
ingu uko auke a be iak au eikusi beha iza e a e ama en gai u. Esa e
ba e ako, ansmisioa ezin da p ozesu na u al ba i soilik lo ua ikusi, p o-
zesu kul u ala ekin e e lo ua bai ago. Bes alde, ansmisioa ezin da a lo
p iba uan baka ik koka u, a lo publikoan e e, ga a u beha eko e an zu-
kizunak bai i u. Azkenik, ansmisioa adizio zeha z ba i ja ai zeaz
gain, giza ean so dai ezkeen ohi u a e a usadio be iei e e, e an zun e-
ko gai izan beha ko luke.
Mi xelena en plan eamenduak be az, e an zun adina galde a so -
zen du. Hale e, egileak euskal giza ean so zen a i di en hizkun z alda-
gai be iak aipa ze akoan, e o kizunean hizkun z komuni a ea e a be e
egi u a e a dinamika ule zeko esna be iak beha ko di ugula adie az-
en digula an zema en dugu.
Mi xelena en ze egina ekin lo ua egon den Euskal zaindiak e e, hiz-
kun za en a loan ai zinda i izan di en hainba ike ke a bul za u izan di u
azken hama kado an.
Euskal zaindiak sus a u ako az e ke en a ean, Hizkun z ga azka Eus-
kadin (Euskal zaindia, 1979) ike lan aplika ua ain zinda i za ha dai eke.
Sidadecok egindako lan honek, hizkun za giza e ez abaidagaien a ean
koka zen du, hizkun z ansmisioa i lehen asunezko ga an zia ema en
diola ik. Euska a en ja aipene ako ansmisioak duen ga an ziaz oha -
u a, ike ke an be an inplika uak dauden aldagaiak de ini zen e a az e -
zen saia zen da, be i e e ikuspun u e a eknika zien i ikoe an oina i uz.
Libu ugileek p oposa zen di uz en hainba ondo io Mi xelenak
plan ea u akoa ekin ba da oz. Ikuspun u ho e a ik Hizkun z ga azka
Euskadin libu uan azpima a zen da amilia espa ua ez dela hizkun za-
en ga apene ako nahikoa ingu une. A e gehiago, egileek dio enez, ami-
li gi o a muga zea, hizkun za a iskuan ja zea li za eke. Gizabanakoa en
bizi zan hezkun zak, adminis azioak edo a hedabideek, esa e ba e ako,
du en ga an zia ona u nahi ez iza ea li za eke. Ho i dela e a, egileek
hizkun z ansmisio ako ba ne aldagaiek du en inda a uka zen ez badu-
e e e5, amili aldeak ingu unea ekin man en zen duen ha emane an e a
lo u an ja zen du e ha e a, be an (hizkun z locus be ie an, hain zuzen
e e) au eikus en bai i uz e hizkun z ga apene ako lan ildoak.
Bes alde, Hizkun z ga azka Euskadin libu ua hizkun za en ingu uan
ga a uko di en bes e bi ike ke a-ildo inka zeko ga aian loka i bilaka uko
da. Alde ba e ik, euska a en no malizazioa en pa adigma ik plan ea zen
di en zenbai p oposamen p ak ikok e a eo ikok amilia-gunea az e gai
e a langune bilaka zen du e. T ansmisio kanpainak6izan dai ezke esandako-
5. Libu uan Hizkun z ansmisioan ba -
neko aldagaiek du en ga an zia behin
baino gehiago an azpima a zen da.
Esa e ba e ako, euska a en ansmisio-
an euskaldunak ez di en amiliek du en
ga an zia aipa ze akoan, amili gune
ho iek adie azi ako mo ibazioak e a
nahiak ezinbes eko za jo zen di uz e.
6. Gauza u di en p oiek u e a ike ke a
hauen ingu uan, ikus: A u i Landa,
Iñaki 1997: "Euska a en amilia bidezko
ja aipena"; BAT Soziolinguis ika aldizka-
ia, 22-23zk.: 69-110 o iak. He nández
Ga cía, Jone M. e a I aola A anzadi,
Joxema i 1996: "Euska a en amilia
bidezko ansmisioa Lasa e-O ian".
A gi a a u gabeko xos ena.
Euskal zaindiak
sus a u ako az e ke en
a ean, Hizkun z ga azka
Euskadin
(Euskal zaindia, 1979)
ike lan aplika ua
ain zinda i za ha
dai eke. Sidadecok
egindako lan honek,
hizkun za giza e
ez abaidagaien a ean
koka zen du, hizkun z
ansmisioa i
lehen asunezko
ga an zia ema en
diola ik.
110
Euska a en ansmisioa gau : ike ke a esnak e a es a egiak – Jone M. He nández
a en adibide adie azga iena. Bes e ik, Siadeco lan aldeak ike ke a sozio-
logiko e a zien i ikoen alde egi en duen alda ikapena Euskal He ian so -
zeko zegoen hizkun z soziologia en7a loan koka u beha ko li za eke. Aipa-
u a loan Al onso Pé ez-Ago e, Ande Gu u xaga edo a Benjamin Teje i-
nak egindako lanak asko en zako hasie ako e e e en ziak izango di a.
Egile hauen bibliog a ia zabala e a uga ia denez, be en az e ke ek ez
du e leku ik izango espazio muga u hone an. Dena den, soziologo alde
ho en eka penen a ean, hizkun zak iden i a ea en e ake a p ozesuan
duen pa eha zea en az e ke a naba menduko nuke. Euska a en his o-
ia sozialak, giza ea en espa u ezbe dine an izan di uen aldake a e a
ge aka iekin duen ha emanen azalpena be eziki. Egile ho ien us ez,
espa u p iba ua (e xea, amilia) un sezko elemen ua da, gizabanako e a
giza ea en a eko lo u a ahalbide zen duelako; hainba balo e e a usadio
sendo zeko edo a ziu a zeko ezinbes eko gune delako.
Ike ke a soziologikoen ikuspun u ik, hausna ke ak e a me odolo-
giak au e a egin du e azken u eo an e a, espezializazio e a hizkun z
beha ei egoki zeko ahaleginak egin di a. Hale e, ansmisioa en ingu u-
ko hausna ke a o aindik e e kon aesan ba ean mu gil zen dela us e du :
deba e guz iek lehen asunezko lekua eskaini a en, ike kun za en ildo
nagusie a ik kanpo geldi u ohi da. Egoe a hone an an opologiak be e
izan duen ze egina e a e o kizuna i begi a be e dezakeena en alde age -
zen naiz, diziplina honek hizkun za en ingu uko e eali a e a hu bil ze-
ko, ezagu zeko e a azale a zeko duen gai asuna de enda zen bai i u .
Ho en adibidea di a Jose Ma ía Sanchez Ca ionek (Txepe x), José
Miguel (Txemi) Apaolazak, Xabie E izek e a Te esa Del Vallek, bes eak
bes e, p oposa zen di uz en hu bilpenak. Lau ak ikuspun u e a baliabide
ezbe dinak e abil zen badi uz e e e, e nog a ia en lanke a p oposa zen
du e, bide ho i hizkun za, hiz unak e a hizkun z komuni a ea en ezau-
ga iak e a egoe a ule zeko bide egokia e a abe a sa dela a gudia uz.
Egile hauen ibilbidea e a lana opa oa izanik, ike gaia de ini zeko lagun-
ga iak ge a u zaizkidan eka penak baka ik aipa uko di u labu ki.
Txepe xek egindako lanen a ean La Na a a Can áb ica. Es udio an o-
pológico de una comunidad euskaldun (1981) naba mendu nahi nuke. A ike-
a e nog a iko bikaina iza eaz gain, ansmisioa en ike ke a ako hu bil-
pen oso egokia dela esan beha da. Txepe xen eo ia osa zen du en kon-
zep u e a aldagai nagusiak o aindik ga a u gabe age zen badi a e e, La
Na a a Can áb ica ob ak hizkun za, gizabanakoa e a komuni a ea en
a eko lo u ak ze an oina i zen di en ule zeko bideak, oso e a egokian
lan zen di u. Lo u a ho ien esanahia e a un ziona zeko moduen azalpe-
na p oposa ze akoan, Txepe xek hizkun z e a kul u ansmisioan pa e
ha zen du en hainba mekanismo ike zen di u, euska a en egungo e e-
ali a ean kon uan ha u beha eko zenbai aldagai mahaigaine a uz: hi i
e a base i gi oa en a eko en sioak edo gene oa en sis emak emakume
e a gizonen a ean eza i ako hizkun z ezbe din asunak, bes eak bes e.
7. Azken u eo an Euskal He iko Uni-
be si a ean hizkun z soziologia en a lo-
an au e a egi eko ahaleginak egin di uz-
enen a ean, Iñaki Ma inez de Luna e a
Nekane Jauso o aipa u nahiko ni uzke,
bes e asko badabilela jakinda e e.
T ansmisioa en ingu uko
hausna ke a o aindik e e
kon aesan ba ean
mu gil zen dela us e du :
deba e guz iek
lehen asunezko lekua
eskaini a en,
ike kun za en ildo
nagusie a ik kanpo
geldi u ohi da.
111
Jone M. He nández – Euska a en ansmisioa gau : ike ke a esnak e a es a egiak
Txemi Apaolazak, UPV-EHUko an opologoak hizkun za en ingu-
uan egindako eka penak uga iak di a. Dena den, alde di guz ien a ean,
egileak hizkun za e a iden i a ea en a eko ha emanei bu uz p oposa-
zen duen ikuspun u dinamikoa azpima a uko nuke. Ikuspun u ho ek
hizkun z e eali a ea en izae a aldako a e a e aikia p oposa zen du, hiz-
kun z ge aka iak modu abe a sago ba ean ule zeko e a ike zeko auke-
a emanez. Apaolaza en pen samendua en adibidea, hizkun za en, iden-
i a ea en e a lu aldea en a eko ha emanei dagokien ondo engo haus-
na ke a li za eke:
Una lengua no es ep esen a i a ni pe enece a un e i o io, sino al g upo huma-
no que en ese momen o o en o os que se p esen an a a és de una lec u a de
la pa icula idad his ó ica, ocupa y/o se p esen a como po ado de odos los
de echos sob e el mismo. A su ez el e i o io no p esen a ninguna elación con
una lengua, és a no es un elemen o componen e de sus de inición sino es a a-
és de la de inición del e i o io como espacio cuali a i o, siendo la lengua una
de las ca ac e ís icas usadas en esa de inición.
8
Xabie E ize his o iagileak azken u eo an a gi a a u ako dok o e za-
esiak ohia zun handia izan du soziolinguis ika a loan. Az e ke a sako-
na e a osa ua, be an his o ia, soziolinguis ika e a ikuspun u an opolo-
gikoak elka zen di a. E izek Na a oan 1863 ik 1936 a9bi a ean izanda-
ko euska en egoe a az e zen du. Lanke a eo ikoa e a his o ikoa Ui ziko
komuni a ea en az e ke a sakona ekin osa zen du. Lan ma dula e a jan-
zia dugu, euska a en egoe a az e zeko e a ule zeko no abide eo ikoak
ondo zehaz en e a az e zen di uena. Hale e, dagokigun gaia i bu uz ze -
bai aipa zeko an, hizkun z ansmisioa en ingu uan egi en duen de ini-
zioa en mugapena naba menduko nuke. E izek euska a en ansmisioa
az e zen duenean, gu aso euskaldunek be aien seme-alabei euska a e a-
kus eko ga aian azal zen di uz en nahiak e a mo ibazioak aipa zen di u10,
a e a komuni a e euskaldune an ja iz. Hizkun z mo ibazioak komuni-
a ea en ezauga i o oko a ekin lo zen badi u e e, egilea en us ez hiz-
kun z ansmisioak hizkun z komuni a e euskaldune an izango luke
be ezko oina ia. E ize en us ez, Na a oako euska a en his o ia alde
euskaldunen his o ia (bai ) da11.
Azkenik, ni e ikuspun ua de ini zeko e abakio ena izan den lan
an opologikoa, Te esa Del Vallek Ko ika en ingu uan egindakoa izan
da. Hain ezaguna den Ko ika en ingu uan egindako e nog a ia-lan hau,
a ikulu honen hasie an ansmisioa ekiko azaldu dudan kezka en gune-
an koka zen du . Denbo ak e a egindako i aku ke a ezbe dinek ob a
honek ansmisioa ule zeko di uen gil za iak azale a u di u. Ni e us ez,
gil za i ho iek egungo hizkun z egoe a ule zeko beha beha ezkoak
di a. Aipa zen di enen a ean ondo engo hauek azpima a uko di u ,
ni e hausna ke a p ozesuan be eziki lagunga iak izan di enak:
1.- T ansmisio na u ala e a kul u ala elka ekin ule u beha iza ea.
8. Apaolaza, José Miguel 1997: “Lengua
y Te i o io”; As linguas e as iden idades.
Sepa a a. San iago de Compos ela: Uni-
e sidad de San iago de Compos ela;
250 o ia.
9. Vid: E ize E xega ai, Xabie 1997:
Na a oako euska a en his o ia soziolinguis-
ikoa (1963-1936). I uñea: Na a oako
Gobe nua.
10. Ho ela ule zen egilea en honako
hi zok: "(...) euska a en gale a hizkun za-
en ansmisioa en ka ea e e ean gauza zen
dela jakinik, ba ne a azoien az e ke a da
bide ik emanko ena. Hau da, gu aso eus-
kaldunak eu en seme-alabei euska az ez i a-
kas ea hau a ze a e ama en zi uz en a a-
zoien az e ke a". Ibidem, 61 o ia.
11. Ibidem, 79 o ia.
Hizkun z mo ibazioak
komuni a ea en ezauga i
o oko a ekin lo zen
badi u e e, egilea en us ez
hizkun z ansmisioak
hizkun z komuni a e
euskaldune an izango
luke be ezko oina ia.
E ize en us ez,
Na a oako euska a en
his o ia alde
euskaldunen his o ia
(bai ) da.
112
Euska a en ansmisioa gau : ike ke a esnak e a es a egiak – Jone M. He nández
2.- T ansmisioa ziu a zeko ga aian hainba p o agonis a be ik du en
inda a. P o agonis a ho iek, ohizko espa u p iba ue a ik kanpo
koka zen di a: ikas olak, helduen al abe a zea (e a euskaldunbe-
iak), lan mundua, kul u a mundua...
3.- Azkenik, ansmisioa modu ezbe din ba ean ule zeko bidea i e-
ki zen du. Be an ja aiko asuna e a disja ai asuna p ozesu be ean
koka zen di a. Biak giza e ga apenean xe a zen di a. Azken ine-
an, Ko ika disja ai asun ho ek so zen di uen kon aesanak gaindi-
zeko jaioa li za eke, e a ansg esio a ike a sinboliko ho en bidez,
hizkun za en ja aipene ako bidea eza zen du, hizkun z ansmisio-
ako alegia.
Ni e us ez, Ko ikak, Euskal He i osoan hizkun za en ingu uan
ospa zen di en hainba jaialdi e a adie azpenekin ba egi en du. Jaialdi
ho iek hizkun zak egune o au ez-au e iza en di uen kon aesanak e a
sinboliko e a e i ual ba ean gaindi zea p oposa zen du e. Ikuspun u
hone a ik, jaie an ge a u ohi di en ansg esioak, egune oko asunean
ema en di en ansg esioak modu apalean isla zen di uz e. Ondo ioz, hiz-
kun z ansmisioa e a ansg esioa en az e ke a, hizkun za komuni a eak
bizibe i zeko e abil zen di uen elemen uen e a mekanismoen az e ke a
li za eke. Be an komuni a ea osa zen du en hiz un guz ien nahia e a pa -
aide za izango li a eke az e gai nagusi.
BERRAZTERKETA
Azken u eo an ansmisioa en ingu uan osa u ako disku soak e a ikus-
pegiak az e u ondo en, hu engo le oe an egungo egoe a i begi a zea
p oposa zen du . Ho e a ako, ansmisioa en ingu uan osa u ako oina-
izko de inizio ba e ik abia uko naiz p oposamen k i ikoa osa u asmoz.
Ohizko de inizio ho ek ansmisioa ule zeko hainba osaga i ga a zen
du. Osaga i ho iek hi u a da z ezbe dinen ingu uan mul zoka u di u :
denbo a, espazioa e a iden i a ea. A da z bakoi zak, be e ingu uan hiz-
kun z elemen u ezbe dinak bil zen di u.
Denbo a i dagozkion osaga iek euska a en his o ia edo a ibilbi-
dea ja aipen ba ean koka zen du e. Ho i dela e a, hizkun z ansmisio-
az hi z egi en denean, euska a en au e apena e sus a ze apena edo,
euska a en i aupena e sus desage pena i udika zen da. Denbo a ekin
ba eginez, ansmisioa i lo u a age u ako hizkun z espazioa muga ua
azaldu da. E xea e a amilia di a hizkun za en gune nagusiak, e a hiz-
kun z komuni a ea amiliak hu bileko komuni a ea ekin ga a zen
di uen ha emanek osa zen du e. Denbo a e a espazio e edu ho en
ondo ioz, iden i a e e a hizkun za en a eko ha eman inkoa p opo-
sa zen da. E edu ho en a abe a, hizkun za, giza ea e a iden i a ea
lo u a dauden elemen uak di a: iden i a eak hizkun za en bizi aupena
Ko ika disja ai asun
ho ek so zen di uen
kon aesanak gaindi zeko
jaioa li za eke, e a
ansg esio a ike a
sinboliko ho en bidez,
hizkun za en
ja aipene ako bidea
eza zen du, hizkun z
ansmisio ako alegia.
113
Jone M. He nández – Euska a en ansmisioa gau : ike ke a esnak e a es a egiak
ziu a zen du, e a, hizkun zak giza ea bi so zeko oina iak ja zen di u.
E edu honek iden i a e inkoa eska zen du, balo eak e a ezauga iak
ongi inka u a age zea alegia.
Osaga i, a da z e a elemen u guz i ho ien be az e ke a p oposa-
zen du . Au e ik doa, p oposamenak a lo epis emologikoa en, eo iko-
a en e a me odologikoa en bi plan eamendua alda ika zen duela. P o-
zesu ho en ondo ioz, o ain a e hizkun za en ingu uan ga a u ako den-
bo a, espazioa e a iden i a e elemen uak ikuspegi be i ba e ik ike uko
li a eke, moldake a ho iek hizkun za ule zeko e a de ini zeko modu
be iak so u di uz elakoan.
T ansmisio kon zep ua en be az e ke a i eki eko hizkun z an opo-
logia e a ko en e eminis ak eza i ako zenbai eo ie a ik abia zen naiz.
I u i ho iek hizkun za en denbo a zen zu be i ba ean ule zeko auke a
eskain zen du e. Hizkun zek, e ake a sozial ba en ui uak di en heinean,
be e izae a aldako a e a dinamikoa azpima a ze a e ama en gai uz e.
Hizkun zek e eali a ean gauza zeko ha u di zake en bideak uga iak
izanik, bide ho iek hiz unen desio e a nahien a abe a alda dai ezkeela
ona u beha da. Txepe xek o ain dela gu xi azpima a zen zuen
moduan: hizkun za da gu egi en gai uena, guk be a egi en dugun bi a ean12.
Hale e, p ozesu ho i egune o, momen ue o ga a zen a i ga en ja due en
bidez e aiki zen dugun p ozesua dela ule u beha da. Alde ho e a ik
ansmisioa ez da his o ian zeha ga a u ako ze bai soilik, egune o,
o ain xe be an le o haue an gauza zen a i den ze bai baizik.
Denbo a en kon zep u hau hizkun z espazioa ule zeko modu be e-
zi ba i legokioke. Hizkun za e a be e ansmisioa momen ue o gauza zen
a i den ja due a sozial bezala ule zen den heinean, be e espa uak giza -
ea be a e a bizi za en e emu guz iak ha uko li uzke. Ho en ondo ioz,
hizkun zak giza e espa u ba ean izan dezakeen p esen zia, gainon ze-
ko a lo an be e dezakeena en ha i a ule dai eke baka ik, un zio e a e e-
mu ezbe dinak global asun ba en za iak di ela ona uz. Ho e az gain,
hizkun za e a giza ea en a eko lo u a hain es ua izanik, hizkun z joka-
e ak komuni a ea en osaga ien e a ezauga ien islada li a eke. Ikuspun-
u ho e a ik ansmisioa en az e ke ak a lo p iba ua gaindi u beha du,
amilia e a giza e a lo ezbe dinen a eko dinamika global asun ba ean
koka u e a ule u ahal iza eko.
Azkenik, iden i a ea ansmisioa ule zeko mapa be i hone an non
koka u asma u beha dugu. Denbo a en aldako asuna e a espazioa en
konplexu asuna azpima a u ondo en, iden i a eak elemen u i is ako a
di udi. Egoe a ho e an iden i a ea en balio be iak azpima a u dai ez-
ke e a ho ien a ean balio pe o ma iboa e a adie azko a naba menduko
ni uzke. Ho ik abia u a hizkun z iden i a eak, gizabanakoa i be e bu ua
de ini zeko auke a ema en dio. Hizkun z iden i a eak giza ean pa e
ha zen e a publikoki age zen lagun zen digu, egungo pa eha ze
ho e an kanpoko ezauga i e a seinaleek ga an zi be ezia du ela ik.
12. Euskaldunon Egunka ia, 2001eko o sai-
la en 21a; 19 o ia.
T ansmisioa en
az e ke ak a lo p iba ua
gaindi u beha du, amilia
e a giza e a lo
ezbe dinen a eko
dinamika global asun
ba ean koka u e a ule u
ahal iza eko.
114
Euska a en ansmisioa gau : ike ke a esnak e a es a egiak – Jone M. He nández
Ho e az gain, pe omance ho e an, gizabanakoa en be a en pa eha zea
ezinbes eko elemen ua denez, ho ek hizkun z iden i a ea, e ake a e a
adie azpen ak ibo bezala ule ze a bul za zen gai u.
Lan zen a i naizen ikuspun u be ia en nondik no akoa azaldu e a
ge o, ansmisioa be a de ini zeko p oposamena azalduko du . T ansmi-
sioak jendeak —leku e a momen u zeha z ba ean— munduan “iza ea” en
ule mena (zen zua) komunika zeko, e akus eko e a ja du eko e abil zen
di uen e a e a bideak osa zen di u. Gauzak ho ela, ansmisioa, egoe a,
momen u, ingu une e a desio zeha z ba i lo ua age zen bada... nola gau-
za zen da, edo nola ziu a zen da hizkun z edo kul u a en ja aiko asu-
na? Nola egi en zaio au e e ena i? Ho i azal zeko ansg esioa en kon-
zep ua e abil zen du . T ang esioak ansmisio momen u ezbe dinen
a eko zubia e aiki zen du: i agana en e a gau egungoa en a eko zubia,
ze o(0) e a ba en(1) a ekoa esa e ba e ako. T ansg esioak ansmisioa
ziu a zen du bizi zak, giza eak, ja aiko asun ba beha du elako.
BIRMOLDAKETA
O ain a e, adi ze a eman dudan p oposamen honek ( ansmisioa e a
ansg esioa en a eko lo u a ena), hizkun za en denbo a, espazioa e a
iden i a ea modu be i ba ean ule zeko bidea zabal zea zuen helbu u.
Bide ba ez, kon zep u ho ek me odologia e a ike ke a- eknika be iak
e abil zeko e a oga zeko auke a emango luke. Bes e hi z ba zu an esan-
da, o ain a e p oposamen be i hau maila epis emologiko a e a eo iko-
a muga u badugu e e, amai zeko a lo me odologikoa en ingu uko haus-
na ke a ge a uko li zaiguke azal zeke.
Kasu hone an o ain a e azaldu dugun p oposamena ike ke a- ekni-
ka ba i lo ua dago: e nog a ia i, hain zuzen e e. E nog a ia esna balio-
ga i za jo zen du ansmisioa ike zeko e a ho en bi a ez, hi u ze e-
gin nagusi be e ahal iza eko: (1) hiz unen subjek ibi a ea (desioak,
nahiak, espe ien ziak, ea.) az e zea; (2) komuni a ea en (he ia, auzoa,
ea.) analisi ani za e a sakona egin ahal iza ea; (3) espazio he e oglosi-
koa en13 (aho s ezbe dinez osa u ako espazioa) be e aike a egi en
lagun zea.
E nog a ia p ozesuak (landa-lana) e a p oduk uak (na a iba e no-
g a ikoa) osa zen du e. Teknika konplexua baina abe a sa dela esan
beha da, zien zia en ezagupena en his o ian un sezkoak izan di en
hainba a azo be e-be ean plan ea u e a asumi u bai i u e nog a iak.
A azo ho ien a ean no be a ena den komuni a ea ike zen dugunok
au e egin beha di ugunak azpima a uko ni uzke. Objek ibi a ea e a
subjek ibi a ea en a eko "bo oka", sel -a (ni) e a o he -a en (bes ea) a e-
ko dilema e a diko omiak esa e ba e ako. Aipa u bi adibideek e nog a-
oa edo a ike zailea en ze egina i bu uz galde ze a bul za zen gai uz e.
Galde a ho ien au ean e an zunak bila zeko ga aian, hizkun z an opo-
13. He e oglosia en kon zep ua Mijail
Baj in-i so bazaio e e, nik Alessand o
Du an ik e abil zen duen de inizioa e a-
bili ohi du : "En la ealidad de la ida
co idiana (...), el habla de una pe sona
es á llena de muchas oces di e en es o
pe sonas cons uidas lingüís icamen e,
una cualidad de Baj ín llamó azno ecie,
un é mino que ha sido aducido al
español como he e oglosía." Du an i,
Sand o 2000: An opología Lingüís ica.
Mad id: Camb idge Uni e si y P ess;
114 o ia.
T ansmisioak jendeak
—leku e a momen u
zeha z ba ean— munduan
“iza ea” en ule mena
(zen zua) komunika zeko,
e akus eko e a ja du eko
e abil zen di uen e a e a
bideak osa zen di u.
115
