Ok ab , 2025-Yil
21
DAVLAT ORGANLARI (TASHKILOTLARINING) RAQOBATGA ZID XATTI-
HARAKATLARI TUSHUNCHASI, BELGILARI VA UNGA TA’SIR ETUVCHI
OMILLAR
Rus amo Xojiakba Rau jon o‘g‘li
Toshken da la yu idik uni e si e i Ilmiy adqiqo la a ilmiy-pedagog kad la ni ayyo lash
bo‘limi uslubchisi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17277755
Anno a siya. ushbu ezisda da la o ganla i, ashkilo la ining aqoba ga zid xa i-
ha aka la i a uning o‘ziga xos xususiya la i, shu bilan bi ga hozi gi kunda qonunchilikdagi
muammoli jiha la , ula ning ahlili hamda akli a a siyala ga alohida e’ ibo be ildi.
Kali so‘zla : aqoba ga zid xa i-ha aka la , us un ma qe,monopol huquq bozo
munosaba la i.
Bozo iq isodiyo ida yoki moliya bozo ida aqoba ni cheklashga qa a ilgan ha aka yoki
ha aka sizlikning bi qancha ko‘ inishla i ma jud. O‘zbekis on Respublikasining 03.07.2023
yildagi O‘RQ-850-son qonuni 3-bobi aqoba ga qa shi ha aka la ni aqiqlash shaklla iga
bag‘ishlangan bo‘lib, bobning 22-moddasida espublika ij o e u chi hokimiya o ganla i a
boshqa ashkilo la , yu idik shaxsla ning bi lashmala i omonidan aqoba ni cheklaydigan hujja la
qabul qilinishini hamda ha aka la amalga oshi ilishini (ha aka sizlikni) aqiqlash ko‘ inishi
haqida ba a sil o‘x alib o‘ ilgan. Da la o ganla ining aqoba ga zid xa i-ha aka la i
ushunchasiga a’ i be ishda a alo “da la ” ushunchasi, uning akola la i a jamiya ning
ij imoiy-iq isodiy hayo ida u gan o‘ nini aniqlash i ish lozim.
Da la – bu muayyan hududda oliy hokimiya ni amalga oshi u chi, maxsus boshqa u
appa a iga ega bo‘lgan, jamiya dagi ba cha ij imoiy-siyosiy gu uhla ning man aa la ini i oda
e u chi, ula ni bi lash i ib a mu o iqlash i ib u adigan siyosiy ashkilo hisoblanadi.
1
Da la o ganla i – aoliya sohasida ma’mu iy boshqa u akola ini qo‘llash akola i
be ilgan, shu bilan bi ga boshqa u i o ganla i, mahalliy hokimiya o ganla i, uqa ola ning o‘zini -
o‘zi boshqa ish o ganla i hamda ushbu aoliya ni amalga oshi ish huquqi be ilgan, akola li
bo‘lgan ido a, ashkilo la a maxsus uzilgan komissiyala ga nisba an ushunishimiz mumkin.
Da la o ganla i yu idik, asmiy, da la nomidan ish ko‘ ish akola iga ega bo‘lib, da la
xizma chila idan ashkil opgan holda da la man aa la ini ko‘zlab, muayyan unksiya a
azi ala ni amalga oshi ishda akola la doi asida ha aka qiladi. Da la o ganla i da la aoliya i
a unksiyasining ko‘p omonliligi u ayli u li asos hamda mezonla bo‘yicha u li gu uhla ga
bo‘linadi.
Da la o ganla ining aqoba ga qa shi ha aka la i deyilganda da la o ganla i,
ashkilo la ining asossiz ka ola la , subsidiya, p e e ensiyala o qali bozo iq isodiyo iga aqoba ni
cheklash yoki xoʻjalik jamiya la ining aoliya iga a’si o‘ qazishi (da la koʻmagi) ushuniladi.
O‘zbekis on Respublikasi Raqoba ni i ojlan i ish a is e’molchila huquqla ini himoya qilish
qo‘mi asi aqoba sohasidagi akola li da la o gani hisoblanadi.
Da la asosiy isloho chi si a ida iq isodiy a sanoa siyosa ini amalga oshi adi, adbi ko lik
aoliya i e kinligini ka ola laydi. Bi oq, amaliyo da shuni koʻ ish mumkinki, aksa iya holla da
1
Da la a huquq naza iyasi/ Mas’ul muha i y. .d,p o esso H.Boboye . Da slik._Toshken : TDYU,2021._232 b.
Ok ab , 2025-Yil
22
aqoba ni cheklash aynan da la o ganla i omonidan, maqsadli a ishda, aynan baʼzi bi xoʻjalik
yu i u chi subyek la man aa la ini koʻzlab sodi boʻladi. Shuningdek, koʻplab holla da, da la
o ganla i omonidan aqoba ni cheklash no oʻgʻ i oʻylangan ishlab chiqilgan no mala a
maʼmu iy qa o la na ijasida amalga oshi iladi
2
.
Bugungi kunda mamlaka imizda da la omonidan na xla ni a ibga solish (dekla a siya
qilish, asdiqlash, qa ’iy belgilangan yoki cheklangan na xla ni ( a i la ni), a ibga solish
koe i siyen ini, us ama a en abellikning chega alangan da ajasini o‘ na ish a na xni a ibga
solishning boshqa usulla i) 30 dan o iq o a a xizma la ga nisba an amalga oshi ilmoqda. Shu
bilan bi ga, abiiy monopoliyala sohasida 10 xil u dagi o a (ish, xizma )la a ibga solinishiga
qa amasdan, amalda is e’molchila a ye kazib be u chila oi ala i, shuningdek, hududiy
p insipga qa ab o‘ na iladigan 137 xildagi na x da ajala i o qali a ibga solinmoqda.
3
Naza iya a amaliyo da na xla ni haddan ashqa i oshi ib yubo ish uchun ja obga likka
o ilishi ke akligi haqida munoza ala a kelishmo chilikla ma jud. Misol uchun, aniqli
Chikago iq isod mak abi akilla ining ik icha, na xla ning oshishi monopoliyaga qa shi
a ibga solinmasligi ke ak, chunki bozo oʻz-oʻzini a ibga solish unksiyasiga ega. Yaʼni
dominan i ma omonidan na xning oshishi bozo ga yaxshi pul ishlashni xohlaydigan yangi
kompaniyala ni jalb qiladi. Yangi oʻyinchila ning ki ib kelishi na ijasida na x aqoba i paydo
boʻladi, bu esa bozo na xini pasay i adi. Boshqa omondan, na xla ni nazo a qilish a a do la i
ha bi bozo oʻz-oʻzini a ibga solishga qodi emasligiga ishonishadi. Masalan, ki ish oʻsiqla i
yuqo i boʻlgan bozo la yoki sunʼiy a ishda ya a ilgan da la monopoliyala i aoliya yu i adigan
bozo la . Bundan kelib chiqqan holda, bozo la i nisba an aqoba ba dosh boʻlgan, ki ish uchun
minimal oʻsiqla ma jud boʻlgan i ojlangan mamlaka la ning monopoliyaga qa shi amaliyo ida
na xla ning haddan ashqa i oshishi hola la i kam uch aydi. Bi oq monopollash i ish a ki ish
uchun oʻsiqla yuqo i boʻlgan Oʻzbekis on uchun na xla ning haddan ashqa i koʻ a ilishini aʼqib
qilish juda oʻ inli.
4
Im iyoz a p e e ensiyala aqdim e ishning sama asizligi. Da la o ganla ining
aqoba ga qa shi ha aka la ining belgila idan bi i – da la o ganla i omonidan asossiz a ishda
im iyozla a p e e ensiyala be ish o qali aqoba ni cheklash yoki i mala ning xoʻjalik
aoliya iga a alashish ko‘ inishla i hisoblanadi. Shu o‘ inda da la ko‘magini ko‘ sa ishning
monopoliyaga qa shi a ibga solish osi ala i yo‘qligi be ilayo gan im iyoz a p e e ensiyala
sama asizligiga olib kelmoqda hamda bozo iq isodiyo idagi aqoba muhi iga salbiy a’si
ko‘ sa moqda. Qoida a iqasida, mamlaka imizda yaqin yilila da 40 mingdan ziyod xo‘jalik
yu i u chi subyek la ga, ya’ni aoliya yu i ayo gan subyek la ning 12 oiziga soliq im iyozla i
be ilgan. Bunday hola o a a moliya bozo la ida eng bo‘lmagan sha oi la ni ujudga
kel i moqda.
2
Ходжаев, Б.К., Раджапов, X.М. Конкурентное право и политика Узбекистана [Текст| учебник / Бахшилло
Камолович Ходжаев, Хусаин Мухаммад угли Раджапов.-Т.: Изд-во ТГЮУ, 2023..322 c.
3
O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining Fa moni, 06.07.2020 yildagi PF-6019-son
4
Ходжаев, Б.К., Раджапов, X.М. Конкурентное право и политика Узбекистана [Текст| учебник / Бахшилло
Камолович Ходжаев, Хусаин Мухаммад угли Раджапов.-Т.: Изд-во ТГЮУ, 2023..480 c..
Ok ab , 2025-Yil
23
Biznes subyek la iga a ibga solish yukining yuqo iligi a a moqni a ibga solu chi
o ganla ning o‘z sohasida aqoba ni i ojlan i ishga man aa do emasligi. Vazi lik, mahalliy
da la o ganla i hamda huquqni muho aza qilu chi o ganla ning a moqla da aqoba ni
i ojlan i ish oid ha aka la i sus ligicha qolmoqda.
Qoida a iqasida, iq isodiyo sohasida ma jud 38 a da la o ganidan aqa gina 11 asiga
o‘z sohasida aqoba ni i ojlan i ish bo‘yicha o‘g‘ idan o‘g‘ i unksiyala yukla ilgan. Bundan
ashqa i, qonun hujja la ining a ibga solish a’si ini a aqoba muhi iga a’si ini baholashning
o‘laqonli izimi a biq e ilmagan. Buning na ijasida amaldagi 61 gaga yaqin li senziyala doi asida
266 adan o iq aoliya u ini li senziyalanishi hamda 137 u dan o iq uxsa be ish a ib
amoyilla ini naza da u u chi qiyin a mu akkab li senziyalash izimi, shuningdek, biznesga
o‘g‘ idan o‘g‘ i a’si ko‘ sa u chi 6 mingdan o iq no ma i -huquqiy hujja a 40 ming a exnik
jiha dan a ibga solu chi hujja la da adbi ko lik subyek la ining bozo la ga ki ishi uchun sun’iy
o‘siqla saqlanib qolmoqda.
5
Mamlaka imiz no ma i -huquqiy hujja la ida adbi ko lik a in es i siya aoliya ini amalga
oshi ish e kinligi uchun ka ola la belgilab be ilgan bo‘lsa-da, Misol uchun, Jahon banki
ma’lumo la iga ko‘ a so‘ngi yilla da O‘zbekis onda in es i siyala ning so oqimi ko‘ sa kichi
pas ligicha qolmoqda hamda YIMga nisba an 0,5 — 1,2 oizni ko‘ sa moqda. Mamlaka imiz
iq isodiy e kinlik indeksida 180 a da la o asida 114-o‘ inni qayd e di, shu bilan bi ga In es i siya
aoliya ini e kinlik indika o i bo‘yicha ko‘ sa kich 100 dan 20 ni ko‘ sa moqda. Bu ko‘ sa kichla ,
biznes subyek la iga a ibga solish yukining yuqo iligi a a moqni a ibga solu chi o ganla ning
o‘z sohasida aqoba ni i ojlan i ishga oid cho a adbi la ning ye a li da ajada amalga
oshi ilmaganligidan dalola be adi. Shu bilan bi ga sohada na ijaga e ishish uchun ye a licha
isloha la qilishni alab qilmoqda.
Tabiiy monopoliya hola ini suiis e’mol qilish hamda. Cheklangan aqoba muhi i
hukm on bozo iq isodiyo ining o‘ziga xos jiha la idan bi i bu – abiiy monopoliyala sohala ining
ma judligidi , bu o‘z na ba ida o‘za o bog‘liq bo‘lgan bozo la ga a’si qilib ula ni
monopollashishiga olib keladi.
Da la o ganla ining aqoba ga zid xa i-ha aka la iga olib keladigan sababla ni ikki a
omil bilan izohlash mumkin:
a) oldindan ma jud boʻlgan ma kaziy ejalash i ish a na xla ning da la omonidan
belgilanishi bilan qolgan iq isodiy “xo i asi”. Bozo iq isodiyo iga oʻ ishga qa amay, ay im
amaldo la SSSR da idan be i miyasiga singib ke gan bozo ni ma kazlash i ilgan usulda
a ibga solish usulla idan hamon oydalanmoqda;
b) iq isodiy masalala ni hal qilishda «maʼmu iy esu s»dan oydalanish oda i. Iq isodiy
muammola ni hal qilishda ay im mansabdo shaxsla bozo iq isodiyo i mexanizmla ini hisobga
olmasdan, “oson” yoʻl – aʼqiqlash, cheklash kabi maʼmu iy usulla ga mu ojaa qiladila .
6
5
O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining Fa moni, 06.07.2020 yildagi PF-6019-son.
6
Ходжаев, Б.К., Раджапов, X.М. Конкурентное право и политика Узбекистана [Текст| учебник / Бахшилло
Камолович Ходжаев, Хусаин Мухаммад угли Раджапов.-Т.: Изд-во ТГЮУ, 2023..480 c.
Ok ab , 2025-Yil
24
Yuqo ida ko‘ sa ilgan da la o ganla ining aqoba ga zid xa i ha aka la iga olib keladigan
ikki a asosiy ko‘ iladigan omilla MDH da la la i o asida bozo iq isodiyo iga o‘ ish da ida
da la a xo‘jalik jamiya la i hamda bozo iq isodiyo i uchligi o‘ asidagi o‘za o munosaba la da
asosiy o‘l o‘ynagan. Qoida a iqasida bozo iq isodiyo iga o‘ ish, aqoba ga keng yo‘l ochishda
bi qa o isloha la amalga oshi ilishiga qa amasdan, aqoba ga qa shi bi qa o omilla saqlanib
qolmoqda. Bu omilla ni ba a a qilishda xalqa o huquq izimidan keng oydalanish za u .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Fuqa olik kodeksi
2. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining Fa moni, 06.07.2020 yildagi PF-6019-son.
3. Ходжаев, Б.К., Раджапов, X.М. Конкурентное право и политика Узбекистана [Текст|
учебник / Бахшилло Камолович Ходжаев, Хусаин Мухаммад угли Раджапов.-Т.:
Изд-во ТГЮУ, 2023..480 c..
4. Da la a huquq naza iyasi/ Mas’ul muha i y. .d,p o esso H.Boboye .
Da slik._Toshken : TDYU,2021._232 b.
5. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining Fa moni, 06.07.2020 yildagi PF-6019-son
