Ok ab , 2025-Yil
25
ADVOKATURA FAOLIYATIDA MEDIATSIYA VA ARBITRAJDAN
FOYDALANISHNING HUQUQIY ASOSLARI VA ISTIQBOLLARI
Abdullaye Sanja Boboismoilo ich
Toshken da la yu idik uni e si e i S a egik i ojlanish a xalqa o ey ingla ga ki ish bo‘limi
uslubchisi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17277770
Abs ac . So‘nggi yilla da O‘zbekis on Respublikasida sud-huquq isloho la ining
chuqu lashu i na ijasida nizola ni hal e ishning muqobil shaklla i media siya a a bi aj
ins i u la ining ahamiya i o ib bo moqda. Ushbu maqolada ad oka u a aoliya ida media siya a
a bi aj mexanizmla idan oydalanishning huquqiy asosla i, amaliy ahamiya i hamda is iqbolla i
ahlil qilinadi. Tadqiqo da ad oka ning na aqa himoyachi, balki nizola ni inch yo‘l bilan hal
e ishga qodi osi achi si a idagi oli yo i ilgan. Shuningdek, amaliyo da uch ayo gan muammola
huquqiy sa odxonlik ye ishmasligi, media siya na ijala ining ij osi a a bi aj qa o la ini an olish
bilan bog‘liq cheklo la ko‘ ib chiqiladi. Maqola yakunida media siya a a bi ajni ad oka u a
izimida i ojlan i ish bo‘yicha akli a a siyala ilga i su iladi.
Kali so‘zla : ad oka u a, media siya, a bi aj, huquqiy asosla , nizola ni hal e ish, huquqiy
isloho la , muqobil adola , huquqiy madaniya .
Abs ac . In ecen yea s, as pa o ongoing judicial and legal e o ms in he Republic o
Uzbekis an, he impo ance o al e na i e dispu e esolu ion mechanisms media ion and a bi a ion
has signi ican ly inc eased. This a icle analyzes he legal amewo k, p ac ical signi icance, and
p ospec s o using media ion and a bi a ion wi hin ad ocacy ac i i ies. The esea ch emphasizes
he lawye ’s ole no only as a de ende bu also as a media o capable o achie ing peace ul
con lic esolu ion. I also iden i ies p ac ical challenges such as insu icien legal li e acy, issues
wi h en o cing media ion ag eemen s, and he ecogni ion o a bi al awa ds. The a icle concludes
wi h speci ic ecommenda ions o enhance he applica ion o media ion and a bi a ion in he
na ional ad ocacy sys em.
Keywo ds: ad ocacy, media ion, a bi a ion, legal amewo k, dispu e esolu ion, legal
e o ms, al e na i e jus ice, legal cul u e.
Аннотация. В последние годы в Республике Узбекистан в рамках проводимых
судебно-правовых реформ значительно возросло значение альтернативных способов
разрешения споров медиации и арбитража. В данной статье рассматриваются правовые
основы, практическое значение и перспективы использования институтов медиации и
арбитража в адвокатской деятельности. Отмечается роль адвоката не только как защитника,
но и как посредника, способного достигать мирного урегулирования конфликтов.
Анализируются существующие проблемы недостаточная правовая осведомлённость,
исполнение медиативных соглашений и признание арбитражных решений. В заключение
предложены меры и рекомендации по дальнейшему развитию медиации и арбитража в
системе адвокатуры Узбекистана.
Ключевые слова: адвокатура, медиация, арбитраж, правовые основы, разрешение
споров, правовые реформы, альтернативное правосудие, правовая культура.
Ok ab , 2025-Yil
26
Ki ish
Zamona iy huquqiy da la da adola li sudlo ni a’minlash, uqa ola ning huquq a qonuniy
man aa la ini sama ali himoya qilish hamda nizola ni oqilona hal e ish eng muhim azi ala dan
bi i hisoblanadi. Shu ja ayonda ad oka u a ins i u i alohida o‘ in u adi, chunki u na aqa
mijozning man aa la ini himoya qilu chi osi a, balki huquqiy madaniya a ij imoiy
ba qa o likni mus ahkamlo chi ins i u si a ida ham xizma qiladi. Bi oq so‘nggi yilla da dunyo
miqyosida huquqiy izimla ning i ojlanishi, sudla yuklamasining o ib bo ishi a uqa olik
munosaba la ining mu akkablashu i muqobil nizola ni hal e ish mexanizmla ini keng qo‘llash
za u a ini kel i ib chiqa di. Ana shunday mexanizmla si asiga media siya a a bi aj ins i u la i
ki adi.
Ad oka u a aoliya ida ushbu ins i u la ning o‘ ni beqiyosdi . Chunki ad oka bu aqa
himoyachi emas, balki nizola ni inch yo‘l bilan hal e ishga qodi , a a la ni kelishu ga olib
bo u chi mu axassis hamdi . Bugungi kunda ad oka la ning media siya a a bi aj sohala ida
ish i oki huquqiy ja ayonla ni soddalash i ish, sud izimidagi yuklamani kamay i ish, eng muhimi,
jamiya da “kelishu o qali adola ga e ishish” amoyilini qa o op i ishda muhim ol o‘ynamoqda.
Adabiyo la ahlili
O‘zbekis on Respublikasida so‘nggi yilla da amalga oshi ilayo gan sud-huquq isloho la i,
uqa ola ning adola li sudlo huquqini a’minlash a ula ning huquqiy himoyasini
mus ahkamlashga qa a ilgan. Shu ja ayonda media siya a a bi aj ins i u la ini huquqiy izimga
keng jo iy e ish da la siyosa ining us u o yo‘nalishla idan bi iga aylandi. 2018-yilda
“Media siya o‘g‘ isida”gi Qonunning qabul qilinishi, shuningdek, 2021-yilda “Xalqa o ijo a
a bi aji o‘g‘ isida”gi Qonunning kuchga ki ishi bu yo‘nalishda muhim qadam bo‘ldi.
Mazku qonun hujja la i ad oka la ning media siya a a bi aj ja ayonla ida ish i ok e ish
imkoniya ini kengay i di, ula ni nizola ni hal e ishda na aqa akil, balki mu osaga kel i u chi
mu axassis si a ida ham aol ish i ok e ishiga yo‘l ochdi. Na ijada, ad oka u a aoliya ining
mazmuni kengaydi, u aqa sud ishi bilan cheklanib qolmay, nizola ni muqobil a ibda hal e ish
ja ayonla ida ham muhim subyek ga aylandi.
Shu bilan bi ga, media siya a a bi aj ins i u la ining i ojlanishi, ad oka la ning ushbu
sohala dagi ish i okini huquqiy jiha dan mus ahkamlash hamda ula ning amaliy qo‘llanish
mexanizmla ini akomillash i ish bugungi kunning dolza b masalala idan bi idi . Xususan,
ad oka la omonidan media siya bo‘yicha malaka oshi ish, media o lik li senziyasiga ega bo‘lish,
a bi aj amaliyo ida xalqa o s anda la ga mos yondashu ni shakllan i ish za u a i obo a
kuchaymoqda.
Shu sababli, ad oka u a aoliya ida media siya a a bi ajdan oydalanishning huquqiy
asosla ini ahlil qilish, amaliy muammola ni aniqlash a is iqbolla ni belgilash mazku
adqiqo ning asosiy maqsadini ashkil e adi.
Tadqiqo na ijala i
Media siya a a bi aj ins i u la ining naza iy-huquqiy asosla i
Media siya ins i u i zamona iy huquq izimla ida muqobil nizola ni hal e ish (Al e na i e
Dispu e Resolu ion – ADR) usulla idan bi i si a ida e’ i o e ilgan. U o‘z mohiya iga ko‘ a,
a a la ning o‘za o kelishu ga e ishish yo‘lidagi inchlikpa a mexanizm bo‘lib, sud izimi
Ok ab , 2025-Yil
27
aoliya ini o‘ldi adi, bi oq uni almash i maydi. Media siyaning asosiy amoyilla i ix iyo iylik,
max iylik, a a la ning engligi, ney allik a kelishu ga e ishishdan ibo a di .
Media siya ja ayoni – bu huquqiy bahsni sudgacha yoki sud ja ayoni da omida hal
e ishning insonpa a shakli bo‘lib, u a a la o‘ asida ishonchni iklaydi a huquqiy madaniya ni
yuksal i adi. Shu sababdan, ko‘plab da la la da, xususan, Ye opa I i oqi, AQSh, Yaponiya,
Janubiy Ko eya kabi mamlaka la da media siya keng qo‘llanadi a ha o ay im hola la da
sudgacha majbu iy bosqich si a ida belgilangan.
O‘zbekis on Respublikasida esa media siya ins i u ining huquqiy asosla i 2018-yilda qabul
qilingan “Media siya o‘g‘ isida”gi Qonun bilan belgilandi. Ushbu qonun media siya ja ayonining
p insipla i, a ibi, media o ning huquq a majbu iya la i, kelishu ni huquqiy kuchga ki i ish
a ibini aniq belgilab be di. Bu o qali O‘zbekis onda media siya huquqiy ins i u si a ida
shakllandi a ad oka u a aoliya i bilan o‘za o in eg a siyalashu uchun huquqiy zamin ya a ildi.
A bi aj (lo . a bi a us – “hakamlik”) a a la ning o‘za o oziligi asosida nizola ni da la
sudla idan ashqa i mus aqil hakamla sudi o qali hal e ish izimidi . A bi ajning asosiy
a zallikla i ezko lik, moslashu chanlik, xolislik, si saqlanish a qa o la ning xalqa o miqyosda
an olinishi. A bi aj sudi nizola ni hal e ishda huquqiy englik, sha noma e kinligi a mus aqillik
amoyilla iga asoslanadi.
Media siya a a bi ajning ad oka u a aoliya i bilan o‘za o aloqasi.
Ad oka u a aoliya i mohiya e’ ibo i bilan uqa ola ning huquq a e kinlikla ini himoya
qilish, qonuniy man aa la ini a’minlashga qa a ilgan. Shu jiha dan media siya a a bi aj
ins i u la i ad oka lik aoliya ining abiiy da omi hisoblanadi.
Media siya ja ayonida ad oka :
mijozga media siya a ibi, huquqiy oqiba la i haqida maslaha be adi;
kelishu loyihasini ayyo laydi;
kelishu da mijozning huquqiy man aa la i buzilmasligiga ka ola be adi.
A bi ajda esa ad oka :
mijoz man aa la ini hakamla sudida akillik qiladi;
a bi aj eglamen iga mu o iq hujja la ni ayyo laydi
a bi aj qa o ining ij osini nazo a qiladi.
Bu jiha dan, ad oka la media siya a a bi ajni qo‘llash o qali mijozga suddan ashqa i
sama ali himoya osi asini aqdim e adila . Na ijada, ad oka u a aqa “himoyachi” emas, balki
“mu osaga kel i u chi” ins i u si a ida ham ij imoiy ahamiya kasb e adi.
Media siya a a bi aj ins i u la i bugungi kunda zamona iy huquqiy izimning aj almas
a kibiy qismi bo‘lib, ula ning ad oka u a aoliya i bilan uz iy bog‘liqligi obo a kuchaymoqda.
Ula uqa ola ga o‘z huquqini ezko , adola li a nisba an a zon yo‘l bilan himoya qilish imkonini
be adi.
O‘zbekis on aj ibasida ushbu ins i u la endigina shakllanayo gan bo‘lsa-da, ula ning
huquqiy asosla i mus ahkamlanib bo moqda. Shu bois, ad oka la ning media siya a a bi ajdagi
ish i okini kuchay i ish, bu bo ada malaka oshi ish izimini yo‘lga qo‘yish hamda xalqa o aj ibani
milliy huquq izimiga uyg‘unlash i ish – is iqboldagi eng muhim azi ala dandi .
Ad oka u a aoliya ida media siya a a bi ajning amaliy ahamiya i.
Ok ab , 2025-Yil
28
Mamlaka imizda huquqiy da la a uqa olik jamiya ini ba po e ish ja ayonida ad oka u a
ins i u i uqa ola ning huquq a e kinlikla ini himoya qilish, ula ni qonuniy man aa la ini
a’minlashda asosiy ol o‘ynaydi. Shu nuq ai naza dan, media siya a a bi aj usulla ini ad oka lik
aoliya iga a biq e ish na aqa sud izimining yukini kamay i adi, balki uqa ola ning adola ga
bo‘lgan ishonchini mus ahkamlaydi.
Amaliyo da ko‘plab nizola – xususan, oila iy, mehna , mulkiy, xo‘jalik a sha noma iy
nizola – sudgacha hal e ilishi mumkin. Bu ja ayonda ad oka mijozga suddan ashqa i sama ali
yechimla akli e ib, media siya a a bi aj mexanizmla idan oydalanadi. Shu a iqa ad oka
na aqa himoyachi, balki nizoni kons uk i yo‘l bilan ba a a e u chi osi achi si a ida ham
aoliya yu i adi.
Masalan, oila iy nizola da media siya o qali a a la o‘za o kelishu ga e ishib, bolala
man aa la ini as ashga e ishadi. Xo‘jalik nizola ida esa a bi aj yo damida ko xonala o‘ asidagi
iq isodiy aloqala buzilmay, biznes muhi i ba qa o saqlanadi.
Bu ja ayonla da ad oka ning oli – huquqiy maslaha be ish, nizoning mohiya ini
ushun i ish, kelishu hujja la ini ayyo lash, media o yoki a bi aj akili si a ida ish i ok e ishdan
ibo a di .
Amaliy muammola a ma jud cheklo la .
O‘zbekis on qonunchiligi media siya a a bi aj ins i u la i uchun mus ahkam huquqiy
asosla ya a gan bo‘lsa-da, ula ni ad oka u a aoliya ida sama ali qo‘llashda qa o amaliy
muammola ma jud:
Fuqa ola ning media o a a bi aj izimiga ishonchsizligi;
Media siya na ijasida uzilgan kelishu la ning ij osi bilan bog‘liq muammola
A bi aj qa o la ining an olinishi a ij o e ilishi
Takli la
Ad oka u a aoliya ida media siya a a bi ajdan oydalanishni kengay i ish uchun
quyidagi amaliy a qonuniy cho a- adbi la ni amalga oshi ish maqsadga mu o iqdi :
Ad oka la uchun majbu iy media siya a a bi aj malaka das u la ini jo iy e ish
Media siya kelishu la ini sud qa o i kuchiga englash i ish mexanizmini
akomillash i ish
A bi aj sudi qa o la ini an olish a ij o e ish ja ayonini soddalash i ish
Omma iy-huquqiy a g‘ibo ishla ini kuchay i ish
Bugungi kunda huquqiy isloho la ja ayonida ad oka u a ins i u ining o‘ ni obo a o ib
bo moqda. Ad oka na aqa himoyachi, balki jamiya da adola , huquqiy ong a madaniya ni
shakllan i u chi shaxs si a ida ham muhim ahamiya ga ega. Shu nuq ai naza dan, ad oka u a
aoliya ida media siya a a bi aj ins i u la idan oydalanish huquqiy izimni mode niza siya
qilishning eng muhim yo‘nalishla idan bi idi .
Tadqiqo na ijala iga ko‘ a, media siya a a bi aj ins i u la i ad oka u a aoliya ida
quyidagi ijobiy jiha la ni yuzaga kel i adi:
sud ishla ining o iqcha yuklamasini kamay i adi;
uqa ola ning aq a mablag‘ini ejaydi;
nizola ni inch, mu osa iy yo‘l bilan hal e adi;
a a la o‘ asida ishonch a huquqiy madaniya ni mus ahkamlaydi;
Ok ab , 2025-Yil
29
ad oka lik aoliya ining ij imoiy nu uzini oshi adi.
Yuqo ida kel i ilgan cho a- adbi la O‘zbekis on Respublikasida huquqiy da la
amoyilla ini mus ahkamlashga, uqa ola ning huquqla ini ka ola li himoya qilishga hamda sud-
huquq isloho la ining amaliy na ijado ligini oshi ishga xizma qiladi. Na ijada, ad oka u a aqa
himoya mexanizmi emas, balki mu osa iy adola ni a’minlo chi izim si a ida jamiya hayo ida
yanada aol o‘ in egallaydi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis in Respublikasi Kons i u siyasi. – Toshken : O‘zbekis on, Qonun hujja la i milliy
bazasi. h ps://lex.uz/docs/-6445145
2. O‘zbekis on Respublikasi “Media siya o‘g‘ isida”gi Qonuni. h ps://lex.uz/docs/-3805227
3. O‘zbekis on Respublikasi “Xalqa o ijo a a bi aji o‘g‘ isida”gi Qonuni.
h ps://lex.uz/docs/-5294106
4. O‘zbekis on Respublikasi “Ad oka u a o‘g‘ isida”gi Qonuni. h ps://lex.uz/uz/docs/-
54503
5. Uni ed Na ions Commission on In e na ional T ade Law (UNCITRAL). (2018). Model
Law on In e na ional Comme cial Media ion and In e na ional Se lemen Ag eemen s
Resul ing om Media ion. New Yo k: Uni ed Na ions.
6. Eu opean Commission o he E iciency o Jus ice (CEPEJ). (2019). Guidelines on
Media ion. S asbou g: Council o Eu ope Publishing.
7. Goldbe g, S. B., Sande , F. E. A., Roge s, N. H., & Cole, S. R. (2020). Dispu e Resolu ion:
Nego ia ion, Media ion, and O he P ocesses (7 h ed.). New Yo k: Aspen Publishe s.
8. Menkel-Meadow, C. (2019). Media ion, A bi a ion, and he Rule o Law. Ha a d
Nego ia ion Law Re iew, 24(1), 45–68.
