2025 –OKTABR
13
Ingliz ilini o‘qi ishda ko pusga asoslangan yondashu : naza iya a
amaliyo
Aliye a Bax iniso Bo i qizi
Te miz iq isodiyo a se is uni e si e i
2-ku s magis an i
Anno a siya
Ushbu ishda ingliz ilini o‘qi ishda ko pusga asoslangan yondashu ning naza iy
asosla i a amaliy qo‘llanilish imkoniya la i ahlil qilindi. Ko pus ling is ikasi a’lim
ja ayonida il bi likla ini eal kon eks la da o‘ ganish, o‘qu chila ning nu qiy
kompe ensiyasini i ojlan i ish a o‘qi u chila ning me odik salohiya ini oshi ishda
sama ali osi a si a ida ko‘ ib chiqildi. Che el aj ibasida ko pusla ning keng qo‘llanilishi,
jumladan, B i ish Na ional Co pus a boshqa yi ik loyihala asosida olib bo ilgan
adqiqo la misolida yo i ildi. Shuningdek, O‘zbekis on olimla ining ingliz ili a’limida
ko pus yondashu ini qo‘llash bo‘yicha adqiqo la i, ma jud yu uqla a muammola ko‘ ib
chiqildi. Umumiy o‘ a a’lim mak abla i misolida ko pus exnologiyala ining a zallikla i,
ula ni qo‘llashning eal sha oi la i hamda yechim alab qiladigan jiha la aniqlandi. Xulosa
qilib ay ganda, ko pusga asoslangan yondashu ingliz ilini o‘qi ishda zamona iy a
sama ali me od bo‘lib, o‘qu chila ning ilni chuqu oq a aol o‘zlash i ishiga yo dam
be adi.
Kali so‘zla ko pus ling is ikasi, ingliz ili o‘qi ish me odikasi, da a-d i en lea ning,
konko dan, kolloka siya, umumiy o‘ a a’lim, zamona iy a’lim exnologiyala i,
O‘zbekis on a’lim izimi.
Ki ish
Bugungi globallashu sha oi ida ingliz ilini sama ali o‘ ga ish masalasi O‘zbekis on
a’lim izimining eng dolza b yo‘nalishla idan bi i hisoblanadi. Che illa ini chuqu
o‘ ganish na aqa shaxsiy i ojlanish, balki mamlaka ning ilmiy, iq isodiy a madaniy
in eg a siyasi uchun ham za u di . Shu nuq ai naza dan, an’ana iy o‘qi ish me odla i bilan
bi qa o da zamona iy, exnologiyaga asoslangan me odla ning jo iy e ilishi ka a ahamiya
kasb e adi. Shunday me odla dan bi i ko pus ling is ikasiga asoslangan yondashu di .
2025 –OKTABR
14
Ko pus ling is ikasi — bu ilni eal ma nla , og‘zaki a yozma nu qla asosida
o‘ ganish imkonini be u chi ilmiy yondashu di . U kompyu e exnologiyala idan
oydalanishga asoslangan bo‘lib, ka a hajmdagi ma’lumo la ni ezko a aniq ahlil qilishga
yo dam be adi. O‘qu ja ayonida ko pusla dan oydalanish o‘qu chila ga ilni qu uq
qoidala o qali emas, balki jonli misolla yo damida o‘ ganish imkonini ya a adi
1
.
Co pus ushunchasi a naza iy asosla
“Co pus” a amasi lo in ilidagi co pus — “badan, o‘plam” so‘zidan kelib chiqqan.
Ling is ika nuq ai naza idan esa ko pus — bu kompyu e da qay a ishlash mumkin bo‘lgan
ka a hajmli ma nla bazasidi . U yozma adabiy asa la , gaze a maqolala i, ilmiy ma nla ,
suhba la a u li xil og‘zaki nu q yozu la ini o‘z ichiga olishi mumkin
2
.
Ko pus ling is ikasi naza iy asosla ini ko‘plab olimla ishlab chiqqan. McEne y a
Wilson uni “ ilni empi ik dalilla ga asoslanib o‘ ganish me odi” deb a’ i lagan
3
. Bibe ,
Con ad a Reppen esa ko pus ahlilini il bi likla ini eal kon eks dagi oydalanishini
aniqlashda eng sama ali usulla dan bi i si a ida baholagan
4
.
Co pus ling is ikasi uch a asosiy yo‘nalishda qo‘llanadi: desk ip i ( ilning eal
ishla ilishini as i lash), pedagogik ( il o‘ ga ishda qo‘llash), amaliy (lug‘a uzish, mashina
a jimasi, nu qni anish izimla i ya a ish). O‘qi ishda ko pusdan oydalanish “da a-d i en
lea ning” nomi bilan mashhu . Bu usulda o‘qu chila konko dan das u la i yo damida
ma’lum bi so‘z yoki ibo aning qanday kon eks la da uch ashini mus aqil o‘ ganadila .
Na ijada ula il bi likla ining haqiqiy qo‘llanilishini ko‘ ib, naza iy qoidala ni jonli
misolla da ushunib oladila
5
.
Ko pus ling is ikasining a’limdagi qo‘llanilishi das lab Buyuk B i aniya a AQShda
keng i ojlandi. Masalan, B own Co pus, B i ish Na ional Co pus, COBUILD Co pus kabi
1
Leech G. Co po a and Language Teaching // In e na ional Jou nal o Co pus Linguis ics. – 1997. – №
2(2). – P. 83–104.
2
. Kennedy G. An In oduc ion o Co pus Linguis ics. – London: Longman, 1998. – 280 p.
3
. McEne y T., Wilson A. Co pus Linguis ics. – Edinbu gh: Edinbu gh Uni e si y P ess, 2001. – 210 p.
4
. Bibe D., Con ad S., Reppen R. Co pus Linguis ics: In es iga ing Language S uc u e and Use. –
Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess, 1998. – 320 p.
5
Johns T. Da a-d i en Lea ning: The Pe pe ual Challenge // CALL. – 1991. – № 4(2). – P. 1–14.
2025 –OKTABR
15
yi ik o‘plamla ya a ilgan a ula ning asosida da slikla , lug‘a la hamda o‘qu
qo‘llanmala ishlab chiqilgan.
McEne y a Wilson ko pus ling is ikasining naza iy asosla ini ba a sil ishlab chiqib,
uni ling is ik adqiqo la da asosiy me od si a ida e’ i o e ishgan³. Bibe a hamko la i u li
nu q egis e la ini (ilmiy, asmiy, no asmiy, og‘zaki, yozma) ko pus yo damida aqqoslab,
ilning unksional jiha la ini ochib be gan⁴. Johns omonidan ilga i su ilgan da a-d i en
lea ning yondashu i esa alabala ni aol adqiqo chi si a ida jalb e ib, ula ni mus aqil ahlil
qilishga undaydi⁵.
Shuningdek, Röme ko pusla ning ingliz ilini ikkinchi il si a ida o‘ ga ishda
sama ado ligini ko‘ sa gan a o‘qi u chila uchun maxsus qo‘llanmala ishlab chiqqan.
Sinclai esa “Co pus, Conco dance, Colloca ion” asa ida il bi likla ining o‘za o
bog‘liqligini chuqu o‘ gangan
6
.
O‘zbekis onda ham ko pus ling is ikasiga qiziqish o ib bo moqda. So‘nggi yilla da
ingliz ili a’limida bu me odni qo‘llash bo‘yicha bi qa o ilmiy ishla amalga oshi ildi.
Abdunaza Ju ae ingliz ili so‘z boyligini oshi ishda ko pus imkoniya la ini o‘ gangan a
o‘qu chila ning konko dan misolla o qali yangi so‘zla ni ez oq o‘zlash i ishini isbo ladi
7
.
Kamola Zayniye a ingliz ili da sla ida ko pus osi ala ining sama ado ligini adqiq qilib,
alabala il s uk u asi a g amma ikani eal kon eks da o‘zlash i ishla ini ko‘ sa di
8
.
Nilu a Ba noe a g amma ika o‘qi ishda ko pusning a zallikla ini o‘ gangan a an’ana iy
me odla ga nisba an ko‘p oq na ija be ganini a’kidladi
9
. Saoda Adilo a esa o‘zbek ilini
che ellikla ga o‘ ga ishda ko pus esu sla ining imkoniya la ini ochib be di
10
. Ba no
6
. Sinclai J. Co pus, Conco dance, Colloca ion. – Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess, 1991. – 178 p.
7
Ju ae A. Kh. Co po a in Teaching English Language Vocabula y // Cen al Asian Jou nal o Medicine. –
2023. – № 2(5). – P. 45–52.
8
Zayniye a K. G. Using Co pus Linguis ics in English Language Teaching: Analysis and Resul s //
In e na ional Jou nal o Applied and Inno a i e Academic Resea ch. – 2022. – № 6(9). – P. 27–35.
9
Ba noe a N. The E iciency o Co pus Linguis ic in Teaching G amma // Open Idea. – 2021. – № 4(1).
– P. 66–73.
10
Adilo a S. A. Co po a and Co pus-Based Teaching Uzbek o Fo eigne s // In e na ional Jou nal o
Mul icul u al and Mul i eligious Unde s anding. – 2021. – № 8(11). – P. 395–402
2025 –OKTABR
16
Ku limu a o a ingliz ilini o‘ ganayo gan o‘zbek alabala ining yozma inshola ini ko pus
asosida ahlil qilib, eng ko‘p uch aydigan xa ola ni izimlash i di
11
.
Bundan ashqa i, “Fe uzaSpeech” loyihasi doi asida o‘zbek ilidagi nu q ko pusini
ya a ish ishla i olib bo ilmoqda. Bu esa kelajakda ingliz ili bilan bi qa o da o‘zbek ilini
ham ko pus asosida o‘qi ish imkonini be adi.
Umumiy o‘ a a’lim mak abla ida qo‘llash imkoniya la i
Umumiy o‘ a a’lim mak abla ida ko pusga asoslangan yondashu ni qo‘llash juda
muhim. A alo, o‘qu chila eal ma nla ga duch keladila a ula ni ahlil qilish o qali ilni
jonli his e adila . Masalan, ingliz ilidagi maqola, blog yoki suhba yozu la idan olingan
pa chala o‘qu chila uchun qiziqa li a hayo iy bo‘ladi.
Ko pus yo damida o‘qu chila so‘zla ning bi -bi i bilan qanday bog‘lanishini
(kolloka siyala ni) ko‘ ishadi. Masalan, make a decision a do homewo k kabi ibo ala
g amma ik qoida o qali emas, balki eal qo‘llanish misolla ida o‘zlash i iladi. Bu esa
xa olikla ni kamay i adi.
O‘qi u chila uchun ham ko pus ka a imkoniya la ya a adi. Ula da s ja ayonida
au en ik ma e ialla dan oydalanishla i, g amma ik qoidala ni hayo iy misolla bilan
ushun i ishla i mumkin. Shuningdek, ko pus asosida ayyo langan es a mashqla
o‘qu chila ning amaliy bilimla ini baholashda sama ali osi a bo‘lib xizma qiladi
12
.
Muammola a yechimla
O‘zbekis on sha oi ida ko pus yondashu ini jo iy e ishda bi qa o muammola
ma jud. A alo, exnik baza hamma mak abla da ham ye a li emas. In e ne ezligi,
kompyu e la soni a das u iy a’mino cheklangan. Ikkinchi muammo — o‘qi u chila ning
ayyo ga lik da ajasi. Ko pus das u la i bilan ishlash maxsus ko‘nikmala ni alab qiladi,
ammo ba cha pedagogla bunga ega emas. Uchinchi muammo esa ma jud ko pusla ning
mahalliylash i ilmaganligidi . Ko‘pchilik ko pusla ingliz ilidagi G‘a b madaniya iga oid
ma e ialla ga asoslangan.
11
Ku limu a o a B. Uzbek S uden s Lea ning EFL: Co pus-Based E o Analysis Resea chGa e. –2024. –
URL: h ps://www. esea chga e.ne /publica ion/390314100 (mu ojaa qilingan sana: 04.10.2025).
12
Röme . U. Using Co po a in he Language Class oom. – London: Palg a e Macmillan, 2008. – P. 150–
175.
2025 –OKTABR
17
Bu muammola ni hal qilish uchun bi necha cho ala ko‘ ish mumkin. Bi inchidan,
mak abla da in e ne a kompyu e la sonini oshi ish lozim. Ikkinchidan, o‘qi u chila ni
maxsus ku sla a semina la o qali ko pus exnologiyala i bilan anish i ish ke ak.
Uchinchidan, o‘zbek o‘qu chila i uchun moslash i ilgan, mahalliy madaniya ga oid ko pus
esu sla ini ya a ish za u .
Xulosa
Ko pus ling is ikasi ingliz ilini o‘qi ishda zamona iy a sama ali me od hisoblanadi.
Bu yondashu o‘qu chila ga ilni eal kon eks la da o‘ ganish, so‘z boyligini kengay i ish,
g amma ikani hayo iy misolla o qali ushunib olish imkonini be adi. O‘zbekis on sha oi ida
ko pus asosida o‘qi ishni yo‘lga qo‘yish ay im qiyinchilikla ga duch kelsa-da, bu
muammola ni exnik, me odik a ashkiliy cho ala bilan hal e ish mumkin.
Na ijada, ko pus ling is ikasi asosidagi o‘qi ish o‘qu chila ning ingliz ilini sama ali
o‘ ganishiga, o‘qi u chila ning me odik maho a ini oshi ishiga a a’lim izimining xalqa o
miqyosda aqoba ba dosh bo‘lishiga xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i
1. Leech G. Co po a and Language Teaching // In e na ional Jou nal o Co pus Linguis ics.
– 1997. – № 2(2). – P. 83–104.
2. Kennedy G. An In oduc ion o Co pus Linguis ics. – London: Longman, 1998. – 280 p.
3. McEne y T., Wilson A. Co pus Linguis ics. – Edinbu gh: Edinbu gh Uni e si y P ess,
2001. – 210 p.
4. Bibe D., Con ad S., Reppen R. Co pus Linguis ics: In es iga ing Language S uc u e
and Use. – Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess, 1998. – 320 p.
5. Johns T. Da a-d i en Lea ning: The Pe pe ual Challenge // CALL. – 1991. – № 4(2). – P.
1–14.
6. Sinclai J. Co pus, Conco dance, Colloca ion. – Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess, 1991.
– 178 p.
7. Ju ae A. Kh. Co po a in Teaching English Language Vocabula y // Cen al Asian Jou nal
o Medicine. – 2023. – № 2(5). – P. 45–52.
2025 –OKTABR
18
8. Zayniye a K. G. Using Co pus Linguis ics in English Language Teaching: Analysis and
Resul s // In e na ional Jou nal o Applied and Inno a i e Academic Resea ch. – 2022. – №
6(9). – P. 27–35.
9. Ba noe a N. The E iciency o Co pus Linguis ic in Teaching G amma // Open Idea. –
2021. – № 4(1). – P. 66–73.
10. Adilo a S. A. Co po a and Co pus-Based Teaching Uzbek o Fo eigne s // In e na ional
Jou nal o Mul icul u al and Mul i eligious Unde s anding. – 2021. – № 8(11). – P. 395–402
11. Ku limu a o a B. Uzbek S uden s Lea ning EFL: Co pus-Based E o Analysis
Resea chGa e. –2024. – URL: h ps://www. esea chga e.ne /publica ion/390314100
(mu ojaa qilingan sana: 04.10.2025).
12 Röme . U. Using Co po a in he Language Class oom. – London: Palg a e Macmillan,
2008. – P. 150–175.
