10
TURKIY XALQLAR OG‘ZAKI IJODI HAQIDA
Qu bono Solijon,
ilologiya anla i dok o i, do sen
Andijon da la uni e s i e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17285613
Anno a siya. Ushbu maqolada u kiy xalqla og‘zaki ijodining kelib chiqish ildizla i haqida
qisqacha so‘z bo adi. Tu kiy xalqla o‘gzaki ijodining akomillashu i a i ojlanish bosqichla i
haqida ma’lumo be ilgan. Xalqning il boyligi uning olklo ida namoyon bo‘lishi kel i ilgan.
Kali so‘zla : u k, olklo , san’a me osi, impe iyasi, mesopo amiya, Kichik Osiyo.
Abs ac . This a icle b ie ly discusses he o igins o he o al a o he Tu kic people.
In o ma ion is p o ided abou he s ages o de elopmen and imp o emen o he o al a o he
Tu kic people. The linguis ic weal h o he people is e lec ed in i s olklo e.
Keywo ds: Tu k, olklo e, a is ic he i age, empi e, Mesopo amia, Asia Mino .
Аннотация. В статье кратко рассматриваются истоки устного творчества
тюркских народов. Приводятся сведения об этапах развития и совершенствования устного
творчества тюркских народов. Языковое богатство народа отражено в его фольклоре.
Ключевые слова: тюрк, фольклор, художественное наследие, империя,
Месопотамия, Малая Азия.
Ta ixda „ u k“ so‘zi bi qa mga mansub ko‘plab xalqla ning umumiy nomi
si a ida shakllandi. V as ga oid xi oy manbala ida „ u k“ so‘zi u onlikla , u kla
ma’nola ida qo‘llanilgan. Bu so‘z o ma’nosida kelsa „kuch – qu a “, si a
azi asida kelsa „kuchli, qu a li“ ma’nosini be gan. Bundan ashqa i, u „ye uk“,
„bilimdon“, „dono“ kabi ushunchala ni ham i odalaydi. E amizgacha Tu k xoqonligi
ka a hududda hukm onlik qilgan. VII-II as la da Janubiy Sibi iyo, Enasoy (Enasoy)
a I ish da yosi bo‘yla i, hozi gi Moja is on (Venge iya) a Chexoslo akiya, Haza
dengizi bo‘yla i, E on, I oq, Su iya a Tu kiya da la la i o‘ nida sak – iski
impe iyasi ba po bo‘lgan. Qadimgi u kiyla yashaydigan hududla Sha q
manbala ida Tu on, yunon a ixchila ining ki obla ida esa Ski iya mamlaka i deb
yu i ilgan. Tu kiy xalqla og‘zaki ijodining qadimgi da la ini iklash a o‘ ganish
uchun ye a li asosla bo . Ij imoiy–siyosiy aloqala , ildagi so‘z, ibo a a a amala ,
diniy ushuncha, a akku la ning yaqinligi hamda bi xilligi jiha idan an ik da dagi
ay im xalqla ning madaniya i a adabiyo ida u kiyla ga xos umumiy ipologik
yaqinlikla bo . Shu nuq ayi naza dan qa aganda, milodimizdan a algi uch
minginchi yilla da Kichik Osiyoda yashagan shume la ning diniy asa u la i, ili a
adabiy qa ashla ida mush a aklik seziladi. Yoki hozi gi O‘zbekis on hududida
islomga qada mesopo amiyalikla ning qishloqla i bo‘lganligi o‘g‘ isida a ab
a ixchila i yozib qoldi ganla ma’lumo la ham qimma lidi .
11
Tu k xalq mi ologiyasi dunyo mi ologiyasi a ixida eng qadimiyligi a boyligi
bilan aj alib u adi. Bunday mi la esa u kiy xalqla ning miloddan a algi a
milodiy da la da yashagan geog a ik hududla ning ulkanligidan dalola be adi.
Tu k mi ologiyasining eng muhim jiha i u k ilida ekanligi bilan diqqa ga
sazo o di . Shu sababli ham u kiy madaniya ning bi qismi sanalgan og‘zaki
adabiyo dagi dos onla , a sonala , masalla , maqolla , ibo ala , maq o la ,
opishmoqla singa i jan la dan u k mi la iga oid ishona li a qimma li
ma’lumo la ni opishimiz mumkin [4:3].
Tu kiy xalqla olklo asa la i ona diyo imizda yuksak madaniya ni bunyod
e gan ulug‘ ajdodla imizning u mush a zi, o zu-in ilishla i, u -oda a ma osimla i,
an’anala i-yu о‘zbekona samimiya ini mukammal aks e i ganligi uchun ham
qad lidi . Mamlaka imiz mus aqillikka e ishish os onasida bi inchi P eziden imiz
omonidan ko‘plab hayo bash a monla bilan bi qa o da, о‘zbek iliga da la ili
maqomining be ilishi a Na о‘z bay amini qay a iklanishi xalqimizning ma’na iy
hayo ida ka a iz qoldi di. Bugungi kunda P eziden imiz Sha ka Mi ziyoye
ki obxonlikka, umuman ma’na iya masalala iga alohida e’ ibo qa a moqdala . Ze o,
ma’na iya masalala i hamma da da eng dolza b ma zula dan bi i bо‘lib kelgan
[3:1]. Xalqning il boyligi bi inchi na ba da uning olko ida namoyon bо‘ladi.
Bi o bi xalqning qanday xalqligini bilish uchun uning olklo ini о‘ ganish za u .
Folklo da xalqning il imkoniya la i, mushohada a zi, ijodiy qu a i aks e gan
bо‘ladi. Og‘zakilik, a ian lilik olklo ning о‘ziga xos xususiya i bо‘lib, u xalq ijodi
namunala i be osi a jonli ij o ja ayoni bilan bog‘liq ekanligini u g‘ulaydi, ya’ni
olklo asa la iga u g‘unlik xos emas, u ha galgi ij oda о‘zga adi, yangilanadi, bu
esa badiiy il imkoniya la ining yuksak namoyishi demakdi .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Абаева Т.Г. Нуристон қабилаларининг афсона ва урф-одатлари. – Тошкент: 1969
2. Жирмунский В.М. Тюркский героический эпос. Изд. Наука Ленинград, 1974.
3. Мирзиёев Ш. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо
этамиз. Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали
маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. –
Тошкент: Ўзбекистон, 2017.
4. Отажонова М. Ҳозирги ўзбек насрида мифологик архетиплар // Илм сарчашмалари. 2016.
5. Bo a о P.N. Tü k E sanele i. Folklo a Doğ u. Anka a: 1974.
6. Kenjaye a P. Tu k olklo i. – Тошкент: Sha q, 2020.
7. Seyidoğlu B. E sane. Tü k Dünyası El Ki abı, C. III, TK Yayınla ı, Anka a: 1992.
