INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
646
BIZNESNI RAQAMLI BOSHQARISHDA INNOVATSION
YONDASHUV
E.Kuldashe
Andijon da la exnika ins i u ining do sen i, i. .n.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17288576
Anno a siya. Maqolada biznesni aqamli boshqa ishning mazmuni, dolza b muammola i, uning
a moqla dagi kichik biznes sub’yek la i aoliya i enden siyasi hamda uning sama ado ligini oshi ish
imkoniya la i kabi masalala asoslab be ilgan.
Kali so‘zla : kichik biznes, xususiy adbi ko lik, hudud, ma ke ing, inno a siya, aqamli
boshqa ish, a oma lash i ish, mo i a siya, mode niza siya, s a egiya, in es i siya, ix isoslash i ish,
sama ado lik.
Hozi gi globallashu sha oi ida a an- exnikani ez a aqqiyo i da ida kichik biznes a
xususiy adbi ko lik muxi ini i ojlan i ish dolza b masalala dan bi idi . Bu dolza b masalala ni
mu a aqiya li hal qilishda aqamli boshqa ishni ahamiya i juda ka a. O‘zbekis on Respublikasi
P eziden i Sh.M. Mi ziyoye ning PF-60-79 sonli ”Raqamli O‘zbekis on-2030 s a egiyasini
asdiqlash a uni sama ali amalga oshi ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi a monida
mamlaka imizdagi ko xona a ashkilo la ni aqamli boshqa ishga o‘ kazish belgilangan [1]. Bu
azi ala ni sama ado li hal qilishda aqamli boshqa ishni o‘ ni beqiyosdi . Raqamli boshqa ish -
bu zamona iy, ko‘p qi ali, imkoniya la da ajasi juda yuqo i osi a bo‘lib, insonni ba cha
aoliya la ini akomillash i ishga yo dam be adi. Raqamli boshqa ish-hozi gi kunda ij imoiy-
iq isodiy soxala ning mu o aqiya ini asosiy me’zoniga aylanmoqda.
Hozi gi sha oi da “Raqamli boshqa ish sis emasi” o‘g‘ isida olimla a mu axassisla
o‘ asida yagona ik ma jud emas. Shu sababli bu masala bo‘yicha quyidagi a’ i ni akli
e amiz.
“Raqamli boshqa ish sis emasi - bu qo‘yilgan maqsadni ma ke ing, axbo o
exnologiyala i, inno a siyala , a oma lash i ilgan izimla yo damida xodimla ni aollash i ish
qoidala i asosida elek on boshqa ish a op imal na ija olish izimidi .” Bu a’ i ni chizmada
quyidagicha as i lash mumkin (1- asm).
Kompyu e izimi a elekommunika siya yo damida qo‘yilgan maqsad baja iladi. Bu
maqsadni baja ishda zamona iy axbo o exnologiyala idan oydalaniladi. Bu ja ayonda
qo‘yilgan maqsadga bo‘lgan alab ma ke ing qoidala i asosida aniqlanadi. Kichik biznes
obyek la ini mahsulo la iga bo‘lgan alab ko xona imkoniya la i bilan mu o iqlash i iladi.
Aniqlangan alab hajmi inno a siyala , a oma lash i ilgan izimla , xodimla ning aolligi
yo damida aqamli boshqa ish amalga oshi ilib op imal na ija olinadi [2].
Izlanishla imiz na ijasi si a ida shu na sani aniqladikki, aqamli boshqa u ni qo‘llash
da ajasi qanchalik yuqo i bo‘lsa, unga mu onosib a ishda ko xona sama ado ligi o ib bo adi.
Shu sababli quyidagi o mulala ni akli qilamiz:
(1)
(2)
(3)
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
647
Bu ye da:
– ko xona sama ado ligi;
– aqamli boshqa u ni qo‘llanish da ajasi;
X – xa aja la summasi;
N – ko xona oladigan na ija iy ko‘ sa kich ( oyda, yalpi mahsulo qiyma i, en abellik
da ajasi a h.k.).
Im – ma ke ing indeksi (kichik biznes ko xonala i mahsulo la i bo‘yicha);
– inno a sion boshqa u exnologiyala ini jo iy qilish indeksi;
IAT – axbo o exnologiyala idan oydalanish indeksi;
– a oma lash i ilgan izimla ni qo‘llash da ajasining indeksi;
– xodimla ni mo i lash i ish ( aollash i ish) indeksi.
1- asm. Raqamli boshqa ish sis emasining s uk u asi
(1) a (2) o mulala dan ko‘ inib u ibdiki, aqamli boshqa ishni ashkil e ishda a
ko xona sama ado ligini oshi ishda asosiy omilla dan bi i – kichik biznes ko xonala ining
mahsulo la i ma ke ingini aniqlashdan ibo a .
(2) a (3) o mulala dan oydalanib, (4) o mulani hosil qilamiz:
(4)
To‘ inchi o muladan ko‘ inib u ibdiki, kichik biznes a xususiy adbi ko lik
ko xonala ida axbo o exnologiyala idan a ma ke ing p in sipla idan qanchalik yaxshi
oydalanilsa, unga mu anosib a ishda ko xona sama ado ligi o‘g‘ i p opo sional a ishda o ib
bo adi.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
648
Kompyu e izimi a a moqla i yo damida qo‘yilgan maqsad baja iladi. Bu maqsadni
baja ishda zamona iy axbo o exnologiyala idan oydalaniladi. Bu ja ayonda qo‘yilgan
maqsadga bo‘lgan alab ma ke ing qoidala i asosida aniqlanadi. Aniqlangan alab hajmi
inno a siyala , a oma lash i ilgan izimla , aol xodimla yo damida aqamli boshqa ish amalga
oshi ilib op imal na ija olinadi [4].
Andijon iloya ining kichik biznes a xususiy adbi ko lik aoliya i ahlil qilinganda,
ula dan sinib inqi ozga uch aganla ining soni yildan-yilga o ib bo ayo anligi aniqlandi.
2024-yil da omida 3312 a kichik biznes ko xonala i o‘z aoliya la ini o‘x a gan bo‘lsa,
bu ko‘ sa gich o‘ gan 2023-yilga nisba an 857 aga ko‘paygan.
Kichik biznes a xususiy adbi ko lik aoliya i bilan shug‘ullanu chi ko xonala ning
sinish sababla i o‘ ganilib, umumlash i ilganda, ula dan aqamli boshqa u o‘g‘ i ashkil
e ilmaganligi kuza ildi. Raqamli boshqa u ni o‘g‘ i ashkil e ish uchun, a alo, uning
mazmunini ushunib olish ke ak.
Yangi O‘zbekis onni ba qa o a uzluksiz i ojlan i ishda iloya la ning o‘ ni beqiyosdi .
Shu sababli, yangi O‘zbekis onni asosiy iloya la idan bi i bo‘lgan Andijon iloya ini adqiqo
obyek i si a ida anlab oldik. Andijon iloya ining hududi yangi O‘zbekis on Respublikasining
bi oiz ye ini ashkil e ib, aholisi esa o‘n oiziga engdi . Andijon iloya ida hozi gi mu akkab
sha oi da qa o muammola ma jud (ilmiy asoslangan hola da aholini oziq-o qa xa sizligini
a’minlash, odamla ga ke akli miqdo da ish o‘ inla ini ya a ish a boshqala ). Bu muammola ni
yechishni asosiy yo‘lla idan bi i kichik biznes a xususiy adbi ko likni ashkil e ish a uni
op imal boshqa ishdan ibo a di . Shu sababli, o‘ ganilayo gan masalamiz bugungi kunda
dolza bdi .
Mamlaka imizning iq isodiyo ini i ojlan i ishda kichik biznes subyek la ining a
xususiy adbi ko la ning hissasi yildan-yilga o ib bo moqda. Buni bi gina Andijon iloya i
misolida ham ko‘ ishimiz mumkin. Kichik biznes a xususiy adbi ko likning iloya yalpi
hududiy mahsulo idagi ulushi 2024-yilda – 93 433.1 ml d so‘mni ashkil e ib, 2023-yilga
nisba an 5,1% ga o gan. 2025-yil 1 yan a hola iga o‘yxa ga olingan kichik biznes subyek la i
soni 22 114 ani ashkil e ib, shundan yangi ashkil e ilganla i 1438 ani ashkil e moqda. Mazku
ko xonala ning 41,6% kichik ko xonala , sanoa a mog‘ida 17.9%, qishloq o‘ mon a
baliqchilik xo‘jaligida 10,5% ni, ashish a saqlash xizma la ida esa 5% ni ashkil e moqda.
Raqamli boshqa ishni ashkil e ishda axbo o izimla ini ashkil e u chi osi a a
esu sla dan oqilona oydalanish alab e iladi.
Ri ojlangan xo ijiy mamlaka la ni aj ibala idan a olimla ning (akademikla V.Qobulo ,
M.Sha i hadjaye , N.Yusu beko , S.S.G‘ulomo , F.B. Abu aliye a boshqala ) adqiqo la idan
ma’lumki, mamlaka a uning s uk u a bi likla i qanchalik axbo o lash i ilgan, aqamli
boshqa iladigan a sun’iy in ellek masalala i i ojlangan bo‘lsa, unga mu anosib a ishda uning
a aqqiyo da ajasi yuqo i bo‘ladi.
Tadqiqo imizni na ijasi si a ida (4) o muladan a ma ema ik-s a is ik usulla dan
oydalanib kichik biznes a xususiy adbi ko lik ko xonala i olayo gan oyda miqdo iga axbo o
exnologiyala ini a’si ini o‘ gandik.
Ha qanday iq isodiy ko‘ sa kichni qay a ishlash mumkin [2]. Buning uchun uning
algo i mini aniqlash lozim:
IK=N*Q (5)
Bu ye da:
− IK – iq isodiy ko‘ sa kich;
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
649
− N – iq isodiy ko‘ sa kichning nomi;
− Q – iq isodiy ko‘ sa kichning qiyma i.
H=S*R (6)
Bu ye da:
− H – hola la ning soni, ya’ni iq isodiy ko‘ sa kich a kibidagi hola ;
− S – sanoq izimining asosi;
− R – axbo o dagi az yadla (sim olla ) soni.
Yuqo idagi (5) a (6) o mulala dan ko‘ inib u ibdiki ha qanday iq isodiy ko‘ sa kichni
zamona iy elek on hisoblash mashinala ida qay a ishlab, op imal na ija olish mumkin ekan.
Kichik biznes ko xonala ida aqamli boshqa u ni ashkil e ish uchun ula dan quyidagi
masalala ni:
− Ma ke ingni boshqa ish;
− Axbo o izimla idan oydalanishni ashkil e ish;
− Inno a sion boshqa u ni ashkil e ish;
− A oma lash i ilgan boshqa ish izimla ini jo iy e ish.
− Xodimla ni aoliya ini mo i lash i ish ( aolash i ish) asosida ula dan sama ali
oydalanish ke ak.
Kichik biznes ko xonala ida aqamli boshqa ishni ashkil e ishni algo i mi quyidagicha
bo‘ladi:
Rb=Im*Ia*Ii*Ia*Ih (7)
Bu ye da:
− Rb – Raqamli boshqa u ;
− Im – Ma ke ingni boshqa ish indeksi;
− Ia – Axbo o izimla idan oydalanishni ashkil e ish indeksi;
− Ii – Inno a sion boshqa u ni ashkil e ish indeksi;
− Ih – Xodimla aoliya ini mo i lash i ish ( aollash i ish) asosida ula dan sama ado li
oydalanish indeksi.
Tadqiqo la imiz na ijasidan shu na sani aniqladikki, aqamli boshqa u na aqa iqdisodiy
o‘sishni u bilan bi ga sama ado likni oshi ishni ham a’minla ekan. Buni quyidagi o mula
asosida as i lash mumkin.
Rb=K*Us (8)
Bu ye da:
− Rb – Raqabli boshqa u ;
− K – Raqamli boshqa ish bilan ko xona iq isodiyo i sama ado ligini bog‘lo chi
koe i siyen ;
− Us – Kichik biznes ko xonasini iq isodiy sama ado ligi.
Xulosa a akli la
Tadqiqo imizni izlanish obyek i si a ida Andijon iloya idagi “Shinam – Ba aka Fayz”
xususiy ko xonasida yuqo idagi algo i mla dan oydalanib quyidagi na ijani oldik.
Hisoblashla na ijasida 8- o muladagi koe i siyen K=0,37 ga engligini aniqladik.
Buning ma’nosi shundan ibo a ki, bi oiz aqamli boshqa u adbiq qilinishi na ijasida
ko xonani iq isodiy sama ado ligi 0,37 oizga osha ekan.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
650
Raqamli boshqa u ni Yangi O‘zbekis onning ba cha ko xona a ashkilo la ida ayniqsa,
kichik biznes a xususiy ko xonala ida jo iy qilinsa, ula ni iq isodiy o‘sishi a sama ado ligi
uzluksiz o ib bo adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining “Raqamli O‘zbekis on-2030” S a egiyasini
asdiqlash a uni sama ali amalga oshi ish cho a- adbi la i og‘ isidagi PF-6079 a moni,
2020 yil 5 ok ab .
2. Kuldashe E., Yangi O‘zbekis onni i ojlan i ishda aqamli boshqa ishning ahamiya i.
Mashinasozlik ilmiy- exnika ju nali № 5, 2022-yil (maxsus son).
3.
Po e . M.E.De elopmen s a egies o he 21s cen u y social p og es and compe i i e
g ow h//Social P og ess ime a i e,...Pol -2013
4. Кулдашев Э.,Парпиев Г. “Янги Ўзбекистонда вилоят агросаноат кластерини
ривожлантириш стратегияси” - Ф.: “ФарПИни илмий журнали”, 2021 й 1-сон.
5. Беркинов Б.Б. Эконометрика, Т. : “Фан ва технология”, 2015 й.
6. h ps://mehna .uz/uz/news/aella ni-ish-bilan- aminlash- adbi ko likka-zhalb-e ishda-da la -
ashkilo la i-bilan-hamko likning-ahamiya i- a-is iqbolla i
7. E kin Kuldashe , Diyo bek She muhammedo , “Raqamli boshqa ish – is e’mol bozo ini
si a li oziq-o qa mahsulo la i bilan a’minlashning asosidi ” Fa g‘ona Poli exnika
ins i u ining xalqa o kon e ensiya ma e ailla i. 2024-yil ok ab .
