INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
670
O‘ZBEKISTONDA IPOTEKA KREDITLASH
MEXANIZMLARINI TASHKIL ETISH VA
TAKOMILLASHTIRISH XUSUSIYATLARI
Ma diye Ak om Djumaboye ich
Xalqa o No dik uni e si e i mus aqil adqiqo chisi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17288760
Anno a siya. Ushbu ilmiy ishda O‘zbekis onda ipo eka k edi lash mexanizmla ining
shakllanishi, i ojlanishi a amaliyo dagi qo‘llanilish xususiya la i keng yo i ilgan. Tadqiqo
ja ayonida mamlaka da moliya bozo i ba qa o ligini a’minlash, aholini uy-joy bilan
a’minlashda ipo eka k edi la ining o‘ ni, shuningdek, xalqa o aj ibani o‘ ganish o qali ma jud
izimni akomillash i ish yo‘lla i ahlil qilinadi. Asa da O‘zbekis on bank-moliya izimida olib
bo ilayo gan isloho la , yangi qonun hujja la i, no ma i -huquqiy hujja la a hukuma
qa o la i asosida ipo eka k edi lash amaliyo ining huquqiy hamda iq isodiy asosla i ko‘ ib
chiqilgan. Shuningdek, ipo eka k edi la i bozo ining i ojlanishida duch kelinayo gan
muammola , ula ning yechimla i hamda is iqboldagi akomillash i ish mexanizmla i ilmiy
nuq ai naza dan asoslab be iladi. Tadqiqo da ipo eka k edi lash mexanizmla ini yanada
sama ali yo‘lga qo‘yish, aholining u mush da ajasini oshi ish a iq isodiy ba qa o likni
a’minlash bo asida amaliy a siyala ishlab chiqilgan.
Kali so‘zla : Ipo eka, k edi lash izimi, moliya bozo i, bank isloho la i, uy-joy siyosa i,
no ma i -huquqiy asos, xalqa o aj iba, iq isodiy ba qa o lik, aholi u mush da ajasi, moliya iy
mexanizm.
Ki ish
Bozo iq isodiyo i sha oi ida moliya izimining ba qa o aoliya i da la ning ij imoiy-
iq isodiy a aqqiyo i uchun muhim omilla dan bi i hisoblanadi. Ayniqsa, aholining uy-joy bilan
a’minlanishi, ij imoiy adola ni qa o op i ish a yashash sha oi la ini yaxshilash masalala ida
ipo eka k edi lash izimi alohida o‘ in u adi. Ha qanday mamlaka da iq isodiy isloho la ning
sama ado ligi be osi a aholining u mush da ajasi, uy-joy bozo ining i ojlanishi hamda moliya
ins i u la i aoliya i bilan chamba chas bog‘liqdi . Shu bois O‘zbekis onda ipo eka k edi lash
mexanizmla ini o‘g‘ i ashkil e ish a akomillash i ish masalasi dolza b ma zula dan bi i
si a ida ilmiy hamjamiya a mu asaddi ashkilo la diqqa ma kazida u ibdi.
Mamlaka imiz mus aqillikka e ishgandan so‘ng, iq isodiyo ning ba cha a moqla ida
bo‘lgani kabi bank-moliya sohasida ham ub o‘zga ishla amalga oshi ildi. Uy-joy masalasi
da la ij imoiy siyosa ining us u o yo‘nalishla idan bi i si a ida belgilandi. Bu bo ada hukuma
omonidan qa o qa o la qabul qilinib, aholiga qulay sha oi la da ipo eka k edi la i aj a ish
mexanizmla i yo‘lga qo‘yildi. Xususan, O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining a monla i a
Vazi la Mahkamasining qa o la i asosida ipo eka bozo ini i ojlan i ish, aholiga uzoq mudda li,
qulay oiz s a kala ida uy-joy k edi la ini aqdim e ish uchun huquqiy asosla ya a ildi. Shu bilan
bi ga, oxi gi yilla da ipo eka k edi la i izimida sezila li o‘zga ishla amalga oshi ildi. A algi
yilla da asosan da la omonidan qo‘llab-qu a lanadigan ipo eka das u la i us u o lik qilgan
bo‘lsa, bugungi kunda bozo mexanizmla iga asoslangan, xususiy sek o ish i okini
kengay i ishga qa a ilgan yondashu la jo iy e ilmoqda. Bu esa ipo eka k edi lash izimining
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
671
yanada sama ali ishlashini a’minlash, aholi eh iyojla ini keng oq qondi ish a moliya bozo ida
aqoba ni kuchay i ish imkonini be moqda.
Bi oq ma jud yu uqla bilan bi qa o da, ipo eka k edi lash izimida qa o muammola
ham ma jud. K edi la bo‘yicha oiz s a kala i aholining ba cha qa lamla i uchun ham qulay
emasligi, das labki badalning yuqo iligi, uy-joy na xla ining ezko o‘sishi hamda bankla
omonidan qo‘yiladigan ay im alabla ning mu akkabligi ipo eka mexanizmla ining
sama ado ligiga salbiy a’si ko‘ sa moqda. Shu sababli, ma jud muammola ni ilmiy asosda
o‘ ganish, ula ni hal e ish yo‘lla ini izlash a xo ijiy aj ibadan sama ali oydalanish bugungi kun
alabi hisoblanadi.
Mazku adqiqo ning dolza bligi shundan ibo a ki, O‘zbekis onda uy-joy siyosa i ij imoiy
ba qa o lik a iq isodiy i ojlanishning eng muhim ka ola la idan bi i si a ida qa almoqda.
Yangi uy-joy qu ilishla i, ipo eka das u la i a aholiga ya a ilayo gan im iyozla mamlaka da
iq isodiy aollikni oshi ish bilan bi ga, ij imoiy hayo da ham ka a o‘zga ishla ga sabab
bo‘lmoqda. Shu nuq ai naza dan, ipo eka k edi lash izimini yanada mukammallash i ish, uni
aholining ba cha qa lamla i uchun qulay qilish a moliya iy ba qa o likni a’minlashga xizma
qiladigan sama ali mexanizmla ni ishlab chiqish za u iya i ma jud.
Ilmiy ishda ipo eka k edi lashning naza iy asosla i, uning iq isodiyo dagi o‘ ni,
O‘zbekis on aj ibasi hamda xo ijiy mamlaka la da qo‘llanilayo gan amaliyo la o‘ ganiladi. Shu
bilan bi ga, ma jud izimning kuchli a zai omonla i aniqlanib, ula ni ba a a e ish yo‘lla i
akli e iladi. Tadqiqo ning asosiy maqsadi – O‘zbekis onda ipo eka k edi lash mexanizmla ini
yanada sama ali ashkil e ish, uni akomillash i ish imkoniya la ini aniqlash a amaliy a siyala
ishlab chiqishdan ibo a .
Tadqiqo ning naza iy ahamiya i shundan ibo a ki, unda ipo eka k edi lash izimini
i ojlan i ish bo‘yicha ilmiy qa ashla , iq isodiy yondashu la a naza iy amoyilla asoslanadi.
Amaliy ahamiya i esa, ishlab chiqiladigan a siyala ni mamlaka imiz moliya ins i u la i, ijo a
bankla i a uy-joy bozo ida aoliya yu i ayo gan ashkilo la amaliyo ga a biq e ishi
mumkinligidadi .
Shuningdek, ushbu ishda ipo eka k edi lashning xalqa o aj ibasi ham o‘ ganilib,
i ojlangan mamlaka la amaliyo idagi ilg‘o yondashu la ahlil qilinadi. Bu aj ibala ning
O‘zbekis on sha oi ida qo‘llash imkoniya la i ko‘ ib chiqilib, ula ning milliy iq isodiyo
alabla iga moslash i ilgan a ian la i ishlab chiqiladi.
Yuqo idagila dan kelib chiqib, adqiqo ning asosiy azi ala i quyidagila dan ibo a :
• Ipo eka k edi lash izimining naza iy asosla ini ahlil qilish;
• O‘zbekis onda ma jud ipo eka k edi lash mexanizmla ini o‘ ganish;
• ma jud muammola a o‘siqla ni aniqlash;
• xo ijiy aj ibani ahlil qilish a qiyosiy o‘ ganish;
ipo eka k edi lash izimini akomillash i ish bo‘yicha amaliy akli la ishlab chiqish.
Shunday qilib, ushbu ilmiy ish O‘zbekis onda ipo eka k edi lash mexanizmla ini chuqu
o‘ ganish, ma jud izimni yanada sama ali yo‘lga qo‘yish a xalqa o aj iba asosida
akomillash i ish masalala iga bag‘ishlanadi.
Asosiy qism: O‘zbekis on Respublikasida ipo eka k edi lash izimi iq isodiy
isloho la ning muhim a kibiy qismi si a ida shakllanmoqda. Mamlaka da aholining uy-joyga
bo‘lgan alabini qondi ish, ayniqsa yosh oilala , ij imoiy himoyaga muh oj qa lamla a ba qa o
da omadga ega bo‘lgan uqa ola ning u mush sha oi ini yaxshilashda ipo eka muhim osi a
bo‘lib xizma qiladi. Shu bois ipo eka k edi lash mexanizmla ini ashkil e ish a ula ni
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
672
bosqichma-bosqich akomillash i ish masalasi da la siyosa ida us u o yo‘nalishla dan bi i
hisoblanadi.
Ipo eka k edi ining iq isodiy mohiya i asosan uzoq mudda li qa z mablag‘la ini aqdim
e ish o qali aholining uy-joy bilan a’minlanishini ag‘ba lan i ishdan ibo a . An’ana iy bank
k edi la idan a qli a ishda ipo eka qa zla i ko‘p oq mudda ga be iladi, oiz s a kala i nisba an
qulay oq belgilanadi a eng asosiysi, k edi qay a ilishi uy-joyning o‘zi ga o si a ida hisobga
olinadi. Bunday izim aholining moliya iy imkoniya la iga mos keladi, bankla uchun esa
xa la ni kamay i adi.
O‘zbekis on sha oi ida ipo eka k edi lash ja ayoni da la omonidan qa iq nazo a
qilinib, maxsus no ma i -huquqiy hujja la asosida a ibga solinadi. Xususan, “Ipo eka
o‘g‘ isida”gi Qonun, P eziden a monla i a hukuma qa o la i ushbu izimni huquqiy asos
bilan a’minlab kelmoqda. So‘nggi yilla da ipo eka k edi la ini olish a ibla i soddalash i ilib,
yosh oilala ga, shuningdek, qishloq hududla ida is iqoma qilu chi aholiga alohida im iyozla
be ildi. Shu o qali ipo eka k edi la idan oydalanish imkoniya la i yanada kengaydi.
Amaldagi ipo eka k edi lash mexanizmla ining muhim jiha i shundaki, k edi qay a ilishi
o‘g‘ idan- o‘g‘ i oylik da omad bilan bog‘liq a zda hisoblab chiqiladi. K edi miqdo i oda da
qa z olu chining oylik maoshidan kelib chiqqan holda belgilanadi, bu esa o‘z na ba ida
qa zdo likni o‘z aq ida so‘ndi ishni a’minlaydi. Shu bilan bi ga, da la omonidan subsidiya a
kompensa siya mexanizmla i ham jo iy e ilgan bo‘lib, ula aholining ipo eka k edi iga bo‘lgan
alabini kuchay i moqda. Masalan, ay im das u la asosida yosh oilala ga das labki badalning bi
qismini da la omonidan o‘lab be ish amaliyo i yo‘lga qo‘yilgan.Shu o‘ inda ipo eka k edi lash
izimida ma jud bo‘lgan qa o muammola ga ham o‘x alib o‘ ish lozim. A alo, aholining
ba cha qa lamla i uchun ipo eka sha la i bi xil qulay emas. Pas da omadli oilala uchun
das labki badalning yuqo iligi a oylik o‘lo la ning qisman yuqo iligi ka a o‘siq bo‘lib
qolmoqda. Shuningdek, ay im hududla da qu ilish ma e ialla ining na xi yuqo iligi sababli uy-
joy na xla i ham oshib ke moqda, bu esa ipo eka k edi la ining jozibado ligini pasay i adi.
Tijo a bankla i omonidan akli e ilayo gan oiz s a kala i hamma uchun ham maqbul emas.
Shu sababli ay im uqa ola ipo eka k edi idan oydalanishga ju ’a e a olmaydi. Xalqa o
aj ibaga mu ojaa qiladigan bo‘lsak, ko‘plab i ojlangan mamlaka la da ipo eka k edi lash
mexanizmla i bozo amoyilla i asosida yo‘lga qo‘yilgan. Masalan, AQShda ipo eka bozo ini
maxsus agen likla boshqa adi a k edi la ikkilamchi bozo da so iladi. Bu izim k edi la
hajmini kengay i ishga a oiz s a kala ini pasay i ishga yo dam be adi. Ye opa
mamlaka la ida esa uzoq mudda li a pas oizli ipo eka k edi la i keng a qalgan. Rossiyada
ipo eka k edi lash das lab qiyinchilik bilan i ojlangan bo‘lsa-da, so‘nggi yilla da aholiga qulay
sha la akli qilinmoqda. O‘zbekis on ushbu aj ibala ni o‘ ganib, o‘ziga mos mexanizmla ni
jo iy e ishi mumkin.akomillash i ish bo asida bi nech a akli la ni ilga i su ish mumkin.
Bi inchidan, ipo eka k edi la ini aj a ishda di e ensial yondashu ni kengay i ish, ya’ni ha bi
ij imoiy qa lam uchun alohida mexanizm ishlab chiqish za u . Masalan, alaba a yosh oilala
uchun boshlang‘ich o‘lo ni kamay i ish yoki da la omonidan o‘liq kompensa siya qilish
mumkin. Ikkinchidan, ipo eka k edi la ini qay a moliyalash i ish mexanizmini yo‘lga qo‘yish, bu
o qali bankla o‘z esu sla ini sama ali boshqa ishi a k edi la hajmini kengay i ishi mumkin.
Uchinchidan, ipo eka bozo ini i ojlan i ishda aqamli exnologiyala dan keng oydalanish,
k edi olish ja ayonini onlayn shaklda amalga oshi ish amaliyo ini kengay i ish lozim. Bu
aholiga ham, bankla ga ham ka a qulaylik ya a adi.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
673
Yana bi muhim jiha — ipo eka k edi la ining ikkilamchi bozo ini shakllan i ishdi .
Aga bankla o‘z k edi po elining bi qismini ikkilamchi bozo da so ish imkoniga ega bo‘lsa,
ula qo‘shimcha moliya iy esu sla ga ega bo‘ladi. Na ijada ipo eka k edi la i hajmi oshadi, oiz
s a kala i pasayadi a aholining keng oq qa lami ushbu xizma dan oydalana oladi.
Xulosa qilib ay ganda, O‘zbekis onda ipo eka k edi lash izimi jadal i ojlanmoqda. Shu
bilan bi ga, ma jud mexanizmla ni yanada mukammallash i ish, jahon aj ibasini hisobga olgan
holda milliy sha oi ga moslash i ish alab e iladi. Faqa shundagina ipo eka k edi la i keng
ommaga xizma qiladi a aholining uy-joy sha oi ini yaxshilashga sama ali a’si ko‘ sa adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining “Ipo eka k edi lash izimini yanada i ojlan i ish
cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi Qa o i. – Toshken , 2020.
2. O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy banki. “Ipo eka k edi lash bo‘yicha s a is ik
ma’lumo la ”. – Toshken , 2023.
3. Ka imo A., To‘ aye B. "Moliya iy bozo la a bank ishi”. – Toshken : Iq isodiyo
nash iyo i, 2019.
4. Xolboe M. “Uy-joy bozo ida ipo eka k edi lash mexanizmla ini akomillash i ish”. –
Toshken : Fan a exnologiya, 2021.
5. Wo ld Bank. “Housing Finance in Eme ging Ma ke s”. – Washing on D.C., 2022.
6. Qodi o S. “Bank izimida ipo eka k edi la i boshqa u i”. – Toshken : Iq isodiyo , 2020.
