INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
674
KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINING IMKONIYATLARINI
OSHIRISHDA INNOVATSION YONDASHUVLAR
Sha ka o ich Mi zaaxmedo Nodi bek
O ien al uni e si e i do sen i, i. . .d. (PhD)
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17288839
Anno a siya. Ushbu maqolada muhim o‘ in egallagan kichik biznes a xususiy
adbi ko lik sek o ini yanada i ojlan i ish, shu o qali ichki bozo ni aqoba ba dosh, si a li a
ekspo bop mahsulo la bilan o‘ldi ish, yangi ish o‘ inla ini ya a ish, aholi da omadla ini
oshi ish hamda ba qa o iq isodiy o‘sishni a’minlashga qa a ilgan isloho la muhokama
qilinadi. Ayniqsa, boshqa u ning sama ali usulla ini jo iy e ish o qali ushbu subyek la ning
moliya iy ba qa o ligini oshi ish, moliya iy esu sla ga bo‘lgan eh iyojni ilmiy asoslangan
holda qondi ish, yangi moliyalash i ish manbala ini jalb e ish o qali a’minlash dolza b
masalala dan bi i si a ida ko‘ ilmoqda.
Kali so‘zla : kichik biznes ko xonala i, a moq ko xonala i, yalpi ichki mahsulo , sanoa
ko xonala i, kapi al, i ojlanish s a egiyasi, ashqi iq isodiy aoliya , xo ijiy in es i siyala ,
kichik biznes subyek la i.
Bugungi kunda kichik adbi ko likning i ojlanishiga o‘sqinlik qilayo gan eng mu akkab
muammola dan bi i – ko‘plab kichik biznes subyek la ining in es i siya a aylanma kapi al
eh iyojla ini qondi ish uchun ye a li moliya iy esu sla ga ega emasligidi . Bankla esa kichik
ko xonala ning pas k edi ka ola la i sababli k edi iskla ini yuqo i baholashga a oiz
s a kala ini oshi ishga majbu bo‘lmoqda. Shu bilan bi ga, kichik ko xonala ning ye a li
moliya iy mablag‘ aj a a olmasligi ula ning iq isodiy sama ado ligini oshi ish za u a ini yuzaga
kel i moqda. Bu esa k edi lash ja ayonini asosan ga o alabla iga bog‘lab qo‘ymoqda.
Ye opa I i oqida kichik a o‘ a ko xonala 250 na a dan ko‘p bo‘lmagan xodimga,
yillik 50 million ye odan oshmagan da omadga yoki 43 million ye odan kam umumiy balans
ak i la iga ega ashkilo la si a ida belgilanadi. Muhim jiha i shundaki, boshqa ko‘plab
da la la dan a qli a ishda, ula ning qonunchiligida ak i la hajmiga chega a iy limi belgilab
qo‘yilmagan.
AQShda esa kichik a o‘ a ko xonala ni mik o oi ala ga bo‘lish amalda ma jud emas.
Kichik biznes asni ida o‘ acha yillik da omad - 7,5 million AQSh dolla i a xodimla soni
o‘ acha 500 na a mezon si a ida qo‘llaniladi. Shu bilan bi ga, u li iq isodiy aoliya sohala ida
bu mezonla ga u licha cheklo la a biq e iladi. Kichik ko xonala ni a qlashda asosan yillik
mahsulo hajmi a da omad miqdo i asos qilib olinadi.
Malayziyalik mualli la gu uhi olib bo gan adqiqo la esa shuni aniqladiki, s a egik
ejalash i ishni qo‘llash a kichik biznes bozo iga yo‘nal i ilganlik aoliya sama ado ligiga
be osi a a’si ko‘ sa adi. Kichik a o‘ a biznes subyek la ining aqoba ba doshligini qo‘llab-
qu a lashga qa a ilgan s a egik ejalash i ish usulla i bozo yo‘nalishini ag‘ba lan i ishi a
biznes sama ado ligini oshi ishi lozim. Iq isodchi olimla ik icha, bozo yo‘nalishiga e’ ibo
qa a ish kichik biznes subyek la ining adbi ko lik muhi ini yaxshilashga yo dam be adi. Yuqo i
aqoba sha oi i esa bozo ma’lumo la iga (mijozla , kon agen la , aqoba chila haqidagi
ma’lumo la ga) ayanishni aqozo qiladi, bu esa o‘z na ba ida bozo sha oi idagi o‘zga ishla ni
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
675
kuza ib bo ish imkonini be adi. Demak, bozo yo‘nalishi s a egik ejalash i ish o qali kichik
biznes aoliya ining sama ado ligini oshi adi.
Kichik a o‘ a ko xonala , shuningdek, yi ik biznes subyek la i xo ijda xalqa o
moliya iy hisobo s anda la i (IFRS) asosida hisob yu i adi. Mamlaka imizda esa kichik biznes
subyek la i aoliya ida milliy moliya iy hisobo s anda la i qo‘llaniladi. Shu sababli, ba cha
xo‘jalik yu i u chi subyek la da o‘liq jo iy e ilgan deyish mumkin emas.
Hisob izimidagi das labki a qla a na ijada moliya iy ma’lumo la ning hisobo la da
u licha aks e i ilishi sababli, mahalliy a xo ijiy ko xonala moliya iy ahlil na ijala ini
solish i a olmaydi. Chunki bi xil moliya iy koe i sien la ni hisoblash u licha shakllangan
ma’lumo la ga asoslanadi. Bundan ashqa i, mahalliy amaliyo da moliya iy ahlil ko‘p oq
en abellik, adbi ko lik aolligi, moliya iy ba qa o lik a lik idlik, o‘lo qobiliya i kabi
ko‘ sa kichla ga qa a ilgan bo‘lsa, xo ijiy amaliyo da aksiyala qiyma idagi o‘zga ish, oyda,
umumiy xa aja la dagi doimiy xa aja la ulushi hamda pul oqimla i a majbu iya la nisba i
chuqu o‘ ganiladi.
Kichik biznes subyek la ini i ojlan i ishga qa a ilgan isloho la ni amalga oshi ish
mezonla idan bi i, a alo, kichik biznesni moliyalash i ish bilan bog‘liq masalala ni hal qilish a
mu axassisla omonidan aqdim e ilgan akli la ni amaliyo ga keng jo iy e ish bo‘lishi ke ak.
Kichik a xususiy biznes subyek la ini qo‘llab-qu a lashga oid boshqa bi muhim mezon esa
ney al a maqsadli siyosa ning jo iy e ilishidi . Muhim yo‘nal i ilgan siyosa la dan bi i da la
ko xonala i o qali moliya bozo ida be osi a ish i ok e ish a ay im oi adagi kichik biznes
subyek la iga selek i himoya ko‘ sa ishdi . Bunday cho ala ga kichik biznes a xususiy
adbi ko lik subyek la i uchun k edi s a kala ini pasay i ish, shuningdek, ula ga qulay biznes
muhi ini shakllan i ish ki adi (Jia, X., Cui, Y., Pa o, R., Venka achalam, S., Kanday, R. &
Tu aye ich, J., 2023).
Shu bilan bi ga, kichik biznes hamda xususiy adbi ko lik subyek la i oda da bankla
omonidan k edi ni a’minlash uchun alab e iladigan asosiy osi ala ye yoki bino kabi ga o
mablag‘la iga ega emas. Aksincha, ula asosan moliyalash i ishda ko‘chmas mulk emas, balki
ko‘chma mulkka ayangan holda ish yu i adila . Za u iy huquqiy a ins i u sional himoyani
a’minlash uchun an’ana iy ka ola la asosida al e na i k edi lash a ian la ini ishlab chiqish a
adbi ko la ning biznesni boshlashi hamda boshqa ishi uchun za u esu sla dan oydalanish
imkoniya la ini ya a ish, shuningdek, ka ola li o‘yxa ga olish osi ala idan oydalanish mumkin.
Kichik biznes a xususiy adbi ko lik uchun moliya iy o‘siqla ni kamay i ish yo‘lla idan
bi i bu – moliya iy osi ala ni ya a ish, o‘yxa dan o‘ kazish a amalga oshi ishni qo‘llab-
qu a lo chi in a uzilmani izimli a ishda mus ahkamlashdi . Bunga qonunla , qa o la ,
ins i u ka ola la i, k edi ga layoqa lilik ko‘ sa kichla i a k edi hisobo la i ki adi.
Jahonning iq isodiy sohada eng mu a aqiya li da la la i xususiy sek o ni qo‘llab-
qu a lash a kichik biznesni kengay i ishga qa a ilgan cho ala ni amalga oshi moqda. Bunday
da la la qa o iga Ge maniya, Yaponiya, Ko eya Respublikasi, AQSh a Buyuk B i aniya ki adi.
Shundan kelib chiqib, kelajakda O‘zbekis on Respublikasining ham iq isodiy i ojlanishda
ushbu “yuqo i ezlikdagi lokomo i ”ni qo‘llab-qu a lashni asosiy maqsadla idan bi i si a ida
belgilashi qiyin emas.
Bugungi kunda mamlaka imizda biznes muhi ini yanada libe allash i ish maqsadida,
sha o likni a’minlash a adbi ko lik aoliya iga oid a ib- aomilla ni soddalash i ishga alohida
e’ ibo qa a ilmoqda. Mus aqillikning das labki yilla ida O‘zbekis onda deya li bi o a ham
xususiy ko xona yo‘q edi. Bugungi kunda esa kichik biznes yalpi ichki mahsulo ning ya midan
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
676
ko‘pini ishlab chiqa adi, iq isodiy subyek la ning o‘ndan o‘qqizi aynan shu sohaga o‘g‘ i
keladi.
Mu axassisla ning a’kidlashicha, xususiy adbi ko lik aholining bandligini a’minlash a
da omadla ini oshi ishda alohida o‘ in u adi: ish bilan bandla ning
78 oizi kichik biznes sohasida aoliya yu i adi, aholining 52 oizdan o iq da omadi adbi ko lik
aoliya idan shakllanadi. Bu esa ushbu sohaning inson kapi ali i ojlanish da ajasi a si a ini
oshi ishdagi o‘ a muhim ahamiya idan dalola be adi.
Xo ijiy aj ibala shuni ko‘ sa adiki, kichik biznes a xususiy adbi ko lik doimiy
a ishda o‘smoqda. Ko‘plab ashabbusko insonla nooda iy g‘oyala ga ega, bi oq bu o zula ini
amalga oshi ish uchun moliya iy manbala ni opishda muammola ga duch kelishadi.
Tadbi ko la , oda da, ba cha kuchla ini kapi alni ko‘pay i ishga yo‘nal i ishni a zal ko‘ ishadi.
Ula yangi biznes ochish uchun qa z olish ja ayoniga aq a mablag‘ sa lashni is amaydila .
Kichik biznes a xususiy adbi ko likni moliyalash i ishni a’minlashda muhim ol
o‘ynaydigan bi nech a omilla ma jud:
Hujja la ni o‘g‘ i yu i ish – mamlaka da bankla k edi la ning ka a qismini aj a adi.
Ammo kichik biznes ko‘pincha bank alab qiladigan za u ka ola la ni aqdim e a olmaydi.
Qa zdo ning bankka ye a licha ma’lumo be masligi ham k edi aj a ishga jiddiy o‘sqinlik
qiladi. Hujja la ning ye a li emasligi bank a qa zdo o‘ asida muammola ni yuzaga kel i ishi
mumkin. Shu sababli, ko xonala ba cha za u hujja la ma judligini a’minlashla i sha .
P o essional ahba lik – ba’zi adbi ko la ba cha muammola ni mus aqil hal qilishga
u inadila . Bi oq sohaning ba cha jiha la ini nazo a qilishga in ilish muammola ni yanada
kuchay i ishi mumkin. Tadbi ko hisob-ki ob a soliqqa oid bilimla ga ega bo‘lishi mumkin,
lekin k edi olish bo‘yicha ye a li aj ibaga ega bo‘lmasa, ja ayonning mohiya ini o‘liq
ushunmasligi eh imoli ka a.
Foiz s a kala i – kichik biznes a xususiy adbi ko lik subyek la iga be iladigan
k edi la oda da yuqo i oiz s a kala i bilan aqdim e iladi. Shu bois, ushbu sohada
mu a aqiya ga e ishish uchun yaxshi na ijala ni ko‘ sa ish a isbo lash muhim hisoblanadi.
Faoliya sama ado ligi oshib bo gani sayin, ushbu soha haqidagi umumiy qa ashla ham ijobiy
omonga o‘zga adi.
K edi ey ingi – k edi ni asdiqlash ja ayonida juda muhim ol o‘ynaydi a oiz
s a kala iga a’si qiladi. K edi a ixidagi ha qanday o‘zga ish yomon k edi ey ingiga olib
kelishi mumkin. Pas k edi ey ingi esa k edi olish yo‘lida jiddiy o‘siqqa aylanadi.
Ri ojlanayo gan mamlaka la da kichik biznes a xususiy adbi ko lik in es i siyala ni
oshi ishda o‘xshash qiyinchilikla ga duch keladi. Buning asosiy sababi – ushbu sek o yuqo i
xa li deb baholanadi a ay im bankla o‘z mablag‘la ini bu sohaga yo‘nal i ishni xa li
hisoblaydi. Shu sababli ko‘plab mamlaka la da xususiy sek o ga in es i siyala ni ag‘ba lan i ish
uchun u li im iyozla jo iy e ilgan. Masalan, Hindis on hukuma i ijo a bankla i k edi
siyosa la ida kamida 40% ulushni us u o sek o la ga yo‘nal i ish alabini belgilagan bo‘lsa,
Bangladeshda ins i u sional in es o la ak i la ining 30% ini us u o sek o la ga ki i ishi
majbu iy qilib belgilangan.
Ilmiy adqiqo la a ilg‘o xo ijiy aj ibala ni o‘ ganish asosida bankla omonidan biznes
subyek la ini k edi lash amaliyo ini akomillash i ish bilan bog‘liq muammola ni hal qilish
yo‘lla i ma jud bo‘lib, ula ning O‘zbekis on bank izimida qo‘llanilishi yuqo i sama aga olib
kelishi mumkin.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
677
Kichik biznes ko xonala i aoliya i ahlili shuni ko‘ sa adiki, di e si ika siyaning sus ligi
sababli ula ning pul oqimla i hisobo idagi asosiy bo‘lim “ope a sion aoliya ” hisoblanadi.
Chunki asosiy aoliya da ejalash i ish, ahlil a nazo a ni alab qiladigan eng ko‘p ope a siyala
amalga oshi iladi.
Pul oqimla ini boshqa ish kichik biznes ko xonala i uchun moliya iy boshqa u
usulla i ichida eng muhim yo‘nalishla dan bi idi . Pul oqimla i ko xonaning haqiqiy o‘lo
qobiliya ini aks e i adi a ula yo damida bu un ashkilo ning moliya iy hola ini ahlil qilish,
ejalash i ish hamda nazo a qilish imkoniya i ya a iladi. Pul oqimla i o‘g‘ isidagi hisobo
oydalanu chila ga xo‘jalik yu i u chi subyek ning moliya iy ah olidagi o‘zga ishla ni
baholash, hisobo da ida qancha mablag‘ ki gani a qancha mablag‘ chiqqani haqida ma’lumo
be adi. Shuningdek, pul oqimla i hisobo ida xo‘jalik yu i u chi subyek omonidan ope a sion,
in es i sion yoki moliya iy aoliya na ijasida olingan pul oqimla i haqida aniq ma’lumo
bo‘lishi za u , deb hisoblaymiz.
Shuningdek, mamlaka iq isodiy i ojlanishida a milliy s a egik loyihala da aol
ish i ok e ish us u o azi a bo‘lib qolmoqda. Xususan, mijozla ga xalqa o s anda la ga mos
bank xizma la ini ko‘ sa ish o qali a moq in a uzilmasini yangilash imkoniya la ini
kengay i ish muhimdi . Shu bilan bi ga, ha bi mijozning a moq xususiya la i haqida
xaba do ligini oshi ish a ula ning biznes aoliya i – ko po a i , kichik a o‘ a, chakana sek o
sama ado ligini oshi ish uchun dolza b bank osi ala idan oydalanish alab e iladi. Bank o‘z
s a egiyasini anlashda Respublikamiz hukuma i omonidan belgilangan bank izimini isloh
qilish, yangi bank izimini ya a ish a isloho la ni amalga oshi ishga oid azi ala ga ayanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ida , R. (2012). Bozo yo‘nalishining s a egik ejalash i ish amaliyo la i a na ijado lik
munosaba iga osi achi si a ida a’si i: Malayziya KOBla idan dalilla / R. Ida , Y. Yuso ,
R. Mahmood. Kichik a o‘ a biznesni i ojlan i ish bo‘yicha xalqa o kon e ensiya:
«Inno a siya a ba qa o lik» (ICSMED 2012). P ocedia Economics and Finance, № 4,
2012, 68-75-be la .
2. Kalkan, A. (n.d.). Tu kiya KOBla ida s a egik ejalash i ish osi ala i a usulla idan
oydalanish a ula ni anlash: ahba la ning qa ashla iga ko‘ a / A. Kalkan, Ö.C. Bozku k //
9-kon e ensiya.
3. She nae , A.A. (2021). Mik oda ajada soliq ejalash i ishda soliq ahlili. Zamona iy an,
a’lim a a biyaning dolza b muammola i elek on ju nali.
2021-yil, e al, IV-son. ISSN 2181-9750, 75–82-be la .
4. Jia, X., Cui, Y., Pa o, R., Venka achalam, S., Kanday, R., & Tu aye ich, J. (2023). Ko‘p
agen li izimla ni mu o iqlash i ilgan boshqa ishda aksion- a ibli chiziqsiz
englamala ning qo‘llanilishi. Nonlinea Enginee ing, 12(1), 20220335.
h ps://doi.o g/10.1515/nleng-2022-0335
5. Kalkan, A. (2013). Tu kiya KOBla ida s a egik ejalash i ish osi ala i a usulla idan
oydalanish a ula ni anlash: ahba la ning qa ashla iga ko‘ a / A. Kalkan, Ö.C. Bozku k.
9-xalqa o s a egik boshqa u kon e ensiyasi. P ocedia - Social and Beha io al Sciences,
№ 99, 2013, 1016–1025-be la .
6. She nae , A.A. (2020). Aksiyado lik jamiya la i soliqqa o ish sama ado ligi masalasi
haqida. Iq isodiyo a biznes: naza iya a amaliyo . Xalqa o ilmiy ju nal, №9-2 (67).
Mosk a, “Kapi al” nash iyo i, 149–152-be la .
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
678
7. Tu aye ich, J. I., & Akmal o‘g‘li, S. M. (2023). In es i sion loyihala ni moliyalash i ishda
Tiklanish a a aqqiyo jamg‘a masining o‘ ni. Pedagogs ju nali, 35(4), 147–157.
8. She nae , A.A. (2020). Ko xonala da soliq ejalash i ishning umumiy me odologik asosla i.
In e na ional Jou nal o Economics, Comme ce and Managemen , UK. ISSN 2348-0386,
Vol. VIII, Issue 4, Ap il 2020. 357-be .
9. As o , A., & Inomjon, J. (2023). O‘zbekis onda da la boshqa u o ganla i ish haqi izimini
akomillash i ish masalala i. Pedagogs ju nali, 35(4), 128–138.
10. She nae , A.A. (2020). Aksiyado lik jamiya la ida moliya iy xa sizlikni a’minlash
izimida soliq ejalash i ish. In e nauka: ilmiy ju nal, № 12(141), qism 2. Mosk a,
“In e nauka” nash iyo i, 43–45-be la .
11. Jumaniyazo , I., & Vohido a, R. (2023). Da la byudje i mablag‘la idan oydalanishda
moliya iy nazo a ni kuchay i ish yo‘lla i. Science and Educa ion, 4(6), 881–887.
h ps://openscience.uz/index.php/sciedu/a icle/ iew/6100
12. She nae , A. A. (n.d.). Aksiyado lik jamiya ida ichki soliq nazo a i izimini ashkil e ish
amoyilla i a usulla i. In e na ional Jou nal o Economics, Business and Managemen
S udies, ISSN 2347-4378.
13. Jumaniyazo , I. T. (n.d.). O‘zbekis on ekons uksiya a a aqqiyo jamg‘a masining
moliya iy kapi alining iq isodiy o‘sishga a’si i. In e na ional Jou nal o Economics,
Comme ce and Managemen , UK. ISSN 2348-0386.
14. She nae , A. A. (2020). Aksiyado lik jamiya la ida soliq ejalash i ishni akomillash i ish –
moliya iy menejmen sama ado ligini oshi ish mexanizmi si a ida. Iq isodiyo a jamiya ,
(4), 20–28.
15. Jumaniyazo , I. (2020). Su e en jamg‘a mala aoliya ida xo ijiy aj iba. In e na ional
Finance and Accoun ing, 2020(2), 1.
16. Ida , R. (2012). Bozo yo‘nalishining s a egik ejalash i ish amaliyo la i a na ijado lik
munosaba iga osi achi si a ida a’si i: Malayziya KOBla idan dalilla / R. Ida , Y. Yuso ,
R. Mahmood. Kichik a o‘ a biznesni i ojlan i ish bo‘yicha xalqa o kon e ensiya:
«Inno a siya a ba qa o lik» (ICSMED 2012). P ocedia Economics and Finance, № 4,
2012, 68–75-be la .
17. Jumaniyazo , I. T. (2019). O‘zbekis on ekons uksiya a a aqqiyo jamg‘a masi
xa aja la ining YAIM o‘sishiga a’si i. Science, esea ch, de elopmen , №16. Monog a iya
(kon e ensiya ma e ialla i).
18. Jumaniyazo , I., & Xayda o , A. (2023). Ij imoiy sug‘u aning ij imoiy himoyadagi
ahamiya i. Science and Educa ion, 4(1), 1033–1043.
h ps://openscience.uz/index.php/sciedu/a icle/ iew/4941
19. Inomjon, J. (2023). Gende byudje lash i ishda da la moliya iy nazo a ining o‘ ni. Ta’lim
yangilikla i: XXI as adqiqo la i, 1(6), 1187–1191.
20. Da la boye a, M. S. qizi, & Jumaniyazo , I. T. (2023). Yashil byudje lash i ish a uni
O‘zbekis onda jo iy e ish is iqbolla i. Science and Educa ion, 4(2), 1509–1516.
h ps://openscience.uz/index.php/sciedu/a icle/ iew/5237
21. Jumaniyazo , I. T., & Islomo , A. (2023). O‘ a mudda li da uchun iskal s a egiyani
akomillash i ish is iqbolla i. Pedagogs ju nali, 35(4), 121–127.
