INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
694
KAMBAGʻALLIKNI QISQARTIRIShNING INDIVIDGA
XOS MONOIQTISODIY MODELI
Na uz-Zoda Bax iyo Negma o ich
Buxo o da la uni e si e i, i. .d., p o esso
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17288950
Anno asiya. Maqola kambagʻallikni qisqa i ishning monoiq isodiy modelini ya a ishga
bagʻishlangan boʻlib, unda kambagʻallikning indi idga xos boʻlgan jiha la ini aks e i adigan
inson iq isodiy qobiliya la ini i ojlanganlik da ajasini baholashning ye i a mezonla i, shaxsiy
da omadni shakllan i ish zanji ining da omad manbala i, inson iq isodiy qobiliya la ini
oʻyobga chiqa ish a ijo a lash i ishni amalda oshi ish imkonini ya a adigan mehna a
adbi ko lik aoliya i u la i, “Qobiliya /Da omad” mu anosibligi ahlili asosida insonning
monoiq isodiy qiyo asini i odalaydigan besh a iq isodiy ma abala i hamda indi idning u mush
da ajasini oshi ish yoʻlla i yo i ilgan.
Kali soʻzla : kambagʻallik, monoiq isodiy model, boylik o mulasi, adbi ko lik
qobiliya i, shaxsiy da omad zanji i, “Qobiliya /Da omad” mu anosibligi.
Ha bi inson bu oniy dunyoga kelib hayo iy eh iyojla ini oʻliq qondi ib, oʻq yashashga
haqli a bu uchun u egishli ichki salohiya ga ega. Bunday qobiliya la dan, aga bi i, ba cha
iq isodiy izimla da amal qilib kelayo gan mehna qobiliya i boʻlsa, ikkinchisi – bozo
iq isodiyo iga xos boʻlgan adbi ko lik qobiliya idi .
Inson iq isodiy aoliya ining mehna qilish a adbi ko lik ishi bilan shugʻullanish
xususiya idan kelib chiqgan holda, biz kambagʻallikka al e na i u mush a zi boʻlmish boylik
o mulasini “boylik eng oylik plyus kunlik”, deb oddiy a ommabop a zda i odalashni a siya
e amiz. Bundan asosiy maqsad - iq isodiy a biyani keng omma o asida ushuna li a sama ali
amalga oshi ishdan ibo a . Gap shundaki, aga biz, shoʻ ola iq isodiyo ining hukm onligi
da ida, yoshla ni mehna uhida, “mehna dan kelsa boylik, u mush boʻla chi oylik” shio i
os ida bi omonlama a biyalab kelgan boʻlsak, endi, yangilanayo gan Oʻzbekis onda ula ni ikki
omonlama: ham mehna a ham adbi ko lik uhida, yangicha - “mehna dan kelsa boylik,
oʻzgʻo ga ye a oylik, adbi ko likdan ushsa kunlik, u mush boʻla chi oylik” shio i os ida
iq isodiy a biyasini yoʻlga qoʻyish za u , deb hisoblaymiz. Shuning uchun, mualli lik boylik
o mulasida o a-ona a qa indoshla dan qoldi ilgan me osning qiyma i a boshqa da omad
manbala ini inoba ga olinmasdan, aqa kishi oʻzi be osi a ishlab opadigan da omad manbala i
koʻ sa ilgan.
Bi oq, eal hayo da odamla ning iq isodiy qisma i u li u mush si a ida kechadi. Bi i,
hayo da aniq maqsadla ini koʻzlab, yaxshi oʻqib, kasb-huna ga ega boʻlgan holda ham aqlli
mehna a ham adbi ko lik qobiliya la ini oʻliq oʻyobga chiqa a olib, boy-bada la lik
ma abasiga e ishishga muyassa boʻladi. Ikkinchisi adbi ko lik bilan shugʻullanishni a zal
koʻ ib, oʻq yashaydi. Uchinchisi oʻ ahol u mush a zida qolib, jismoniy mehna aoliya idan
qoʻlga oladigan oyligi hisobidan uy-xoʻjaligini bi amallab yu i ishga sazo o boʻladi.
Toʻ inchisi u li sababla ga koʻ a, oʻz iq isodiy imkoniya la ini oʻliq oʻyobga chiqa olmasdan,
kambagʻallik da ajasida hayo kechi adi a hayo iy eh iyojla ini qondi a olmasdan yashaydi.
Beshinchisi esa juda ham kam da omadga ega boʻlib yoki umuman da omadsiz qolib, da la ning
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
695
ij imoiy koʻmaki a boshqala ning moddiy yo dami hisobidan zoʻ gʻa kunini koʻ ib,
qashshoqlikda yashaydi.Odamla u mush da ajasidagi iq isodiy a o u la bi inchi na ba da
kishining oʻzidan bogʻliq, ugʻma iq isodiy qobiliya la ini oʻyobga chiqa ish yoʻlida ye a li
da ajada say’-ha aka qilmaslik, bilim olishga in ilmaslik, kasb-huna ga oʻ ganmaslik,
dangasalik, ishlamay beko yu ish, deb hisoblaymiz.
Yuqo ida bayon e ilgan ik -aqidala ga asoslanib, biz kambagʻallikni qisqa i ishning 1-
chi asm koʻ inishidagi mualli lik indi idga xos boʻlgan “monoiq isodiy modeli”ni a siya
e amiz.
1- asm. Kambagʻallikni qisqa i ishning indi idga xos monoiq isodiy modeli
1
1-chi asmdan koʻ inib u ibdiki, ushbu model kambagʻallikning indi idga xos boʻlgan
jiha la ini aks e i adigan ikki a qa ama-qa shi omonla da joylashgan ki ish qismla i, bu
qismla ning bi -bi iga a'si koʻ sa ib ha aka ga kel i adigan ja ayon qismi hamda “qobiliya ”
u la i a “da omad” manbala ining oʻygʻunlan i ilishi e aziga shakllan i adigan juz'iy a
umumiy na ija qismla idan ibo a .Modelning ha bi a kibiy qismla ini ba a sil koʻ ib chiqamiz.
Kambagʻallikni qisqa i ishning indi idga xos monoiq isodiy modelining chap
omonidagi “Inson iq isodiy qobiliya la ini i ojlan i ish”, deb nomlangan ki ish qismi hayo da
oʻz izq- oʻzini opib olish imkonini ya a adigan muhim da omad manbai hisoblanadi. “Iq isodiy
1
Manba: Mualli ishlanmasi.
Inson iq isodiy
qobiliya la ini
i ojlan i ish
Shaxsiy
da omad
zanji ini
ya a ish
Indi idning monoiq isodiy qiyo asining shakllanishi
QOBILIYAT
Indi idning u mush da ajasini oshi ish
Inson iq isodiy
qobiliya la ini o‘yobga
chiqa ish a
ijo a lash i ish
•Yollanma mehna
•O‘zini o‘zi band qilgan mehna
aoliya i
•Kichik biznes a xususiy
adbi ko lik
•Biznesga egalik
• Ko po a i meneje lik
aoliya i
•Sa moyado lik aoliya i
•Inno a sion aoliya i
DAROMA
D
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
696
qobiliya la – inson iq isodiy unumdo ligini oʻlcho mezoni si a ida xizma qiladi” [2]. Shuning
uchun, iq isodiy jiha dan insonga baho be ishda uning iq isodiy qobiliya la ining i ojlanganlik
da ajasini aniqlash muhim ahamiya kasb e adi.Inson iq isodiy qobiliya la ining i ojlanganlik
da ajasini quyidagi ye i a mezonla i asosida baholashni maqsadga mu o iq, deb hisoblaymiz:
1.Iq isodiy a biya koʻ ganligi;
2.Iq isodiy bilimdonligi;
3.La ozimdagi ma abasi a kasbiy maho a i;
4.Mehna qobiliya ini sama ali oʻyobga chiqa ishi;
5.Tadbi ko lik aoliya i bilan shugʻullanish sama ado ligi;
6.Da omad a sa -xa aja la ning mu anosibligi;
7. Sa moyado lik maho a i.
Monoiq isodiy modelining oʻn omonidagi “Shaxsiy da omad zanji ini ya a ish“, deb
nomlangan ki ish qismi mehna ga layoqa li kishining iq isodiy qobiliya la ini i ojla i ib, ula ni
oʻyobga chiqa ish a ijo a lash i ish e aziga ya a adigan da omad u la ining shakllan i ishini
naza da u adi. Bunda, shaxsiy da omad zanji ini, dunyoda mashhu biznes maslaha chisi Robe
Kiosakining “pul oqimining k ad an i” gʻoyasiga mu o iq oʻ a - yollanma xizma chining ish
haqisi, oʻzi uchun ishlo chining da omadi, biznes egasining da omadi a sa moyado la ning
oiz da omadidan a kib opadi [3]. Shuningdek, ushbu zanji ga inno asion aoliya idan oladigan
da omadni ham ki i ish maqsadga mu o iq boʻladi. Shaxsiy da omad zanji ini 2- asmda
koʻ sa ilgan da omad manbala i hisobidan ya a ish mumkin, deb hisoblaymiz.
2- asm. Shaxsiy da omadni shakllan i ish zanji i
2
Monoiq isodiy modelining ikki a qa ama-qa shi omonida joylashgan ki ish qismla ini bi -
bi iga a'si koʻ sa ib ha aka ga kel i adigan “Inson iq isodiy qobiliya la ini oʻyobga chiqa ish a
ijo a lash i ish”, deb nomlangan ja ayon qismida indi idning amalda qoʻllash mumkin boʻlgan
mehna a adbi ko lik aoliya u la i koʻ sa ilgan. Biz “Qobiliya /Da omad” mu anosibligi
ma isasi doi asida inson qobiliya la ini oʻyobga chiqa ish a ijo a lash i ish asosida ula ning
da omad kel i u chi manbala ini oʻ gandik [4].
“Qobiliya /Da omad” mu anosibligini oʻ ganish shuni koʻ sa iyap iki,
amalda mehna yoshidagi kishila oʻz mehna qobiliya ini ikki yoʻl bilan oʻyobga
chiqa ishla i mumkin.Bi inchi, yollanma ishchi-xizma chi si a ida da la a
noda la ko xona, ashkilo a muassasala ida mehna aoliya ini amalna oshi ish
yoʻli. Ikkinchisi, oʻz-oʻzini bandligini ashkil e ib, shaxsiy uyla ni a'mi lash, oʻz
a omobili bilan ki akashlik qilish, uyida shi inlikla ni pishi ib, mijozla iga e kazib
be ish, ma diko lik a zida ha xil ishla ni baja ish kabi mus aqil mehna qilish
yoʻli. Aga yollanma ishchi-xizma chi ish haqi, us amala a muko o puli si a ida
doimiy da omad olsa, oʻzi oʻzining bandligini a'minlash e aziga kishi aq inchalik
2
Manba: Mualli ishlanmasi.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
697
da omadga ega boʻladi. Mehna ning ikkala yoʻlida ham odamla muayyan
miqdo dagi da omadni qoʻlga ki i ib, oʻz moliya iy a'mino ini ashkil e ilgan
holda, kambagʻallikdan chiqib, aqalli oʻ ahol u mush da ajasida yashash imkoniga
ega boʻladi.
Kambagʻallikni qisqa i ishning monoiq isodiy modelining chap a oʻn omonla idan,
ikki a - “QOBILIYaT” a “DAROMAD” s elkala i o qali “Indi idning monoiq isodiy
qiyo asining shakllanishi”, deb nomlangan juz'iy na ija qismiga yoʻnal i ilganligi,
“Qobiliya /Da omad” mu anosibligi a ula ning oʻza o uygʻunlanishi e aziga insonning
iq isodiy kamolo ga e ish ma abala ini i odalaydi. Iq isodiy komil inson – bu oʻz na sini jilo lay
oladigan hamda ij imoiy-iq isodiy ahamiya ga molik qobiliya la ga ega boʻlib, ula ni oʻzining,
oilasining, milla i a xalqining, da la ining a o onligi a man aa i yoʻlida sama ali oʻyobga
chiqa a oladigan kishidi [4]. Biz insonning monoiq isodiy qiyo asini i odalaydigan besh a
quyidagi iq isodiy ma abala ini aj a ishni a siya e amiz:
1.Iq isodiy zai inson – a'lim olayo ganligi, ishsizligi, yosh bolaliligi, uy bekaliligi a
boshqa sababla ga koʻ a ishlamaydigan; malakasi pas ligi yoki ishyoqmasligi u ayli kam ish
haqi oladigan; oila is e'mol sa a iga 0%dan 25% da omad ulushini qoʻshib iq isodiy na sizlilik
hola ida qa o opgan, mehna yoshidagi kishidi .
2.Iq isodiy salohiya li inson – oʻz mehna qobiliya ini oʻyobga chiqa ib ish haqi
hisobidan oila is e'mol sa a iga 26%dan 50% ulush qoʻshiladigan holda aqa oʻzining eh iyojini
qondi ishiga qud a i ye adigan kishidi .
3.Iq isodiy qud a li inson – oʻz mehna qobiliya i bilan bi qa o ga adbi ko lik
qobiliya ini ham oʻyobga chiqa ib oila is e'mol sa a iga 51%dan 100% ulush qoʻshiladigan
holda oʻzining a oilasining eh iyojla ini qondi ishga qodi boʻlgan kishidi .
4.Iq isodiy ba kamol inson – bolalik a yoshlik da idan mehna se a lik uhida a biya
koʻ gan, oʻziga xos kasbni egallay olgan, oʻz mehna a adbi ko lik qobiliya la ini jamiya
man aa i a xalq a o onligi yoʻlida sama ali oʻyobga chiqa gan holda oʻ acha s a is ik
oilaning bi adan koʻp oq is e'mol sa a i qiyma iga ek i alen boʻlgan da omad qoʻlga ki i ib,
oʻzining a oilasining eh iyojla ini qondi adigan hamda kam a'minlangan aholiga ij imoiy
koʻmaklasha u adigan, iq isodiy kamolo choʻqqisiga e ishilgan kishidi .
5.Iq isodiy nomukammal inson – po axoʻ lik, i ibga lik, no asmiy adbi ko lik yoʻli
bilan da omad qoʻlga ki i adigan, da la soliqla ni qisman yoki umuman oʻlamasdan da omadga
ega boʻladigan, ishlab opgan da omadining koʻp qismini qimo bozlik, nashamandlik,
a aqxoʻ lik, oxishabozlik kabi noshois a mashgʻulo la ga sa lanib oila is e'mol sa a iga a zimas
ulush qoʻshiladigan kishidi .
Nihoya da, mualli lik modelning soʻnggi “Indi idning u mush da ajasini oshi ish”, deb
nomlangan umumiy na ija iy qismi inson iq isodiy qobiliya la ini sus da ajadan i ojlangan
da ajasiga ye kazish a ula ni pul oqimining yollanma a mus aqil mehna , yakka a ibdagi
adbi ko lik a biznesga egalik hamda sa moyado lik a inno asion adbi ko ligi sek o la ida
oʻyobga chiqa a olish e aziga iq isodiy komil insonning salohiya li, qud a li a ba kamollik
ma abala iga ye ib bo ishi sa i u mushining qashshoqlik da ajasidan kambagʻallik da ajasiga,
kambagʻallikdan oʻ ahollikga a undan a o onlik da ajasiga koʻ a ishida namoyon boʻladi.
Shunday qilib, Oʻzbekis onda kambagʻallikni monoiq isodiy yoxud indi idning mehna
a adbi ko lik qobiliya la ini i ojlan i ish a oʻyobga chiqa ish asosida qisqa i ish uchun,
a alo, iq isodiy a'lim a a biyani i ojlan i ish, ishga ma hama monoma kazla ning sonini
koʻpay i ib, ula da us oz-shogi d munosaba la iga asoslangan kasbga a adbi ko likka oʻqi ishni
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
698
yoʻlga qoʻyish, xo ijiy a milliy in es isiyala ni jalb e ish, ilm- an a inno asiyala ni a aqqiy
e i ish asosida hududla da yangi ish joyla ini ya a ishga qa a ilgan keng koʻlamli a sama ali
cho a- adbi la ni amalga oshi ish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. P eziden kambagʻallikdan chiqishda odamla ni adbi ko likka oʻ ga ish haqida gapi di.
h p://da akchi.uz/uz/86415.
2. Na uz-Zoda B.N.Iq isodiy qobiliya la ning oʻlcho mezonla i. Psixologiya ilmiy ju nal, 3-
son, 2014- yil. 1-6 b.
3. Kiosaki R.T., Lech e Sh.L. Pul oqimi k ad an i. T.: Yu is -media ma kaxi, 2014. – 176 b.
4. Na oʻzzoda B.N. Ba kamol a lodning iq isodiy salohiya ini shakllan i ish. Buxo o Da la
uni e si e i ilmiy axbo o i, 2-son, 2010 y. 32-38 b.
