INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
699
INNOVATSION AUDIT XIZMATLARI VA ULARNING
BUGUNGI AUDIT TIZIMINI TAKOMILLASHUVIDA TUTGAN
O’RNI
Naza o a Ozoda Vahobo na
TDIU, “Moliya iy ahlil a audi ” ka ed asi o’qi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17288969
Anno a siya. Maqolada inno a sion audi xizma la ining mazmuni, ula ning me odologik
asosla i hamda zamona iy audi o lik izimini akomillash i ishdagi ahamiya i yo i ilgan.
Deloi e a PwC kabi xalqa o audi kompaniyala ining so‘nggi yilla da ishlab chiqqan
inno a sion exnologiyala i (A gus, Halo, GL.ai, Co ex, Cash.ai) misolida audi ja ayoniga
sun’iy in ellek a aqamli exnologiyala ni a biq e ishning a zallikla i ko‘ sa ib o‘ ilgan.
Kali so‘zla : Inno a sion audi , akola la audi i, aoliya audi i, ja ayon audi i, sun’iy
in ellek , aqamli exnologiyala , audi izimi.
Abs ac . The a icle examines he essence o inno a i e audi se ices, hei
me hodological ounda ions, and hei impo ance in imp o ing he mode n audi sys em. The
ad an ages o in oducing a i icial in elligence and digi al echnologies in o he audi p ocess
a e illus a ed h ough ecen inno a ions de eloped by in e na ional audi i ms such as
Deloi e and PwC (A gus, Halo, GL.ai, Co ex, Cash.ai).
Keywo ds: Inno a i e audi , compe ence audi , pe o mance audi , p ocess audi ,
a i icial in elligence, digi al echnologies, audi sys em.
Аннотация. В статье рассматривается сущность инновационных аудиторских
услуг, их методологические основы и значение в совершенствовании современной
системы аудита. На примере инновационных технологий, разработанных в последние
годы международными аудиторскими компаниями Deloi e и PwC (A gus, Halo, GL.ai,
Co ex, Cash.ai), показаны преимущества внедрения искусственного интеллекта и
цифровых технологий в аудиторский процесс.
Ключевые слова: Инновационный аудит, аудит компетенций, аудит
деятельности, аудит процессов, искусственный интеллект, цифровые технологии,
система аудита.
Audi - bu ashkilo ning u li biznes ja ayonla ini o'lchash a baholash me odologiyasidi
Shu bilan bi ga, bi qa o mu axassisla ning a'kidlashicha, hozi gi aq da audi o lik aoliya ini
audi o lik xizma la ini ko' sa ishga bosqichma-bosqich o'zga i ish endensiyasi kuza ilmoqda.
Asosiy e' ibo bu un ashkilo ni boshqa ish izimining sama ado ligini oshi ishni boshlaganligi
sababli, bunday yondashu audi o lik xizma la ining ko'lamini kengay i ishga yo dam be adi.
Inno a sion audi ashkilo ahlilining mus aqil yo'nalishi si a ida hanuzgacha yaxshi
ushunilmagan. Ushbu sohadagi adqiqo chila ning aksa iya i inno a sion audi ning mazmuni a
me odologiyasiga u li xil yondashu la bo'lishiga qa amay, hozi gi pay da u yoki bu
yondashu ning sama ado ligi o'g' isida ye a li empi ik ma'lumo la bazasi yo'q. Shu bilan bi ga,
u li xil naza iy yondashu la ba'zi qoidala a amoyilla ni aniqlashga, eng muhimi, inno a sion
audi ning mohiya ini aniqlashga imkon be adi.
Che el manbala ida inno a sion audi ni ushunishda uch a yondashu ni opish mumkin:
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
700
❖ akola la audi i (inno a sion audi akola i);
❖ aoliya audi i (inno a sion audi );
❖ inno a sion ja ayon audi i (ja ayonning inno a sion audi i).
Vakola la ahliliga asoslangan inno a sion audi ga yondashish inno a siyala ni
ya a ishni ashkilo ning aniq xodimla i omonidan amalga oshi iladi degan ik ga asoslanadi.
Ushbu inno a sion audi ning maqsadi ma'lum bi sohadagi p o essional akola la ni ahlil qilish,
shuningdek, ashkiliy akola la ning keng doi asini o' ganishdi . Ushbu naza iyaga qiziqish 1990
yilda K.K.P axalad a G.Hamelning "Ko po a siyaning asosiy akola la i" nomli maqolasining
paydo bo'lishi u ayli yuzaga keldi. Maqolada aqoba us unligining eng muhim manbai bu
kompaniyaning ichki exnologiyala , ja ayonla a ko'nikmala ning u li a kibiy qismla idan
maxsus kompe en siyala ni shakllan i ish qobiliya i ekanligi muhim xulosaga keldi. Ushbu
akola la ashkilo biznesining asosini ya a adi, uning mu a aqiya ining asosini ya a adi a shu
sohada aoliya yu i u chi ashkilo la ning abaqalanishini a'minlaydi
1
. Tahlil obyek i - bu
esu sla , uzilmala , ye akchilik, boshqa u izimi, ashkilo xodimla ining o'zla i, shuningdek,
ashkilo ning xodimla o qali o'z akola la ini opshi ish a i ojlan i ish qobiliya i.
Hozi da juda ko'p sonli u li xil inno a sion ko' sa kichla ishla ilmoqda. Shunday qilib,
ushbu masala bo'yicha M.Kinsey adqiqo iga ko' a, o’ ganilgan kompaniyala ning a igi 16 oizi
o'z amaliyo ida inno a sion ko' sa kichla dan oydalanmaydi
2
. Shu bilan bi ga, naza iy a amaliy
nuq ai naza dan, ashkilo da inno a sion ja ayonning amalga oshi ilishini sama ali baholash
uchun aqa inno a sion o'lcho la dan oydalanish ye a li emasligi aniqlandi. Ushbu
yondashu ning muhim kamchilikla i shundaki, o'lcho la aqa o' gan na ijala ni o'lchaydi, ya'ni
ula "qoloq" ko' sa kichla di . Shuning uchun sama ado likni miqdo iy baholash usuli ye a li
emas deb an olinadi. Shu munosaba bilan inno a sion audi a kibiga uchinchi yondashu , ya'ni
inno a siyani o'zi ya a ish ja ayonini baholash nuq ai naza idan i ojlana boshladi.
Ja ayonning inno a sion audi i ashkilo da inno a sion ja ayon qanday amalga
oshi ilishini o' ganish a na ijala ni "ilg'o aj ibala " asosida ya a ilgan inno a sion ja ayonning
uni e sal modeli bilan aqqoslashni o'z ichiga oladi. Ushbu yondashu inno a siyala ni ya a ish
maqsadida ashkilo da amalga oshi iladigan a shakllan i iladigan ha aka la a sha oi la ga
qa a ilgan. Inno a sion ja ayon audi ining asosiy xususiya i ahlilga yanada moslashu chan
yondoshishga in ilishdi , chunki ashkilo la u li kon eks la da - ins i u sional sha oi da, aqoba
bosimi os ida ishlaydi.
Boshqa u amaliyo ini, ashkiliy-huquqiy shaklla ini, boshqa u uzilmala ini a
hokazola ni hisobga olgan holda, s anda si a ida ja ayonning - inno a sion audi ining asosi aniq
bi soha yoki ashkilo uchun inno a sion ja ayonning maxsus ishlab chiqilgan modelidi .
1-chizma.
3
1
Прахалад К.К., Хамел Г. Ключевая компетенция корпорации. Серия 8. 2005.
2
McKinsey Global Su ey Resul s: Assessing inno a ion me ics. Mc Kinsey Qua e ly su ey on inno a ion me ics.
2018.
3
Шишкова, Ю.В. Инновационный аудит сборник статей Международной научно-практической
конференции: «Роль инноваций в трансформации современной науки», 2017. - С. 218.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
701
Bundan ashqa i bi qa o adqiqo la inno a sion audi ning mohiya ini ushunish uchun
yangi is iqbolla ni aqdim e adi ammo, bunday adqiqo la na ijala i amalda sinab ko' ilmagan.
Audi dagi inno a sion xizma la a azi ala
1-jad al.
4
Yil
Tashkilo
nomi
Inno a siya
nomi
Vazi asi
2
015
Deloi e
“A gus”
ye akchi
zamona iy
osi asi
Kogni i exnologiyala dan (inson in ellek ini alab
qiladigan azi ala ni baja a oladigan kompyu e
izimla idan) oydalanish o qali elek on hujja la
audi i o’ kaza oladi. A gus ha qanday insonning
o'za o a'si i a ha qanday elek on hujja u idan
buxgal e iya hisobi ma'lumo la ini a oma ik
a ishda aniqlash a olish uchun mashinala ni
o' ganish a abiiy illa ni qay a ishlashning ilg'o
exnik osi ala idan oydalanadi a “o’ ganib
chiqadi”. Shuningdek, ilga i ko’p aq ni alab qilgan,
qo'lda ishlo be ish ja ayonini ez a oson baja ishga
imkon be adi
2
016
PwC
Halo
ma’lumo la ni
ekshi ish
osi asi
Halo ma’lumo la kuchidan oydalanadi. U sun'iy
in ellek a kengay i ilgan oqelikdan oydalanib,
g a ik a enden siyala ni ochishga yo dam be u chi
yangi ma’lumo la a mog’i pla o masi.
2
017
PwC
GL.ai sun’iy
in ellek
e olu sion bo
U biznesni " en gen nu ida" o' ganishda AI a
mashina osi ala idan oydalanadi a misli
ko' ilmagan ushuncha be adi, millia dlab
ma'lumo la ni millisekundla da ahlil qiladi a bosh
da a dagi anomaliyala ni a g'ay ioddiy buxgal e iya
aoliya ini aniqlashda xulosa chiqa adi
2
018
Deloi e
"Co ex"
axbo o
pla o masi
Ilg'o , ak o iy a kengay i iladigan ahlilla ni amalga
oshi ish uchun uzilgan ma'lumo la bazasini ya a adi,
ham da la ham xususiy kompaniyala mijozla i bilan
hamko likda qo'llaniladi.
4
In e ne ma’lumo la i asosida mualli omonidan uzildi
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
702
2
019
PwC
Cash.ai sun’iy
in ellek
exnologiyasi
Mijozning hujja la ini a oma ik a ishda o'qish,
ushunish a sinash uchun, shu jumladan
hisob a aqdagi qoldiqla , bank bilan solish i ish,
bankni asdiqlash xa la i, alyu a a bankning
moliya iy hola i - mohiya iga ko' a naqd pulning
o'liq audi i uchun oydalanadi.
Xalqa o amaliyo da inno a sion xizma la keng a qalgan. Masalan, Buyuk B i aniyaning
“In e na ional accoun ing Bulle in” (acc . IAB) ju nalida ha yili so’ o noma asosida yilning
inno a sion audi xizma i so indo la i (Audi Inno a ion o he Yea awa d) aniqlanadi.
So’ o noma AQSh, Kanada, Xi oy, Ispaniya, Polsha, I aliya, Tu kiya, Nide landiya, Ge maniya,
F ansiya, Janubiy Ko eya, Meksika, Hindis on, A s aliya, Rossiya, Janubiy A ika, B aziliya,
Yaponiya, Buyuk B i aniya, Lo in Ame ikasi da la la i o asida o’ kaziladi, hamda kasbiy
maho a dagi mukammallikni i odalaydi. Bundan ashqa i so’ o nomada mijozla uchun
sama alilik yoki qiyma ni oshi ish maqsadida audi si a ini yaxshilashga e ishgan ashkilo la
ham aniqlanadi. Yuqo idagi jad alda so’nggi yilla dagi so indo la kel i ilgan.
Ishonch bilan ay ishimiz mumkinki, jamiya a biznes sohasi uchun audi ning
dolza bligini saqlab qolish sohaning ko’lami, chuqu oq ix isoslashu i, kelajakni ko’ a olishi
bilan bog’liq. Hozi audi o lik sohasini kelajak uchun ahamiya li bo’lishi axbo o
exnologiyala iga sa moya ki i ilishini aqazo e adi. O'z aoliya ini yangilangan usulda a
xalqa o audi s anda la iga mu o iq amalga oshi a olmaydigan audi o lik kompaniyala i
a oma ik a ishda audi o lik xizma la i is e'molchila i uchun kechadigan ku ashda
aqoba lashish qobiliya ini yo'qo adila . Audi ning inno a sion xizma la i esa in es i sion
aollikning oshishi a mamlaka imizning jahon bozo iga in eg a siyalashu iga xizma qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Прахалад К.К., Хамел Г. Ключевая компетенция корпорации. Серия 8. 2005.
2. McKinsey Global Su ey Resul s: Assessing inno a ion me ics. Mc Kinsey Qua e ly
su ey on inno a ion me ics. 2018
3. Шишкова, Ю.В. Инновационный аудит сборник статей Международной научно-
практической конференции: «Роль инноваций в трансформации современной науки»,
2017. - С. 218.
4. In e ne ma’lumo la i asosida mualli omonidan uzildi
