93
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
BALALAR SPORT MEKTEPLERI SHUǴÍLLANÍWSHÍLARÍNA TOSÍQLAR ARQALÍ
JUWÍRÍW TEXNIKASÍN ÚYRETIW METODIKASÍN RAWAJLANDIRIW
G.G. Xojano
Ózbeks an mámleke lik dene á biya hám spo uni e si e i Nókis ilialı
"Koo dinacion hám cikllik spo ú le i eo iyası hám me odikası" ka ed ası.
S ajo -oqı ıwshısı.
[email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17291586
Anno aciya. Maqala 10-12 jaslı jas spo shıla ǵa osıqla a qalı juwı ıw exnikasın
úy e iw me odikasın je ilis i iwge a nalǵan. Ol jaǵdayda dene á biyası hám spo ıń salama
u mıs á izin qáliples i iwdegi áhmiye i, sonıń menen bi ge, jeńil a le ikanı, a ap ay qanda,
osıqla menen oynawdıń global kólemdegi o nı a ıp ba a ı ǵanın ay ıp ó ken. Ize lewde jas
spo shıla dıń exnikalıq, psixologiyalıq hám izikalıq ayınlıǵın ası ıw maqse inde
shınıǵıwla dıń inno aciyalıq usılla ın, a ap ay qanda, jeńil hám ańsa jıynala uǵın osıqla dan
paydalanıwdı engiziw zá ú ligin ay ıp ó ken. S ilis ik jan asıw balala dıń jası, jınsı,
psixologiyalıq jaǵdayı hám izikalıq awajlanıwın esapqa aladı. Ná iyjele sonı kó se edi,
bunday oqıw qu alla ınıń álim p ocesine ki i iliwi osıqla menen juwı ıw basqıshla ın ("
jaqınlasıw", " osıq ı saplas ı ıw" hám " qonıw") sezile li dá ejede jaqsılaydı, qáwe e menen
baylanıslı ak o la dı azay adı hám exnikalıq kónlikpele di iyelew na iyjeliligin ası adı. Sonıń
menen bi ge, ilimiy ize lewle Ózbeks an Respublikasınıń ǵalabalıq spo hám balala jeńil
a le ikasın awajlandı ıwǵa qa a ılǵan mámleke p og ammala ı hám nızam hújje le ine sáykes
bolıp abıladı.
Gil sozle i: Texnikalıq aya liq, psixologiyalıq aya liq, izikalıq aya liq, jeńil a le ika,
osıq ús inen ó iw, a nawlı hám iyka ǵı shınıǵıwla , awajlaniw basqishi, ápiwayı elemen le .
Аннотация. Статья посвящена совершенствованию методики обучения технике
бега с препятствиями юных спортсменов 10-12 лет. Он(a) подчеркнул(а) важность
физической культуры и спорта в формировании здорового образа жизни, а также
возрастающую роль легкой атлетики, в частности игр с барьерами, в глобальном
масштабе. В исследовании подчеркнута необходимость внедрения инновационных
методов тренировок, в частности, использования легких и легко снимаемых
препятствий, для повышения технической, психологической и физической
подготовленности юных спортсменов. Стилистический подход учитывает возраст, пол,
психологическое состояние и физическое развитие детей. Результаты показывают, что
внедрение таких учебных материалов в учебный процесс значительно улучшает этапы
бега с препятствиями ("приближение," "снятие препятствия" и "приземление"),
снижает факторы, связанные с тревогой, и повышает эффективность освоения
технических навыков. В то же время, научные исследования соответствуют
государственным программам и законодательству Республики Узбекистан,
направленным на развитие массового спорта и детской лёгкой атлетики.
Ключевые слова: Техническая подготовка, психологическая подготовка,
физическая подготовка, лёгкая атлетика, преодоление препятствий, специальные и
основные упражнения, этап развития, простые элементы.
Anno a ion. The a icle is dedica ed o imp o ing he me hodology o eaching hu dle
unning echnique o young a hle es aged 10-12. He (a) emphasized he impo ance o physical
educa ion and spo s in o ming a heal hy li es yle, as well as he g owing ole o a hle ics,
94
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
pa icula ly ba ie games, on a global scale. The s udy emphasized he need o in oduce
inno a i e aining me hods, pa icula ly he use o ligh weigh and easily emo able obs acles,
o imp o e he echnical, psychological, and physical i ness o young a hle es. The s ylis ic
app oach akes in o accoun he age, gende , psychological s a e, and physical de elopmen o
child en. The esul s show ha he in oduc ion o such eaching ma e ials in o he educa ional
p ocess signi ican ly imp o es he s ages o obs acle unning ("app oaching," " emo ing
obs acles," and "landing"), educes anxie y- ela ed ac o s, and inc eases he e ec i eness o
mas e ing echnical skills. A he same ime, scien i ic esea ch co esponds o he s a e
p og ams and legisla ion o he Republic o Uzbekis an aimed a de eloping mass spo s and
child en's a hle ics.
Keywo ds: Technical aining, psychological aining, physical aining, a hle ics,
o e coming obs acles, special and basic exe cises, de elopmen al s age, simple elemen s.
Ki isiw. Búgingi kúnde dene á biyası hám spo ı ǵalabalas ı ıw dúnya jámiye shiligin
hám sociallıq siyasa ıń áhmiye li baǵda la ınan bi i e ip belgilengen. Insannıń izikalıq jaq an
salama , aqılıy je ik, kúshli, e k-ıq a lı, má bolıp á biyalanıwında spo ú le iniń o nı ay ıqsha.
Usı o ında jeńil a le ika spo ú le i dúnya kóleminde keńnen ǵalabalasıp, awajlanǵan
spo ú le inen bi i esaplanadı. Ási ese, insanla jeńil a le ika spo ú le i menen u aqlı
shuǵıllanıp, onıń exnikasın joqa ı dá ejede iyelewi a qalı ay ıqsha i iba ǵa iye bolmaq a. A ap
ay qanda, jáhánde jeńil a le ika spo ınıń osıqla ús inen juwı ıw ú in awajlandı ıwda qábile li
balala dı a ıw, ola dıń spo shebe ligin a ı ıw, oqıw-shınıǵıwla dı ilimiy iyka da
shólkemles i iw úlken áhmiye ke iye.
Dúnyada jeńil a le ika eo iyası hám me odikasında jas spo shıla dıń psixologiyalıq,
ulıwma hám a nawlı izikalıq, exnikalıq hám ak ikalıq, in ellek uallıq hám unkcionallıq
aya lıǵında qollanıla uǵın qu al hám usılla dı oqıw-shınıǵıw p ocesine engiziw hám de shınıǵıw
júklemele in ejeles i iw boyınsha kóplegen ilimiy izleniwle ó ke ilgen. Házi gi waqı a jeńil
a le ikanıń osıqla ús inen juwı ıw ú inde ná iyjele diń jedel ósiwi usı a awda zaman
alapla ına juwap be e uǵın oqıw-shınıǵıwla dı shólkemles i iw sis emasın je ilis i iwdi alap
e pek e.
Respublikamızda jas áwlad ıń dó e iwshilik hám in ellek uallıq po encialın a ı ıw hám
júzege shıǵa ıw, balala hám jasla a asında salama u mıs á izin qáliples i iw, ola dı dene
á biyası hám spo qa keńnen a ıw úlken áhmiye ke iye bolmaq a. Búgingi kúnde
spo shıla ımız ú li ja ısla da joqa ı ná iyjele di qolǵa ki gizip, Ózbeks andı dúnyaǵa anı paq a.
Ǵalabalıq spo ı, ási ese, balala spo ın ilimiy iyka da awajlandı ıw, onıń
shólkemles i iw iyka la ın ja a ıwǵa ay ıqsha i iba qa a ıw maqse ke muwapıq. A ap ay qanda,
elimizde jas jeńil a le ikashıla dıń shınıǵıwla ında osıqla ús inen juwı ıw exnikası elemen le in
úy e iwdiń eń ná iyjeli usılla ınan paydalanıw spo ámeliya ınıń áhmiye li máselele inen bi i
bolıp esaplanadı.
Ózbeks an Respublikasınıń 2015-jıl 4-sen yab de “Dene á biyası hám spo haqqında”ǵı
ÓRN-394-sanlı Nızamı qabıl e ildi, Ózbeks an Respublikası P eziden iniń baslaması hám qollap-
quwa lawı menen Ózbeks anda 2017-2021-jılla ushın dene á biyası hám ǵalabalıq spo ı
awajlandı ıw baǵda laması as ıyıqlandı. Sonday-aq, 2017-jıl 9-ma aǵı “Ózbeks an
spo shıla ın 2020-jıl Tokio qalasında (Yaponiya) ó ke ile uǵın XXXII Olimpiada hám
Pa alimpiya oyınla ına aya law haqqında”ǵı PP-2821-sanlı Pá man, 2018-jıl 5-ma aǵı “Dene
á biyası hám spo a awında mámleke lik basqa ıw sis emasın úp- iyka ınan je ilis i iw ilajla ı
95
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
haqqında”ǵı PP-5368-sanlı Pá man hám usı a awǵa iyisli basqada no ma i lik-huqıqıy
hújje le de belgilengen wazıypala dı ámelge ası ıwǵa usı disse aciyalıq ize lew belgili dá ejede
xızme e edi.
Maqala maqse i 10-12 jaslı jeńil a le ikashıla dı osıqla ús inen juwı ıw exnikası
elemen le ine úy e iw me odikasın je ilis i iwden iba a .
Maqala wazıypala ı:
jas jeńil a le ikashıla dı osıqla ús inen juwı ıp o iw exnikası elemen le in úy e iwde
s anda bolmaǵan jeńil jıynala uǵın osıq ja a ıw;
ilimiy-me odikalıq ádebiya la de ekle inen alınǵan maǵlıwma la boyınsha baslanǵısh
aya lıq basqıshında shuǵıllanıwshıla ǵa osıqla ús inen juwı ıw exnikası elemen le in
úy e iw;
Maqala ná iyjele i hám onıń alqılanıwı:
Islep shıǵılǵan jeńil jıynala uǵın osıqla dıń jeńil a le ika oqıw-shınıǵıwla ına engiziliwi
10-12 jasa shuǵıllanıwshıla da osıqqa “hújim e iw”, “ osıq ús inen ó iw”, osıq ús inen ó ip
“je ge qonıw” há eke azala ınıń jaqsılanıwına, osıqla ús inen juwı ıw exnikası elemen le iniń
jaqsı ózles i iliwine hám spo shıla dıń osıqla ús inen ó iwde jaǵdayǵa án qáwe e leniw
kó se kishle iniń jaqsılanıwına ná iyjeli ási e iwi dálillendi.
Balala hám óspi imle spo mek ebiniń baslanǵısh aya lıq basqıshında shuǵıllanıwshı
10-12 jasa jeńil a le ikashıla dıń osıqla ús inen juwı ıw exnikası elemen le ine úy e iw
me odikası shuǵıllanıwshıla dıń jası, jınısı, psixologiyalıq jaǵdayı, izikalıq awajlanıwı hám
aya lıǵın esapqa alıp je ilis i ildi.
Oqıw-shınıǵıw p ocesinde L.V.Volko [2002] hám A.N.Maka o la dıń [1990] a ap
ó iwinshe, balala ga há eke ámelle in o ınlawdı úy e iwdiń eki joli ba :
há eke le di maqse ke muwapıq ú de o ınlaw jolla ın e kin ú de abıw;
shınıǵıwla dıń iyka ǵı qu amlıq á eple inen baslap onıń qu amalı dá ejesine shekem
bolǵan há eke le di úy eniw.
Tosıqla ús inen juwı ıw menen baylanıslı bolǵan a nawlı hám iyka ǵı shınıǵıwla dı
qollanıw a qalı ene -oqı ıwshı balala dı u aqlı ú de óz ús inde islewge shaqı adı. 9-11 jaslı
shuǵıllanıwshıla osıqla ús inen juwı ıw shınıǵıwla ı aldınan payda bola uǵın jaǵdayǵa án
qáwe e leniw sezimin sonda ǵana ańsa jeńip ó e aladı.
Há eke leniw ámelle in iyelew, a ap ay qanda, osıqla ús inen juwı ıwǵa úy e iw
balala dı dáslepki há eke elemen le i menen anıs ı ıwdan baslanadı 8-9 jas an baslap balala dı
osıqla ús inen juwı ıwǵa úy e iw múmkin. Bul jas a shuǵıllanıwshıla ayanısh ayaqqa
ayanbas an, a ılıwsıuuz “adım” hala ında onsha biyik bolmaǵan ómen osıqla dı jeńip ó iwdi
úy eniw menen bi ge osıqla ús inen juwı ıw exnikasınıń basqa ápiwayı elemen le in de
ózles i ip aladı. I.S.Ilin, V.P.Che kashinle diń piki inshe, osıqla ús inen juwı ıwdı ba lıq jas aǵı
balala usınıs e iw múmkin bolıp, onı ek minimal biyiklik egi osıqla hám ola a asındaǵı a alıq
qısqa ılǵan halda qollanıw a qalı úy e iw múmkin boladı.
JUWMAQLAW
1. Aldınǵı áji iybe hám ilimiy-me odikalıq ádebiya la dıń analizi ná iyjele ine kó e, 10-
12 jasa balala dı osıqla ús inen juwı ıw exnikası elemen le ine úy e iwde, ola dıń izikalıq
awajlanıwı hám aya lıǵın esapqa alǵan halda exnikalıq shebe ligin qáliples i iwde zamanagóy
qu al hám úy e iw me odla ın je ilis i iw boyınsha je e li dá ejede ilimiy-ize lew jumısla ı alıp
ba ılmaǵanlıǵı, bul disse aciya jumısınıń ak uallıǵın belgilep be edi.
96
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
2. Jeńil a le ika boyınsha ene le a asında ó ke ilgen anke a so awnaması ná iyjele i sonı
kó se i, 60% esponden le baslanǵısh aya lıq opa ında osıqla ús inen juwı ıw
shınıǵıwla ınan paydalanıw múmkinligin, 90% shınıǵıwla dı o ınlawda ja aqa alıw i imalı
joqa ılıǵın, 30% shınıǵıwla dıń shuǵıllanıwshıla o ganizmi ushın unamsız ási e iwin, 50%
sha aya je e li emesligin, ulıwma izikalıq aya lıq shınıǵıwla ın qosıp alıp ba ıw ke ekligin,
20% a nawlı izikalıq aya lıq shınıǵıwla ınan paydalanıwdı hám 10% esponden le bolsa
osıqla ús inen juwı ıwda a nawlı shınıǵıwla dan paydalanbay uǵının a ap ó i. Anke a
so awnaması ná iyjele i jas jeńil a le ikashıla dıń oqıw-shınıǵıw p ocesinde osıqla ús inen
juwı ıw shınıǵıwla ın qollanıw hám exnika elemen le ine úy e iwge baylanıslı ilimiy
iyka lanǵan usınısla je e li emesligin kó se i.
3. Baslanǵısh aya lıq opa la ında shuǵıllanıwshı 10-12 jasa ul hám qız balala dıń
izikalıq awajlanıwı hám há eke aya lıǵı dinamikasın anıqlaw boyınsha ó ke ilgen
pedagogikalıq es ó ke iw ná iyjesinde ómendegile anıqlandı:
10-12 jaslı balala da dene uzınlıǵı a asındaǵı pa ıq 2,79-3,53% i hám dene awı lıǵı
a asındaǵı pa ıq 7,17-9,20% ı qu aydı [ >0,001]. Kóki ek quwıslıǵı aylanısı o asında 3,45-
4,91% ke, oń qol ba maq kúshi o asında 13,5-15,9% ke, ókpeniń ómi lik sıyımlıǵı o asında
12,8-13,1% ke eń bolǵan pa ıqla anıqlandı [ >0,05].
10 hám 11 jaslıla da kúsh sıpa la ınıń awajlanıwı 3-5% ke, ezlik-kúsh sıpa la ınıń
awajlanıwı 2-4% ke eń bolǵan pa ıqla anıqlandı. Kó se kishle a asında s a is ikalıq
ayı mashılıqla isenimliligi [ >0,05]ke eń.
jas óspi im jeńil a le ikashıla dıń izikalıq awajlanıwı hám aya lıǵı ábiyǵıy jaǵdayda
júz be ip a ı ǵanlıǵı anıqlandı. Usı jas aǵı balala dıń izikalıq awajlanıwı hám aya lıǵın
belgilengen alap dá ejesine je ke iwde shuǵıllanıwshıla dıń jas ózgesheligin esapqa alǵan halda
ná iyjeli qu alla hám usılla dı izlep abıw usı basqısh a sheshiliwi zá ú bolǵan áhmiye li
máselele den bi i bolıp esaplanadı.
4. Ekspe le á epinen jeńil a le ikashıla dıń exnikalıq aya lıǵında kóp ushı asa uǵın
qá elikle anıqlandı: áji iybe opa ında shuǵıllanıwshı osıqqa “hújim” e iwde du ıs o ınlamaw,
osıq an “ús inen ó iw”de osıqqa iyip ke iw, osıq an asıp ó ip je ge qonıwdı du ıs o ınlamaw
hám qol há eke le iniń du ıs o ınlanbawı hám basqala . Bul jaǵday jas jeńil a le ikashıla dıń
exnikalıq aya lıǵında qollanılıp a ı ǵan qu al hám usılla ǵa ózge isle ki giziw alabın júzege
kel i edi. Sonıń menen bi ge exnikalıq há eke le iniń ná iyjesizligi ola dıń izikalıq aya lıǵında
da kemshilikle ba ekenligi menen úsindi iledi.
5. Ta awdıń je ik qánigele i jas óspi im jeńil a le ikashıla dı osıqla ús inen juwı ıw
exnikası elemen le in úy e iwde s anda bolmaǵan qu alla dan paydalanıw osıqla ús inen
juwı ıw exnikası elemen le in ózles i iw hám a nawlı shınıǵıwla dı o ınlawda úlken imkaniya
ja a a uǵının a ap ó ken. Alınǵan maǵlıwma la ǵa iyka lanıp s anda bolmaǵan osıq ja a ıldı.
Ó ke ilgen áji iybele de 10-12 jaslı balala ǵa osıqla ús inen juwı ıw exnikasın
úy e iwde qu amlas ı ılǵan, bólekle ge bólingen, u as, oyın hám kompleksli usılla dıń bi gelik e
qollanılıwı osıqla ús inen juwı ıw exnikasın o ınlawdıń a iaciyalılıǵın ámiyinley uǵını
anıqlandı.
Paydalanilǵan ádebiya la dizimi
No ma i lik huqiqiy hújje le :
1. O‘zbekis on Respublikasining “Jismoniy a biya a spo o‘g‘ isida” gi O‘RQ-394-son
Qonuni //Xalq so‘zi. – 2015. 4 sen ab ’.
97
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
2. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2018 yil 5 ma dagi “Jismoniy a biya a spo
sohasida da la boshqa u i izimini ubdan akomillash i ish cho a- adbi la i
o‘g‘ isida”gi PF-5368-sonli Fa mon.
3. O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sh.M.Mi ziyoye ning O‘zbekis onda 2017-2021
yilla uchun jismoniy a biya a omma iy spo ni i ojlan i ish das u i. – Toshken , 2017.
4. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2017 yil 9 ma dagi “O‘zbekis on spo chila ini
2020 yilda Tokio shah ida (Yaponiya) o‘ kaziladigan XXXII Olimpiya o‘yinla i a X I
Pa alimpiya o‘yinla iga ayyo lash haqida”gi PF-2821-son Fa moni.
5. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining Fa moni “2017-2021 yilla da O‘zbekis onni
i ojlan i ish bo‘yicha Ha aka la s a egiyasi o‘g‘ isida”//O‘zbekis on Respublikasi
Qonun hujja la i o‘plami. -T., 2017. –B 39.
6. “O‘zbekis onda jismoniy a biya a spo ni yanada i ojlan i ish cho a- adbi la i
o‘g‘ isida”gi O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining PQ-3031-son Qa o i
//Xalq so‘zi. - 2017 yil 3 iyun.
