139
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
QO‘LYOZMA MUALLIFINI IDENTIFIKATSIYA QILISH UCHUN QO‘LYOZMA MATNI
TASVIRI BELGILARINI AJRATIB OLISH ALGORITMLARI
Radjabo Sobi jon Sa o o ich,
Texnika anla i dok o i,
Labo a o iya mudi i, «TIQXMMI» MTU huzu idagi FATI
e-mail: [email p o ec ed]
As aye Muhammadmullo Abdullajon o‘g‘li,
Toshken menejmen a iq isodiyo ins i u i
e-mail: as aye [email protected]
Ma diye Azama Shaka o‘g‘li,
Tayanch dok o an , «TIQXMMI» MTU huzu idagi FATI
e-mail: ma die azama [email protected]
Allayo o Jasu A’zamjon o‘g‘li,
Tayanch dok o an , «TIQXMMI» MTU huzu idagi FATI
e-mail: [email p o ec ed]
Anno a siya. Maqolada qo‘lyozma ma ni as i la ini ahlil qilish asosida shaxsni iden i ika siya
qilish izimini ya a ishda muhim bosqichi bo‘lgan ushbu qo‘lyozma ma ni as i la ining xa ak e li
belgila ini aj a ib olish muammosi ko‘ ib chiqiladi. Qo‘lyozma ma ni o qali shaxsni iden i ika siya
qilish bank, poch a, sud- ibbiyo a boshqa sohala da muhim o‘l o‘ynaydi. Maqolada qo‘lyozma
obyek la dan xa ak e li belgila ini aj a ib olish uchun ikki a algo i m akli qilinadi - shablonla ning
gis og ammala iga (A1) a agmen la ahliliga (A2) asoslangan algo i mla . Taj ibala IAM (ingliz
ilida) a IUHT (o‘zbek ilida) qo‘lyozma ma ni as i la i ma’lumo la bazala i yo damida o‘ kazildi,
na ijala asosiy asni lash algo i mla yo damida baholandi. Ekspe imen al aj ibala na ijala i A2
algo i mi aniqlikda (90% dan o iq) us unligini ko‘ sa di. Tadqiqo na ijala ini qo‘lyozma ma ni
as i la ini ahlil qilish asosida ishonchli a sama ali shaxsni iden i ika siya qilish izimla ini
ya a ishda ishla ilishi mumkin.
Kali so’zla : qo‘lyozma ma n, shaxsni iden i ika siyalash, belgila ni aj a ib olish, belgila
gis og ammasi.
Ki ish. Sun’iy in ellek a imsolla ni anib
olishning i ojlanishi biome iyaning eng mu akkab
masalala idan bi i bo‘lgan qo‘lyozma ma ni mualli ini
iden i ika siya qilish masalasini hal qilishda sezila li
qadamni qo‘yishga imkon be di. Qo‘lyozma ma ni
mualli ini iden i ika siya qilish qo‘lyozma ma nla idan
oydalanib amalga oshi ilayo gan jinoya la sonining
o ishi bilan bog‘liq a ishda sud-k iminalis ika
ekspe izasida juda muhim masala hisoblanadi.
Bundan ashqa i qo‘lyozma ma ni mualli ini
iden i ika siyalash masalasini inson aoliya ining u li
sohala ida keng qo‘llash mumkin [1-3]. Ushbu
sohadagi so‘nggi ishlanmala a ushbu izimla ning
sama ado ligi uni DNK, ba moq izla i bo‘yicha
iden i ika siya qilish kabi iden i ika siyaning ishonchli
iziologik usulla ga aqoba chila dan bi i si a ida
qa ash huquqini be adi [4].
Hozi gi aq da qo‘lyozma ma ni mualli ini
iden i ika siya qilishning muhimligi yanada jiddiy oq
bo‘ldi. Ushbu imkoniya la na ijasida ushbu mu akkab
masalani hal qilishda qa nashu chi adqiqo chila
sonining o‘sib bo ishi abiiy hola di . Bu un dunyoda
juda ko‘p illa ma jud. Ha bi il o‘zining xos
xususiya la i u ayli qo‘lyozma ma ni mualli ini
iden i ika siya qilish masalasiga o‘ziga xos
yondashu ni alab qiladi. Shuning uchun mualli ni
iden i ika siya qilish masalasining ilga bog‘liq
a ishda a q qilishi o‘z-o‘zidan ayondi .
140
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
Qo‘lyozma ma ni asosida mualli ni
iden i ika siya qilish aol adqiqo la maydonidi .
Chunki bu kompyu e ko‘ ishi a imsolla ni anib
olish sohasida yuzaga kelu chi eng qiyin masalala dan
bi idi , qo‘lyozma ma ni asosida mualli ni
iden i ika siya qilish quyidagi kabi bi qa o qism-
masalala ni hal qilish za u iya iga duch keladi:
– u li shaxsla das xa la ini iden i a siya qilish
uchun algo i mla ishlab chiqish;
– qo‘lyozma ma nidan egishli belgila ni aj a ib
olish;
– baza iy belgila dan ikkilamchi belgila ni
shakllan i ish;
– algo i mla ning ishlash sama ado ligini
baholash.
1990-yilla gacha qo‘lyozma ma ni mualli ini
a oma ik iden i a siya qilish bo‘yicha o‘ kazilgan
adqiqo ishla ining o‘liq sha hi [5] da kel i ilgan.
Buning da omi si a ida o‘ gan as ning 90-yilla idagi
ishla ning sha hi [6] da chop qilingan. So‘nggi bi
necha yil da omida akli qilingan yondashu la ilmiy
hamjamiya lam ushbu adqiqo ma zusiga bo‘lgan
qiziqishni qay a ikladi.
1- asmda qo‘lyozma ma ni mualli ini
iden i ika siya qilish izimining s anda uzilishi
ko‘ sa ilgan [7]. Bi inchi qadamda qo‘lyozma
ma nidan ke akli belgila aj a ib olinadi. Keyin ushbu
belgila yo damida ma nning u li mualli la ga
egishlilik da ajala i hisoblanadi. Eng yuqo i
o‘xshashlik bahosiga ega mualli izim omonidan
be iladi.
1- asm. Qo‘lyozma ma ni mualli ni
iden i a siya qilish izimining s anda uzilishi [7]
Qo‘lyozmani ki i ish usuli bo‘yicha qo‘lyozma
ma ni mualli ini a oma ik iden i ika siya qilishning
ikki usuli a qlanadi: onlayn a o layn iden i a siya
qilish. Qo‘lyozma ma ni mualli ini onlayn
iden i ika siya qilish masalasi o layn iden i a siya
qilish masalasiga qa aganda kam oq da ajada
mu akkab, chunki onlayn- ejim ki u chi as i la ni
shakllan i ish ja ayoni a ula ni izimga ki i ishni
bi lash i ishni ko‘zda u adi. Shunday qilib
ki i ilayo gan ha la ni chizishi ja ayoni us idan
«kuza ish» izimining bo‘lishi mumkinligi
a’minlanadi, bu esa unga o layn ejimda mumkin
bo‘lmagan pe oning ha aka lanish dinamikasi a ay im
holla da bosish kuchi kabi g a ik ma’lumo la dan
ashqa i yana ki u chi as i la ni ki i ish uslubi
haqidagi ma’lumo la ni ham olish imkoniya ini be adi
[8,9]. Qo‘lyozma ma ni mualli ini onlayn
iden i ika siya qilish usulla iga juda ko‘p ishla
bag‘ishlangan [10]. Shuni a’kidlab o‘ ish ke akki,
qo‘lyozma ma ni mualli ini iden i ika siya qilishning
zamona iy o layn izimla i a oma ik ejimda ham,
in e ak i ejimda ham ishlaydi.
Ba cha ma jud iden i ika siya izimla i uchun
umumiy na sa bo‘lib ula ning ma nga das labki ishlo
be ish, belgila ni aj a ib olish, imsolla ni solish i ish
a sama ado likni baholash masalala ini hal qilish
uchun as i la ga kompyu e da ishlo be ish a
imsolla ni anib olish usulla idan oydalanishga
asoslanishla i hisoblanadi.
Ushbu klassi ika siyadan ashqa i
iden i ika siya izimla ining o‘zla ini oydalanu chi
omonidan ki i ilishi ke ak bo‘lgan ma nning izimga
ma’lum ekanligi yoki yo‘qligi a izimning ushbu
ma’lumla dan oydalanishi yoki yo‘qligiga bog‘liq
a ishda ma nga bog‘liq bo‘lgan a ma nga bog‘liq
bo‘lmagan u la iga bo‘lish mumkin. Ma nga bog‘liq
bo‘lgan iden i ika siya qilishda o‘zga mas ma nla dan
ham, izim omonidan hosil qilingan a
oydalanu chiga akli qilingan ma nla dan ham
oydalanilishi mumkin. Ma nga bog‘liq bo‘lmagan
izimla ix iyo iy ma nga ishlo be ishga mo‘ljallanadi
a ula bi belgila ni solish i ishni alab qilmaydi.
Ma nga bog‘liq bo‘lmagan yondashu komponen la i
bu un ma n as i idan aj a ib olingan global s a is ik
belgila ni bayon qilu chi belgila o‘plamidan
141
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
oydalanadi. Shuning uchun uni eks u ani ahlil qilish
yondashu i deb a ash mumkin.
Quyidagi ikki a yondashu o layn ejimda
akli qilingan: gis og ammali i odalashla a Fu ye
almash i ishga asoslangan usulla . Bi inchi hola da
u li global a lokal xususiya la ning aqsimlanish
chas o asidan oydalaniladi [11]. Ushbu
xususiya la dan ay imla i hujja la ning sud
ekspe izasida oydalanilu chi belgila bilan be osi a
yoki bil osi a bog‘liqdi [12].
Ikkinchi hola da [13] da qo‘lyozma ma nla i
mualli la ining uza ma unksiyasidagi eng muhim
o‘zga ishla ning qo‘lyozma ma nla i as i la ining
Fu ye spek ining quyi chas o ala diapazonida qayd
qilinganligi a’kidlanadi. Xuddi shu kabi [14] da
qo‘lyozma ma niga eks u a si a ida ishlo be ish
uchun Fu ye almash i ishiga asoslangan usulla dan
oydalanilgan. Aj a ilgan belgila si a ida chas o ala
diapazonla ining o‘ acha qiyma la i ke ma-ke ligi,
polinomial app oksima siya koe isiyen la i yoki
ushbu koe isiyen la ning chiziqli akslan i ishi bo‘ldi.
[15] da qo‘lyozma ma nla i as i la idan eks u ali
belshila ni aj a ib olish uchun ko‘p kanalli azo iy
il lash usulla idan oydalanilgan. Bu maqsad uchun
Gabo il la idan oydalanilgan. Tasni lash uchun
ikki a klassi ika o , ya’ni aznlash i ilgan E klid
maso asi a «k a eng yaqin qo‘shnila » (K-NN)
klassi ika o la i qo‘llanilgan. [16] da xa ak e li xi oy
so‘zla i o‘plamining bosh komponen ala nini ahlil
qilish asosida qo‘lyozma ma nini iden i ika siya qilish
uchun algo i m akli qilingan. Ushbu usul be osi a
so‘zla ning kul ang as i la i us ida ishlaydi a 40 a
mualli ning 400 a qo‘lyozma namunasidan ibo a
anlanma uchun iden i ika siyaning yuqo i aniqligini
namoyish qiladi.
Qo‘lyozma ma ni mualli ini iden i ika siya
qilish masalasini hal qilishdagi boshqa yo‘nalish bo‘lib
ma ema ik mo ologiya usulla idan oydalanish
hisoblanadi. [17] da qo‘lyozma so‘zla i go izon al
p o illa iga mo ologik ishlo be ish asosida
mualli ning xos xususiya la i ek o i chiqa iladi.
Ushbu ek o ni anib olish sama ado ligini oshi ish
maqsadida uning p oyeksiyala i a ula asosida
belgila azosi aniqlanadi. Bayes klassi ika o la i a
ney on o‘ la i yo damida ushbu azoning s a is ik
xususiya la ini keng adqiq qilish o‘ kaziladi. Ushbu
adqiqo na ijala i qo‘lyozma ma ni mualli ini
iden i ika siya qilish p osedu ala i a egishli
algo i miga asos bo‘ldi. Taj iba iy ekshi ish
ko‘ sa ilgan usul bo‘yicha qo‘lyozma ma nla i uzun
so‘zla ini mu a aqiya li iden i ika siya qilishning
95% dan oshishini ko‘ sa di. [18] da akli qilingan
qo‘lyozma ma ni mualli ini iden i ika siya qilish
sxemasida ma n sa la i ki i ishning asosiy bi likla i
bo‘ldi, ula dan qo‘lyozma ma ni uch a asosiy
zonasining balandligi, belgining qiyaligi a kengligi,
bog‘langan komponen ala o‘ asidagi maso ala ,
yuqo i/quyi kon u la kabila dan oydalanib ma nga
bog‘liq bo‘lmagan belgila hisoblanadi. IAM [19]
bazasidan olingan, 50 a mualli ning 250 sahi a
qo‘lyozma ma nla idan ibo a anlanma bilan K-NN
klassi ika o i yo damida o‘ kazilgan aj ibala da
iden i ika siya aniqligi 92% dan oshdi. [20] da
yaponcha bo‘g‘inli ali bosidan ashkil opgan yangi
qo‘lyozma ma ni mualli ini o layn iden i ika siya
qilish izimi bayon qilinadi, unda xa yozishning
ezligi, qog‘ozga bosim kabi onlayn belgila ma jud
emas. Tizim ikki a unksional qismdan - xa ak e li
belgila anlanmasi kel i ilu chi nomzodla dan ha bi i
belgila lug‘a ini uzish bloki a iden i ika siya
blokidan ashkil opadi. Tizimning o‘ziga xosligi bo‘lib
nomzodla ning o‘plangan belgila i o‘plamla idan
iden i ika siyaga ikki o‘lchamli nomzod belgila ining
o‘ acha belgisiga egishlilik unksiyasini baholash
usulla i bilan a aldan no mallash i ilgan 4 u dagi
belgila anlab olinu chi bi inchi blokni qu ish usuli
hisoblanadi. Tizim bilan aj ibala da 108 a alaba
iden i ika siya qilindi, ula 46 u dagi belgidan (bu un
yapon ali bosi) oydalanganla a 24840 a so‘z
yozganla . Taj ibala da olingan iden i ika siya aniqligi
deya li 100% ni ashkil qildi.
Ney on o‘ la ining qo‘llanilishi qo‘lyozma
das xa ini iden i ika siya qilishda juda omma iy
hisoblanadi. [21] da das xa as i la idan muhim
pa ame la ni aj a ib olishdan ibo a bo‘lgan
as i la ga ishlo be ish yuqo ida kel i ilgan
142
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
pa ame la dan ki u chi ma’lumo la si a ida
oydalanu chi ko‘p qa lamli pe sep on bilan asni lash
bilan bi lash i iladi. Tas i la sha ishlo be ish qadami
das xa ning ichki belgila iga mu o iq bayon qilingan.
Keyin akli qilinayo gan ney on o‘ la i pse do eska i
ope a o , K-NN a «k o‘ achala » kabi boshqa
klassi ika o la bilan solish i ilgan hamda das labki
ishlo be ish a yomon segmen a siyaning
iden i ika siya aniqligiga a’si i baholandi.
[22, 23] ishla da g a em kodla ki obidan
oydalanu chi s a is ik yondashu asosidagi izim
akli qilingan. Bu izim IAM a PSI bazala idan
olingan anlanmala bilan sino dan o‘ kazilgan.
Tizimning aniqligi IAM bazasidan olingan anlanma
uchun 95% ni a PSI bazasidan olingan anlanma
uchun 86% ni ashkil qildi. [24] da oddiy yo‘nal i ilgan
belgila a g a em kodla ki obi kombina siyasidan
oydalanilgan. Usul 150 a mualli da sino dan
o‘ kazilgan a izimning aniqligi 97% ni ashkil qildi.
[25] da akli qilingan ingliz ili uchun izimda asosiy
e’ ibo aqa “ ” a “h” ha la iga qa a ilgan. Tas i da
ushbu shaklla aniqlanganidan keyin ula ning skele la i
aj a ib olingan. Keyin eg i chiziq bo‘yicha ha aja la
unksiyasi hisoblanadi a ha aja la unksiyala ining
o‘xshashligi mualli ni aniqlab be adi. O‘z-o‘zidan
ayonki, bu usulni boshqa illa uchun qo‘llab
bo‘lmaydi. [26, 27] da kon u ning agmen langan
bog‘langan komponen la iga asoslangan usul akli
qilingan. Bu usuldan sin la ga aj a ish bosqichida
maso ala ni hisoblash uchun oydalanilgan. Tizimni
150 a mualli ning qo‘lyozma ma nla idan ashkil
opgan anlanmada sinab ko‘ ishla da 93% ga eng
iden i ika siya aniqligini ko‘ sa di.
[28, 29] da qo‘lyozma ma nla i mualli ini
yashi in ma ko modella i (YAMM) asosida
iden i ika siya a e i ika siya qilish usuli akli
qilingan. Ha bi qo‘lyoma ma nla i mualli i uchun
alohida YAMM qu ilgan a o‘qi ilgan. Noma’lum
ma n mualli ini aniqlash uchun bu ma n ha bi YAMM
bilan ekshi iladi a eng yuqo i bahoga ega bo‘lgan
odam ushbu ma nning mualli i hisoblanadi.
Iden i ika siya qilish usuli 650 a mualli dan olingan
qo‘lyozma ma nla ida sino dan o‘ kazilgan.
Iden i ika siya aniqligi 97% ni ashkil qilgan. Bundan
ashqa i ushbu usul mualli ni e i ika siya qilish usuli
si a ida ham sino dan o‘ kazilgan. Taj ibala da olingan
e i ika siya aniqligi deya li 96% ni ashkil qildi.
Ishning maqsadi – qo‘lyozma ma ni as i i
ahlili asosida shaxsni iden i ika siyalash masalasini
yechish uchun ushbu qo‘lyozma ma nining mualli ini
xa ak e lo chi belgila ini aj a ib olish algo i mla ini
ishlab chiqish.
Ushbu maqsadga e ishish uchun quyidagi
masalala ni yechish ke ak:
– be ilgan qo‘lyozma ma ni as i ini si a ini
oshi ish;
– qo‘lyozma ma ni as i ini bina iza siya qilish;
– qo‘lyozma ma ni as i ini segmen a siya
qilish;
– qo‘lyozma ma ni as i ining belgila azosini
shakllan i ish.
Be ilgan qo‘lyozma ma ni as i ini [30] da
kel i ilgan algo i mla dan [31] da akli e ilgan
algo i m yo damida anlab si a i oshi ildi.
Bina iza siya qilish masalasi esa [32] da kel i ilgan
algo i m yo damida yechildi. Qo‘lyozma ma ni
as i ini sa la , so‘zla a obyek la ga segmen a siya
qilish masalasini yechish uchun [33] da akli e ilgan
algo i mla dan oydalanildi.
Takli e ilayo gan algo i mla . Mazku
maqolada qo‘lyozma ma ni as i i ahlili asosida
shaxsni iden i ika siyalash masalasini yechish uchun
ushbu qo‘lyozma ma nining mualli ini xa ak e lo chi
belgila ini aj a ib olish ikki a algo i mi akli qilinadi.
Ya a ilgan algo i mla ni ba a sil kel i aylik.
Shablonla gis og ammala ini hisoblashga
asoslangan qo‘lyozma obyek la i belgila ini aj a ib
olish algo i mi (A1 algo i mi). Ushbu algo i m uchun
ki u chi ma’lumo la bo‘lib segmen a siya qilingan
qo‘lyozma obyek i as i i, chiqu chi ma’lumo la
bo‘lib esa – ushbu obyek ni xa ak e lo chi shablonla
gis og ammasi hisoblanadi.
Ushbu algo i mda 𝑂𝑖 (𝑖=1,𝑘
) qo‘lyozma
obyek i uchun 3×3 si panu chi oynadan oydalangan
holda shablonla gis og ammasi 𝐻𝑖=
{ℎ𝑖,1,ℎ𝑖,2,…,ℎ𝑖,80} hisoblanadi. Qo‘lyozma obyek i
143
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
uzilishini xa ak e lo chi shablonla ga misolla 2-
asmda kel i ilgan.
2- asm. Gis og ammala ni hisoblash uchun
oydalanilgan 3×3 o‘lchamdagi shablonla ga
misolla
Qo‘lyozma obyek i as i ini agmen la
bo‘yicha ahlil qilishga asoslangan qo‘lyozma
obyek la i belgila ini aj a ib olish algo i mi (A2
algo i mi). Ushbu algo im uchun ki u chi
ma’lumo la bo‘lib qo‘lyozma obyek ining
segmen a siya qilingan qo‘lyozma obyek i as i i,
chiqu chi ma’lumo la bo‘lib esa – ushbu obyek ning
belgila yo damidagi bayoni hisoblanadi.
Takli qilinayo gan uzilma iy
xa ak e is ikala ni hisoblash asosida qo‘lyozma
ma nla i as i la i bo‘yicha xa ak e li belgila ni aj a ib
olish algo i mi quyidagi asosiy bosqichla ni o‘z ichiga
oladi.
1-bosqich. Yo‘nal i ilgan g adiyen la ni
hisoblash. Ushbu bosqichda qo‘lyozma obyek i uchun
yo‘nal i ilgan g adiyen la hisoblanadi. Ma’lumki [34],
as i ni g adiyen la ini hisoblash uchun quyidagi
amalla baja iladi.
1.1-qadam. Ha bi 𝐼(𝑟,𝑐) piksel uchun
go izon al (𝑔𝑥) a e ikal (𝑔𝑦) g adiyen la
hisoblansin:
𝑔𝑥(𝑟,𝑐):=𝐼(𝑟,𝑐+1)−𝐼(𝑟,𝑐−1),
𝑔𝑦(𝑟,𝑐):=𝐼(𝑟−1,𝑐)−𝐼(𝑟+1,𝑐).
1.2-qadam. Tas i ning ha bi pikseli uchun
g adiyen ning qiyma i a yo‘nalishi aniqlansin:
𝑔(𝑟,𝑐):=√𝑔𝑥
2(𝑟,𝑐)+𝑔𝑦
2(𝑟,𝑐) ,
𝜃(𝑟,𝑐):=a c g𝑔𝑦(𝑟,𝑐)
𝑔𝑥(𝑟,𝑐) .
2-bosqich. Be ilgan as i ni agmen la ga
bo‘lish. Qo‘lyozma obyek si a ida ko‘pincha ha
bo‘lganligi a ha la kengligining balandligiga nisba i
1:3 bo‘lganligi uchun qo‘lyozma obyek la i 3×9 eng
bo‘lakla ga bo‘linadi.
3-bosqich. Qo‘lyozma obyek ining xa ak e is ik
belgila ini hisoblash. Ushbu bosqichda qo‘lyozma
obyek la ining xa ak e li belgila i o‘plami
shakllan i iladi, ushbu belgila ko‘ ib chiqilayo gan
oynadagi anlab olinu chi xa ak e is ikala si a ida
aniqlanadi. Tanlab olinu chi xa ak e is ikala si a ida
oynada qo‘lyozma obyek la ining quyidagi belgila i
aniqlanadi:
– yo‘nal i ilgan g adiyen ala gis og ammasi
(𝑥1,…,𝑥9);
– ikkinchi a ibli momen (𝑥10);
– qo a piksella ulushi (𝑥11).
A al as i ning ha bi agmen i uchun
gis og ammala hisoblanadi. Bunda gis og amma
quyidagi a zda aniqlanu chi 9 a sondan ashkil
opgan ek o dan ibo a bo‘ladi.
Vek o komponen ining aqami g adiyen
yo‘nalishi 𝜃 asosida, ushbu komponen ning qiyma i
esa – g adiyen qiyma i 𝑔 asosida anlab olinadi. Bunda
ek o komponen ining aqami (1, 2, …, 9) g adiyen
bu chakla iga (0°, 20°, …, 160°) mos holda anlanadi.
3- asmda kel i ilgan bi nech a misolla ni ko‘ ib
chiqamiz. Ko‘k ang bilan ko‘ sa ilgan pikselda 𝜃=
80° a 𝑔=2 bo‘lganligi uchun ek o ning beshinchi
komponen iga 2 qo‘shiladi. Qizil ang bilan
ko‘ sa ilgan pikselda 𝜃=10° (bu qiyma esa 0° bilan
20° o asidadi ), u holda 𝑔=4 ek o ning bi inchi a
ikkinchi komponen la i o‘ asida bi ekis
aqsimlanadi. Bina sha ang bilan ko‘ sa ilgan piksel
𝜃=165° yo‘nalishga ega. Shuning uchun ushbu
pikseldagi g adiyen qiyma i 𝑔=85 quyidagi
mulohazala asosida ek o ning bi inchi a oxi gi
komponen i o‘ asida aqsimlanadi: 165° bu chak
160° bu chakka 180° (0°) bu chakka yaqinligidan
ko‘ a uchdan bi ma a yaqin oq, demak ek o ning
oxi gi komponen iga 85 ∙|165−160|
20 =63.75,
bi inchisiga esa – 85 ∙|165−180|
20 =21.25 qo‘shiladi.
144
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
3- asm. Yo‘nal i ilgan g adiyen la
gis og ammasini hisoblash [35]
Shunday qilib, 𝜃 a 𝑔 la ning ba cha qiyma la i
bo‘yicha o‘ gan holda as i ning ko‘ ib chiqilayo gan
agmen i yo‘nal i ilgan g adiyen la i gis og ammasini
olamiz.
Shundan so‘ng gis og ammani no mallash i ish
amalga oshi iladi:
𝐻𝑂𝐺𝑖=𝐻𝑖
√∑𝐻𝑗2+𝜀
9
𝑗=1 ,
bu ye da 𝜀 – kichik musba son, masalan,
aj ibala da 𝜀=10−5 dan oydalanildi.
Tas i agmen la ining olingan ba cha
gis og amala ini konka ena siya qilish yo‘li bilan
bu un qo‘lyozma obyek i as i ini xa ak e lo chi
3×9×9 a komponen li gis og ammani olamiz.
Ishlab chiqilgan algo i mla ni
ekspe imen al adqiq qilish. Taj iba iy adqiqo la
IAM [19] a IUHT [33] qo‘lyozma ma ni as i la i
bazala i asosida o‘ kazildi. IAM bazasida ingliz ilidagi
657 a mualli ga egishli bo‘lgan skane qilingan 1539
a qo‘lyozma ma ni sahi asi ma jud. IUHT bazasi
o‘zbek ilidagi (lo in a ki ill g a ikasi) 373 a
mualli la ga egishli bo‘lgan skane langan 2242 a
qo‘lyozma ma ni sahi asidan ashkil opgan. Bunda ha
ikkala bazada ham sahi ala 600 dpi as i aniqligi
bilan skane gangan a kul ang as i la ko‘ inishida
JPEG o ma ida saqlangan. Sin la ga aj a ish ke ak
bo‘lgan obyek la ning sin la i esa mu ozana lashgan.
Qo‘lyozma ma ni as i la ini ahlil qilishda
shaxsni iden i ika siya qilish masalasi ishda akli
qilingan belgila ni aj a ib olish a anib olish
algo i mla i kombina siyala idan oydalangan holda
hal qilindi. Qiyosiy ahlil qilish uchun ushbu masala
ki u chi a yashi in qa lamla da ReLU aollash i ish
unksiyala iga, chiqu chi qa lamda esa – So Max
aollash i ish unksiyala iga ega bo‘lgan uch qa lamli
o‘liq bog‘lanishli sun’iy ney on a mog‘idan
oydalanib ham hal qilindi. Bunday a xi ek u adan
klassik holla da obyek la ni sin la ga aj a ish
masalala ini hal qilishda oydalaniladi. Ta’kidlab
o‘ amizki, akli qilingan belgila ni aj a ib olish
algo i mla ini qo‘llanishi na ijasida anib olish
obyek la i soni juda kichik bo‘lganligi uchun ney on
a mog‘ini o‘qi ish uchun be ilgan ma’lumo la ni
augmen a siya qilish amalga oshi ildi.
Sanab o‘ ilgan algo i mla si a ini baholash -
be ilgan anlanmaning 20% ni ashkil qilu chi nazo a
anlanmasi obyek la ini anib olish aniqligi bo‘yicha
hamda 10×10 ka ali si panu chi nazo a da
oydalangan holda o‘ kazildi.
IAM a IUHT as i la bazala idan olingan
nazo a anlanma obyek la ini sin la ga aj a ish
na ijala i quyidagi jad alda kel i ilgan.
1-jad al. IAM a IUHT as i la bazala i
qo‘lyozma obyek la ini sin la ga aj a ish na ijala i
Olingan na ijala ni solish i ish akli qilingan
qo‘lyozma ma ni belgila ini aj a ib olish algo i mla i
o asida aniqlik nuq ai-naza idan eng sama alisi bo‘lib
agmen la bo‘yicha ahlil qilish algo i mi (A2
algo i mi) ekanligini ko‘ sa di.
Xulosa. Taj ibala na ijala i qo‘lyozma ma ni
belgila ini aj a ib olish uchun akli qilingan
algo i mla ning ishlashini ko‘ sa di. Takli e ilgan
algo i mla qo‘lyozma ma nli as i la ni ahlil qilish
145
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
uchun u li izimla ni ya a ish uchun ishla ilishi
mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Fo nes, A., Llados, J., Sanchez, G., Bunke, H.
W i e Iden i ica ion in Old Handw i en Music Sco es
// In 8 h IAPR Wo kshop on Documen Analysis
Sys ems (2008), 347-353.
2. Sas, J. Handw i ing Recogni ion Accu acy
Imp o emen by Au ho Iden i ica ion // In: L.
Ru kowski e al. (eds.), ICAISC 2006, LNAI 4029,
682-691.Sp inge , Heidelbe g.
3. Chaudh y, R., Pan , S.K. Iden i ica ion o
au ho ship using la e al palm p in –a new concep //
Fo ensic Science In e na ional (2004), olume (141),
49-57.
4. Schomake , L. Ad ances in W i e Iden i ica ion
and Ve i ica ion //In: 9 h In e na ional Con e ence on
Documen Analysis and Recogni ion (ICDAR‘07),
olume (2), 1268-1273.
5. Plamondon, R., Lo e e, G. Au oma ic Signa u e
Ve i ica ion and W i e Iden i ica ion – The S a e o
he A //Pa e n Recogni ion (1989), ol. 22, no. 2, pp.
107-131.
6. Lecle c, F., Plamondon, R. Au oma ic signa u e
e i ica ion: The s a e o he a 1989-1993 // In
P og ess in Au oma ic Signa u e Ve i ica ion edi ed by
R. Plamandon (1994), Wo ld Scien i ic Publ. Co., pp.
13-19.
7. Gup a, S. Au oma ic Pe son Iden i ica ion and
Ve i ica ion using Online Handw i ing //Mas e
Thesis. In e na ional Ins i u e o In o ma ion
Technology Hyde abad, India (2008).
8. Schlapbach, A., Ma cus, L. Bunke, H. A w i e
iden i ica ion sys em o on-line whi eboa d da a
/Pa e n Recogni ion Jou nal 41 (2008), pp. 23821–
23897.
9. Schomake , L. Ad ances in W i e iden i ica ion
and e i ica ion //in 9 h In .Con . on Documen
Analysis and Recogni ion (ICDAR’2007).
10. F.J. Maa se, L.R.B. Schomake , H.L. Teulings,
in: G.C. an de Vie , G. Mulde (Eds.) Au oma ic
Iden i ica ion o W i e s in Human Compu e
In e ac ion: Psychonomic Aspec s, Sp inge ,
Heidelbe g, 1986.
11. Ma i, U.V., Bunke, H. The IAM-Da abase: An
English Sen ence Da abase o O line Handw i ing
Recogni ion /Documen Analysis and Recogni ion,
2002, ol. 5, no. 1, pp. 39-46.
12. Дадаханов М.Х., Асраев М.А. Қўлёзма
матни тасвирларига дастлабки ишлов бериш
алгоритмлари //Информатика ва энергетика
муаммолари. – Тошкент, 2019. – №1. – 54-61 б.
13. Radjabo S.S., Dadaxano M.X., Ma diye
A.Sh. Qo’lyozma ma ni as i i si a ini oshi ishning
sama ali algo i mini anlash //Al-Fa g’oniy a lodla i. –
Fa g’ona, 2024. – T. 1, №2. – 255-260 b.
14. Дадаханов М.Х. Қўлёзмали матн
тасвирларини морфологик амалларга асосланган
бинарлаш алгоритми //Муҳаммад ал-Хоразмий
авлодлари. –Тошкент, 2020. – №1(53). – 112-121 б.
15. Раджабов С.С., Дадаханов М.Х., Асраев
М.А., Маматов А.А., Абсаломов Ў.А. Қўлёзма матн
тасвирларини сегментациялаш алгоритмлари
//Информатика ва энергетика муаммолари. –
Тошкент, 2020. – №3. – 139-144 б.
16. Dalal N., T iggs B. His og ams o O ien ed
G adien s o Human De ec ion /IEEE Compu e
Socie y Con e ence on Compu e Vision and Pa e n
Recogni ion (CVPR'05), San Diego, CA, USA, 2005,
pp. 886-893 ol. 1, doi: 10.1109/CVPR.2005.177.
17. h ps:// owa dsda ascience.com/hog-
his og am-o -o ien ed-g adien s-67ecd887675
