151
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
Uch o‘lchamli pe sonajla ning yuz hola ini modellash i ish a anima siyalashning zamona iy
yondashu la i
Kayumo a Gulshan As o o na,
p. . .d. PhD, Do sen , O‘zbekis on ju nalis ika
a omma iy kommunika siyala uni e si e i
Email: gulshan.kayumo a@mail. u
Boymu odo Bobi Elmu odo ich,
Ka a o‘qi u chi, O‘zbekis on ju nalis ika
a omma iy kommunika siyala uni e si e i
Email: boymu odo [email protected]
Anno a siya: Maqolada mul iplika siya pe sonajining yuz elemen la ini modellash i ish usulla i a
anima siyalash muammosi ko‘ ib chiqilgan a uni hal qilish uchun yondashu la akli qilingan.
Bunda 3D modellash i ish exnologiyala idan oydalangan holda mul ilm pe sonajining 3D modelini
ya a ish a anima siya be ish o qali yuz elemen la ining i odasi ha aka lan i ish exnologiyasi ahlil
qilingan. Pe sonajning yuz hola ini modellash i ish izual onemala , FLAME opologiyasi a
a alash shaklla yo damida anima siya qilish ja ayonla i yo i ilgan.
Kali so‘zla : model, pe sonaj, anima siya, modellash i ish, izual onema, sinx oniza siyalash,
FLAME opologiyasi.
Ki ish. Zamona iy kompyu e g a ikasi a
anima siya exnologiyala ida inson qiyo asini ealis ik
a zda i odalash dolza b masalala dan bi idi .
Shaxsning hissiy kechinmala i, kay iya i a psixologik
hola ini aks e i u chi asosiy osi a - bu yuz
i odala idi . Shu boisdan pe sonajning yuz hola ini
modellash i ish a uni anima siya qilish ja ayoni
na aqa exnik, balki es e ik jiha dan ham muhim o‘ in
u adi. Bugungi kunda ushbu soha ilm indus iyasi,
o‘yinla , i ual eallik a ilmiy adqiqo la da keng
qo‘llanilmoqda.
O‘zbekis on Respublikasi P eziden i
Sh.M. Mi ziyoye uqa ola imizning madaniy
i ojlanishiga ka a e’ ibo qa a moqda, O‘zbekis onda
kino san’a ini i ojlan i ish haqida shunday dedi:
“Mamlaka imiz kino san’a i bi as dan ko‘p oq a ixga
ega, i ojlanishning uzoq yo‘lini bosib o‘ di. Bu da da
xalqimizning madaniy a ma’na iy hayo ida muhim
o‘ in u gan o‘zbek kinema og a iyasining mus ahkam
asosla i ya a ildi”. Yosh a lodni a biyalash uchun
mul ilmla ya a ishga ka a ahamiya be iladi.
Shuningdek, kelgusi yilla uchun kino sohasida da la
buyu masi pa ame la ini asdiqladi. 2022-yildan
boshlab ha yili 50 a mul ilm ya a ish ejalash i ilgan.
Shu bilan bi ga, yoshla omonidan ya a ilgan umumiy
hajmi 10 soa bo‘lgan qisqa me ajli ilmla a bolala
hazil-mu oyiba kinoju nalla ining majbu iy ya a ilishi
alohida yo‘nalish bo‘lib o‘ ishi muhim, bu ayniqsa
jo iy yilda muhim ahamiya ga ega.
O‘zbek milliy kinema og a iyasining eng sa a
asa la ini qay a iklash hamda ula ni zamona iy
o ma la ga moslash i ish bo‘yicha keng qam o li
ishla olib bo ilmoqda. Bu ja ayonda mul ilm
qah amonla ini ya a ish, anima siya s udiyala i
aoliya ini i ojlan i ish hamda ula ni zamona iy
moddiy- exnik osi ala bilan a’minlash masalala i
ham alohida e’ ibo ma kazida u adi. Ze o, anima sion
ilmla O‘zbekis on kino san’a i a aqqiyo ining
muhim a aj almas qismidi .
Bugungi kunda mul ilmla na aqa badiiy-
es e ik, balki muhim a biya iy ahamiya ga ega
bo‘lgan mu akkab sanoa sohasi si a ida e’ i o
e ilmoqda. Shu bilan bi ga, zamona iy exnologiyala ,
xususan, yangi o oappa a la qo‘g‘i choq
anima siyasining i ojlanishiga keng imkoniya la
ya a moqda. Soha mu axassisi Aziz Muxamedo
a’kidlaganidek: “Hozi gi kunda qo‘g‘i choq
anima siyasi ishlab chiqa ish ja ayonida sezila li
152
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
o‘zga ishla yuz be moqda. An’ana iy kinokame ala
o‘ nini bosu chi aqamli qu ilmala anima siya
ja ayonini sezila li da ajada yengillash i moqda.
Bizning asosiy maqsadimiz – O‘zbekis onda
qo‘g‘i choq anima siyasi an’anala ini qay a
jonlan i ishdi ”. Shuningdek, YUNESKO ham
anima siya s udiyala i xodimla ining bilim a
ko‘nikmala ini oshi ish, ula ga moddiy- exnik ko‘mak
ko‘ sa ish o qali mamlaka imizda anima siya sanoa i
a aqqiyo ini qo‘llab-qu a lamoqda.
3D anima siya ko‘p yilla dan buyon mul ilm
sanoa i a kompyu e o‘yinla i ishlab chiqishda keng
qo‘llanilayo gan muhim exnologiyala dan bi idi .
Ta ixiy manbala da bi inchi o‘liq 3D anima sion
elese ial si a ida 1994-yilda ya a ilgan “ReBoo ” asa i
qayd e iladi. Shuningdek, uch o‘lchamli g a ikaga
asoslangan das labki kompyu e o‘yini 1973-yilda
ishlab chiqilgan “Maze Wa ” (“Labi in la u ushi”)
hisoblanadi. Keyingi bosqichda esa poligon g a ikasi
asosida ya a ilgan a kada o‘yin ilk bo 1983-yilda
ya a ilgan “I, Robo ” (“Men, Robo ”) o‘yinida amaliy
qo‘llanildi.
Zamona iy kompyu e g a ikasi a exnik
osi ala sezila li da ajada i ojlandi. Bugungi kunda
uch o‘lcho li inson modella ini haqiqiy o osu a la dan
aj a ib olish obo a qiyinlashmoqda. Masalan,
Me aHuman kabi ilg‘o pla o mala gipe ealis ik
inson qiyo ala ini ya a ish imkonini be moqda.
Bunday modella ni “jonlan i ish” ja ayoni esa 3D
anima siyani alab qiladi a bu ja ayon exnik hamda
mehna esu sla i jiha idan mu akkab hisoblanadi.
3D anima siyani ya a ishda bi nech a asosiy
yondashu la qo‘llaniladi:
- Kali kad li anima siya (Key ame anima ion)
- modelning boshqa u elemen la ini manipulya siya
qilish o qali qo‘lda ya a iladi. Ushbu usul anima siya
sohasida keng a qalgan a yuqo i da ajadagi
ijodko likni alab qiladi.
- Mo ion cap u e exnologiyasi - jonli
ak yo la ning ha aka la i maxsus senso la yo damida
qayd e ilib, uch o‘lchamli modelga o‘ kaziladi. Bu usul
kino a o‘yin sanoa ida keng qo‘llaniladi. Ammo u
qimma uskunala ni hamda mu akkab sozlash
ja ayonini alab qiladi. So‘nggi yilla da a zon oq
mo ion cap u e osi ala i paydo bo‘lsa-da, ula ning
aniqligi a si a i p o essional uskunala nikidan
pas oqdi .
Anima siya ya a ish ja ayonini
a oma lash i ish kon en ishlab chiqishni, xususan,
ideo o‘yinla sanoa ini sezila li da ajada
soddalash i ishi mumkin. Shuni a’kidlash lozimki,
ba cha holla da insonning eal ha aka la ini o‘liq
ak o lash za u emas. Masalan, ochiq dunyo (open
wo ld) u idagi yi ik o‘yinla da ko‘plab belgila bi xil
yoki ak o iy anima siyala ga ega bo‘lishi mumkin.
Ay im holla da lab ha aka la i dialog ma niga o‘liq
mos kelmasa-da, bu hola oydalanu chining i ual
muhi ga sho‘ng‘ishiga jiddiy o‘sqinlik qilmaydi. Shu
bilan bi ga, anima siyala ning ko‘p oq xilma-xilligi a
abiiyligi imme siyani yanada kuchay i adi.
3D anima siya exnologiyasi qisqa aq ichida
sezila li a aqqiyo ga e ishdi. Das lab sodda poligon
modella idan ibo a bo‘lgan izimla hozi da
gipe ealis ik inson qiyo ala ini ya a ish da ajasiga
ye di. Bunday ja ayonla ning i ojlanishi mul imedia
indus iyasi, kino a o‘yin sanoa ida yangi
imkoniya la ni yuzaga kel i ib, ya a ilgan kon en ning
si a a a’si chanligini oshi ishda muhim ahamiya
kasb e moqda.
Adabiyo la ahlili a me odologiya.
Mul ilm qah amonla ining hissiy kechinmala ini
i odalash masalasi zamona iy anima siya
adqiqo la ining eng dolza b yo‘nalishla idan bi i
si a ida alohida o‘ in u adi. Chunki anima sion
ob azla ning emo sional jozibado ligi omoshabinning
asa ga bo‘lgan munosaba ini shakllan i u chi asosiy
omilla dan bi idi . Shu sababli xalqa o miqyosda
ko‘plab olimla a mu axassisla ushbu ma zuni
chuqu adqiq e ib kelmoqda.
Jumladan, Ma k Olli ie , Jaakko Ke unen,
S ya osla Pa lenko, Anna Volko a, Michael Kass a
boshqa adqiqo chila anima sion ob azla da his-
uyg‘ula ni ealis ik a zda i odalash bo‘yicha ilmiy
izlanishla olib bo gan. Ula ning ilmiy ishlanmala ida,
asosan, yuz i odala ining abiiyligi, ana
ha aka la ining psixologik mosligi a izual
153
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
de alla ning omoshabinga kuchli emo sional a’si
ko‘ sa ishi kabi masalala ahlil e ilgan.
Mazku adqiqo la ning ilmiy ahamiya i
shundaki, ula na aqa anima siya san’a i i ojiga, balki
kompyu e g a ikasi, mul imediya exnologiyala i
hamda i ual haqiqa izimla ida ham keng qo‘llanish
imkoniya ini be adi.
Mahalliylash i ish ja ayonida dialogla dagi
a jima qilingan ibo ala ning sahna da omiyligiga mos
kelishi bilan bi ga, haqiqiy ij ochining lab-
ha aka la iga yaqin bo‘lishi ham alab e iladi. Ushbu
alabni qondi ish an’ana iy mon aj a dubbing usulla i
yo damida ha doim ham amalga oshmaydi. Shu
sababli nu q signalidan o‘g‘ idan- o‘g‘ i lab a yuz
ha aka la ini sin ez qilish amaliyo i ayni pay da eal
muammo hisoblanadi. Nu qdan yuz anima siyasini
ya a ish bo‘yicha das labki ishla da LSTM kabi ke ma-
ke a moqla eal aq da boshqa u ni a’minlash
uchun qo‘llanildi. An’ana iy a das labki
yondashu la bosh aylanishi, jag a bosh pozasini ham
hisobga oladigan izimla ni akli qildi. VOCA (Voice
Ope a ed Cha ac e Anima ion) okalga bog‘langan
3D anima siya modeli nu q signali asosida o‘ kazilgan
4D skanla a ney on a moq yo damida ealis ik yuz
ha aka la ini sin ez qilishga e ishdi. VOCA subyek
iden i ika siyasini aj a ib, u li gapi ish uslubla ini ham
o‘ ganadi. Til u iga nisba an bi oz ilga bog‘liq
bo‘lmagan ishlo be ish imkoniya la ini ko‘ sa adi.
“Wa 2Lip” kabi modella og‘iz ha aka la ini a ge
nu qqa yuqo i aniqlikda moslash i ish imkonini be di
a amaliy baholashla da o iginal sinx onlash i ilgan
ideola ga yaqin na ijala ko‘ sa di. Bunday exnikala
lokaliza siya ja ayonida a jima qilingan nu q uchun
lab-ha aka la ini a oma ik hosil qilishda juda oydali
bo‘lishi mumkin.
Yaqin yilla da audio-d i en (nu qdan
boshqa ilu chi) yuz anima siyasi bo‘yicha bi qa o
sama ali yondashu la paydo bo‘ldi. 2D ideoda lip-
sync, shuningdek 3D belgila uchun o‘liq yuz
ha aka la ini sin ez qilu chi modella ma jud. Shu
bilan bi ga, bu me odla ning ba’zila i amaliy ishlab
chiqa ish izimla iga keng miqyosda
in eg a siyalashgan emas, ya’ni sanoa ga a biqdagi
o‘liq a qalish bosqichi hali ham ochiq ilmiy a amaliy
muammola ga ega.
So‘nggi yilla da nu q sin ezi a suhba
agen la ining i ojlanishi oqiba ida ko‘plab i ual
yo damchila paydo bo‘ldi. Masalan, Yandex’ning
Alice (Alice) a VK (Ma usya) kabi o ozli
yo damchila idan keng oydalanilmoqda. Bu
yo damchila dan ay imla i izual(i odalangan)
in e eysla yoki a a a la bilan ham aqdim e ilmoqda,
ammo ula ning yuz ha aka la i a emo sional
i odala ining ealizmi u licha. Masalan, Replika
pla o masi oydalanu chi bilan muloqo uchun izual
a a a la ni akli e adi a so‘nggi yangilanishla da
yanada imme si a a a aj ibala ini jo iy e moqda.
Bi oq uning izual ealizmi a
xa sizlik/maʼlumo la ni qay a ishlash bilan bog‘liq
muammola ham muhokama qilinmoqda.
Nu qdan yuz i odala i a imo-isho ala ini
ya a ish azi asiga o‘ ishdan oldin, ula o‘ asida
bog‘liqlik ma judligini ushunish ke ak. Aga lab
ha aka la ining sinx onlashu i bilan hamma na sa
oddiy bo‘lsa: ala uz qilingan onemala a mos
keladigan lab shakli o‘ asida aniq bog‘liqlik ma jud
[1]. Imo-isho ala a boshqa yuz ha aka la i bilan
hamma na sa ancha mu akkab. Tadqiqo chila uzoq
aq da omida nu q a imo-isho ala o‘ asidagi
bog‘liqlik da ajasi haqida bahslashdila . Tu li
adqiqo chila nu q a imo-isho ala ning oʻza o aʼsi i
haqidagi asosiy gʻoyala i bayon e gan. Bi inchidan, biz
suhba dosh imo-isho ala nima ekanligini aniqlaymiz.
Imo-isho a, i oda yoki uning bi qismi si a ida
qoʻllanilganda, ananing is algan qismining
koʻ inadigan ha aka idi . Bunday a’ i o‘z-o‘zidan
eginish, bo‘yinni chizish yoki massaj qilish kabi
ha aka la ni is isno qiladi. Suhba yoki bi galikda nu q
imo-isho ala i nu q ha aka i da omida sodi bo‘ladi.
Qo‘l a bosh imo-isho ala i so‘zlashu
ja ayonida muhim pa aling is ik osi ala si a ida keng
o‘ ganilgan. Tadqiqo la da bosh ha aka la i, oda da,
in ensi lik pa ame la i bilan i odalanishi a’kidlanadi.
Xususan, ha aka ampli udasi a chas o asi nu qning
p osodiyasi, ya’ni uning i mik a in ona sion
xususiya la i bilan be osi a bog‘liq ekani ko‘ sa ib
o‘ ilgan [4]. Shu jiha dan, boshning oldinga-egilish
154
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
yoki yon omonla ga qiyshayish ha aka la i ko‘pincha
nu qning u g‘u a ohangiga mos a zda yuzaga keladi.
Qo‘l imo-isho ala i esa mu akkab oq dinamik
uzilishga ega bo‘lib, ula bi nech a azala dan ibo a
ekani ilmiy adabiyo la da qayd e ilgan. McNeill a
boshqa adqiqo chila [4] imo-isho a ha aka ini
quyidagi bosqichla ga aj a adi: dam olish hola i,
ayyo ga lik bosqichi, lunge (imo-isho a za basi), hold
(ushlab u ish azasi) a qay a iklanish bosqichi. Bu
azalash imo-isho aning aq a azodagi
shakllanishini aniq oq a si lash imkonini be adi.
Shuningdek, imo-isho ala ni na aqa ha aka
ja ayoni, balki ula ning kommunika i unksiyasiga
ko‘ a ham u kumlash keng qo‘llanilmoqda. Kendon
[5] a boshqa adqiqo chila imo-isho ala ni amziy,
as i iy a ko‘ sa kich gu uhla ga aj a adi. Ramziy
imo-isho ala , oda da, ma’lum bi ij imoiy yoki
madaniy kon ensiyaga asoslanadi (masalan, bosh
ba mog‘ini ko‘ a ish). Tas i iy imo-isho ala esa
suhba ja ayonida obyek ning shakli yoki hajmini
i odalaydi. Ko‘ sa kich imo-isho ala esa suhba dagi
p edme yoki hodisaning joylashu ini bildi adi.
Adabiyo la ni ahlil qilish shuni ko‘ sa adiki,
imo-isho ala nu q bilan uz iy bog‘liq bo‘lib, ula
na aqa kommunika i osi a, balki kogni i
ja ayonla ning ashqi i odasi si a ida ham qa aladi. Shu
bois, so‘nggi yilla da imo-isho ala ni a oma ik
aniqlash a 3D modellash i ish bo‘yicha adqiqo la
kengayib bo moqda, bu esa i ual yo damchila ,
a’lim exnologiyala i a o‘yin indus iyasida
qo‘llanilmoqda.
Ri mik imo-isho ala nu q i mi bilan bog‘liq a
o‘g‘ idan- o‘g‘ i ma’noga ega bo‘lish o‘ niga, ula
nu qda p osodik hodisala ni a’kidlaydila : man iqiy
s ess, sekinlashu a ezlashu , in ona siya.
Imo-isho ala ning unksional ahamiya i bilan
bi qa o da nu qni o‘ldi adigan seman ik si a la i ham
muhim sanaladi. Bi inchidan, imo-isho ala hozi gi
nu qda ay ilmagan ma’lumo ni ye kazishi mumkin,
masalan, bola “men ochman” degan so‘zla bilan
oshqozonini ko‘ sa sa. Ikkinchidan, ula nu q o qali
ye kazilgan ma’lumo la ni o‘ldi ishla i mumkin,
masalan, ula “ o‘p juda ka a” deb ay ishadi a shu
bilan bi ga uning hajmini qo‘lla i bilan as i laydila .
Suhba imo-isho ala ining u li unk siyala i a
si a la idan so‘ng, adqiqo chila ula ning manbasini
shubha os iga oldila . Bi naza iyaga ko‘ a [6], imo-
isho ala bi aq ning o‘zida og‘zaki a ishda ishlab
chiqa ilgan na sala ni aks e i ishga moyildi . Yana bi
nuq ai naza [7] ma’lumo uza ishda nu q a imo-
isho ala bi -bi ini o‘ldi ib u adi, shu bilan bi ga, kam
xa aja li ishlab chiqa ish kanali us unlik qiladi. Bunday
ko‘plab naza iyala bilan nu q a imo-isho ala
o‘ asidagi chuqu bog‘liqlikni aniq ay ib bo‘lmaydi.
Nu q a imo-isho ala ni sinx onlash i ish
haqida ham sa olla ug‘iladi. Ba’zi kuza u la ga
ko‘ a, bosh imo-isho ala i inglo chila omonidan 200
millisekundgacha bo‘lgan aq almashinu iga mos
keladigan a zda qabul qilinadi. Boshqa imo-isho ala
uchun ula yanada ka a siljishla bilan qabul qilinishi
aniqlandi, asosiysi, imo-isho a egishli og‘zaki
i odadan oldin sodi bo‘lishi ke ak. Ga chi ba’zi
kuza ishla da ikkala yo‘nalishda ham 600
millisekundgacha siljishla sezilgan
Nu q a imo-isho ala o‘ asidagi
munosaba la ning noaniqligi haqidagi yuqo idagi
dalilla nu qdan imo-isho ala ni basho a qilishda
noaniq azi ani qo‘yadi. Bi oq, nu qning p osodiyasini
qo‘llab-qu a lash uchun mo‘ljallangan boshning
i mik ha aka la i a imo-isho ala ini naza iy jiha dan
axmin qilish mumkin.
Na ijala . Yuz anima siyasi o‘ la ke ma-
ke ligi bilan i odalanadi, unda aqa uchla ning
koo dina ala i o‘zga adi, lekin ula o asidagi qa ’iy
opologiyaga ega ke ma-ke lik o`zga maydi. To‘ la
skele anima siyasiga o‘xshash suyakla yoki ha o
simulya siya qilingan mushakla yo damida
de o ma siyalanishi mumkin. Yuz modella ining
ko‘pchiligi yuz ha aka la ini kodlash izimiga (FACS
[3]) ayanadi, bu ba cha izual a ishda aj alib
u adigan yuz ha aka la ini a si lash uchun mu akkab
ana omik izimdi . Bi oq, bunday modella ni o‘ na ish
a ya a ish ancha mashaqqa li ja ayon bo‘lib, asosan
anima siyada qo‘llaniladi. O‘yin sanoa ida mo yoki
a alash shaklla ga asoslangan usul ko‘p oq
qo‘llaniladi.
155
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
To‘ la ni asl shaklida saqlash a undan ham
ko‘p oq hosil qilish juda qimma ga ushadi, chunki yuz
o‘ idagi uchla i soni oda da minglab hisoblanadi.
Masalan, FLAME opologiyasida [8] ula ning 5023
asi bo . Shuning uchun sanoa da mo yoki a alash
shaklla dan oydalaniladi. [9] ga koʻ a, sobi
opologiyaga ega boʻlgan oʻ asosiy shaklla ning
chiziqli bi ikmasi si a ida i odalanishi mumkin. Baʼzi
bi asosiy yuz i odala iga mos keladigan oʻ la : koʻzni
yumish, ogʻizni ochish, labla ni naychaga aylan i ish
a h.k. Bunday asosiy shaklla asosiy pozala (asosiy
shaklla ) deb ham a aladi.
Bundan ashqa i, aniqlik uchun quyidagi belgi
ki i iladi. Toʻ ek o si a ida belgilanadi
. 𝑖-
chi uchning o‘lcho li koo dina ala i a
𝑛
∈
N -
uchla ning umumiy soni chiziqli bazis shaklida
i odalanadi: bu ye da
asos oʻ la i,
(b1,…,
𝑏𝑚
) koe i siyen la ek o i bo‘lib, ula
oydalanu chi in e eysida ko‘ sa ilishi sababli
slayde la deb a aladi. Shunday qilib, ha xil
og‘i likdagi a alash shaklla ni a alash i ish o qali
o‘ ni olish mumkin.
Ko‘pincha ney al pozi siyadan og‘ish
asosidagi o muladan oydalaniladi. Bula .
bu holda 𝑏𝑖 𝑏𝑖 − 𝑏0 bilan
almash i iladi. Bundan ashqa i, 𝑤𝑖∈[0,1]. Shunday
qilib, 𝑤=[0, . . . , 0, 1𝑖 , 0,..., 0] 𝑖-chi asosiy mash
olinadi. Oda da, ula eng ka a seman ik yukga ko‘ a
asosni anlashga ha aka qilishadi, masalan, bu unlay
ochiq og‘iz, yopiq ko‘z, labla naychaga o‘ algan.
Ushbu yondashu 𝑤 qiyma la ini mazmunli anlash
imkonini be adi. Bi oq, bu yondashu o‘z
kamchilikla iga ega, chunki olingan ayanch oʻ la
chiziqli mus aqil emas, bu esa baʼzi bi bogʻliq 𝑤𝑖 1 ga
yaqin boʻlsa, haqiqiy boʻlmagan na ijala ga olib kelishi
mumkin. Bu xa i-ha aka ni ikki chiziqli (yoki undan
ham mu akkab) uza ishni ki i ish o qali o‘g‘i lash
mumkin. Bog‘liq bo‘lgan asosiy o‘ la ning ju likla i
(uchlikla i), ya’ni:
- ikki chiziqli uza ish shakli boʻlib,
𝑤1 a 𝑤5 1 boʻlsa, oʻliq qoʻshiladi a ikki adan bi i 0
boʻlsa, bu unlay chiqa ib ashlanadi. Koʻpgina
p o essional modella da bu uza ish shaklla ining bi
necha yuz asi boʻlishi mumkin. Bundan ashqa i,
uza ish shaklla i in e polya siya nuq a-i naza idan
ideal emas: ikkinchi da ajali uza ish uza ilgan
koe i siyen la ning ka a diapazoniga zai a’si
ko‘ sa ishi a keyin bi dan oshishi mumkin.
P o essional modella da asosiy pozala qo‘lda
asosiy o‘ ni de o ma siya qilish yoki haqiqiy odamni
skane lash o qali olinadi. Bundan ashqa i, ko‘plab
ha aka lanu chi o‘ la ga ega bo‘lgan holda, asosiy
komponen la ahlili (PCA) yo damida olish mumkin,
ammo bunday asos o ogonal bo‘lsa ham yomon alqin
qilinadi. Bundan ashqa i, bi a modelga asoslanib,
de o ma siyani uza ishdan oydalanib, shunga
o‘xshash modelni ya a ish mumkin.
Hozi gi aq da ko‘plab ilo ala uchun uni e sal
bo‘lgan ayyo bazala ma jud. Masalan, Me aHuman
a Li eLinkFace yuzni su a ga olish ilo asi omonidan
ya a ilgan inson modella i bi xil asosga ega, ya’ni.
Li eLinkFace omonidan olingan blendshape
koe i siyen la i Me aHuman-dan is algan modelga
o‘g‘ i uza iladi. Bu asosiy pozala o‘plamini
ya a ishga emas, balki ayyo modella a ha aka ni
su a ga olish moslamala idan oydalanishga imkon
be adi.
Keng a qalgan yuzning ba’zi
umumlash i ilgan s a is ik modella i: 3DMM (3D
Mo phable Model), FaceWa ehouse a FLAME.
Bunday modella ning asosiy g‘oyasi na aqa a alash
shaklla yo damida qilinganidek, ma’lum bi yuzning
i odasini, balki yuzning shaklini ham pa ame laydi.
[10].
3DMM maʼlum bi uch oʻlchamli obyek
oʻxshash oʻlchamli obyek la ning chiziqli bi ikmasi
si a ida i odalanishi mumkin, bu esa chiziqli obyek la
sin i deb a aladi. Shuningdek, chiziqli bi ikma
156
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
o‘qimala bilan i odalanishi mumkin. Obyek la ning
oddiy sin la i misol si a ida kel i ilgan:
pa allelepipedla a silind la dan ashkil opgan
hay onla ning haykalchasi, shuningdek, odamla ning
yuzla i. Aslida 3DMMda yuzning shakli 𝑆 a eks u asi
𝑚 asosiy yuzla ning chiziqli bi ikmasi si a ida
i odalanadi:
Bundan ashqa i, mualli la asosan asosni
qu ish a asmdan 𝑎𝑖 a 𝑏𝑖 koe i sien la ini hisoblash
usulini ushun i adila . Ammo shuni a’kidlash
ke akki, ushbu model aqa bi a bosh pozasi bilan
ishlaydi a model si a ida u li xil yuz i odala ini o‘z
ichiga olmaydi[11].
FaceWa ehouse. Bu ye da yuzning shakli a
i odala i nuq ai naza idan ikki chiziqli model
ishla ilgan. Ha bi i uchun 47 a i oda bilan jami 150 a
u li yuzla ishla ilgan, ha bi yuz oʻ ida 11k uch
ma jud. Hammasi na ijasida hosil bo‘lgan ba cha
o‘ la 11𝑘 × 150 × 47 o‘lchamdagi 3-da ajali enso 𝑇
hosil qiladi. So‘ng a, yuqo i a ibli singulya qiyma
dekompozi siyasidan (Take pa chalanishining maxsus
hola i) oydalanib, quyidagila ni olamiz:
bu ye da bi inchi o‘lchamda kengay i maydi
(shuning uchun, 𝑈1 hisobga olinmaydi), yad o enzo i
bilan belgilaydi. keyin T = (I,
U2, U3)C, 𝑈2 a 𝑈3 - ikkinchi o‘lcho (shakl) a
uchinchi o‘lcho (i oda) uchun chap singulya
ek o la ni o‘z ichiga olgan o ono mal
ans o ma siya ma i sala i. Keyinchalik, yad o
enso ining kichik komponen la ini qisqa i ish
mumkin a shu bilan ni olish
mumkin, bunda ma’noli a
ans o ma siyala o‘zga i iladi. Olingan kesilgan
yad o enso i ikki chiziqli yuz modeli deb a aladi.
Keyin ha qanday shaxsning u li xil yuz i odasi
ma’lum bi aniqlik bilan i odalanishi mumkin
bu ye da 𝑤2 a 𝑤3 mos a ishda
shakl a i oda aznla ining us un ek o la i.
Olingan ikki chiziqli model ko‘plab ilo ala ga
ega:
– Yuz as i ini manipulya siya qilish - shakl
og‘i likla ini boshqa ish o qali mualli la as i dagi
yuz shaklini o‘zga i adila , masalan, bu un uzunligini,
labla kengligini a boshning shaklini o‘zga i adila .
– Komponen ni uza ish – yuz i odala i ha xil
boʻlgan bi odamning ikki a o osu a iga ega boʻlgan
holda, onni oʻzga i masdan i odani bi su a dan
ikkinchisiga oʻ kazish mumkin.
– Haqiqiy aq da as i anima siyasi - Kinec
yo damida odamning mimikasini su a ga olishdan
oydalanib, yuz i odala ini s a ik as i ga o‘ kazish.
– Anima siyani ideodan asmga o‘ kazish -
oldingi nuq aga o‘xshash, ha aka ni su a ga olish
uchun Kinec -dan oydalanish a ha bi kad ga yuz
meshini moslash i ish za u a i bundan mus asno[2].
Bundan ashqa i, ki ish audiosidan
FaceWa ehouse modeli pa ame la ini kash qilinadi.
Yuz shaklini o‘ na ishda ma’lum bi yuz i odasiga mos
keladigan o‘ a alash shakl as i iga o‘xshash a zda
i odalanadi. Shuningdek, ney al yuzdan og‘ish
o mulasidan oydalanadila a qo‘shimcha a ishda
boshning aylanishini hisobga olishadi. Shunday qilib,
ix iyo iy yuz oʻ i 𝑆 quyidagicha i odalanadi
bunda bu ye da 𝑅 -
bu ilish bu chagi a 𝑗 ek o uchun koe i siyen i,
- moslash i ilgan a alash
shakl asosi, 𝐵0 - ney al yuz
Aslida, pa ame la ke ma-ke ligi (𝑅, 𝑒) ni
aniqlash maqsadida LSTM modella ida
spek og ammala , MFCC (Mel-F equency Ceps al
Coe icien s) hamda x omag ammala dan ashkil
opgan audio xususiya la ke ma-ke ligi qo‘llaniladi.
Modelni o‘qi ish ja ayonida mualli la boy audio izual
ko pus - RAVDESS (Rye son Audio-Visual Da abase
o Emo ional Speech and Song) dan oydalanib, ushbu
ko pus asosida pa ame la (𝑅, 𝑒) ni aj a ib olishgan.
Tak o iy ney on a moqla dan oydalanishning asosiy
mo i a siyasi shundan ibo a ki, nu q aqa akus ik
signalga emas, balki yuz i odala iga ham a’si
e adigan u li xil hissiy anglanishla ga ega. LSTM
a xi ek u asi esa ushbu kon eks ual xususiya la ni
157
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
bu un audio ek da omida hisobga olish imkonini
be adi.
FLAME eng zamona iy pa ame ik yuz modeli
hisoblanadi. Asosiy model unksiya bilan a si lanadi:
bu ye da mos a ishda shakl, hola a
yuz i odasini belgilo chi koe i siyen la . Poza mos
keladigan bo‘g‘inla ning 𝐾 + 1 uch o‘lcho li bu ilish
bu chagi a bu un boshning aylanishi bilan be iladi.
To‘ dagi uchla i soni 𝑁 5023 a, bo‘g‘inla soni 𝐾4 a
- o‘ng a chap ko‘zla , bo‘yin a jag‘. Keyin unksiya
𝑀 quyidagicha yoziladi.
Bu ye da “nol poza”dagi shablon o‘ i, 𝐵𝑆,
𝐵𝑃, 𝐵𝐸 mos a ishda shakl, poza a i oda uchun 𝒮, 𝒫,
ℰ asosla i bilan a alash i ish unksiyala i.
𝐽 = 𝒥(𝑇
+𝐵𝑆(𝛽
,𝒮)) unksiyasi shablon oʻ ining
uchla i 𝛽
pozasiga koʻ a aylanadigan boʻgʻinla ning
oʻ nini aniqlash uchun ishla iladi. chiziqli
ekislash koe i siyen la ini o‘z ichiga oladi. 𝑊
unksiyasining o‘zi s anda LBS chiziqli a alash i ish
unksiyasidi .
Shunday qilib, juda mu akkab yuz modeli
olinadi, ga chi bunday pa ame la o‘plami ma’lum bi
pa ame o‘plamini o‘zga i ish o qali yakuniy o‘ ni
boshqa ishga imkon be adi. Masalan, VOCA ki ish
a mog‘idan audio og‘ishla ni hosil qiladi. Ki ish
a mog‘i si a ida FLAME opologiyasida bi asi
ishla iladi, bu anima siya bosqichida yuzning shaklini,
shuningdek uning pozasini o‘zga i ishga imkon
be adi.
VOCA modelining o‘zi kodlo chi-dekode
a xi ek u asiga ega. Kodlo chi DeepSpeech xususiya
oynasini, shuningdek ki ish a mog‘ining
iden i ika siya ek o ini bi a xususiya ek o iga
aylan i adi. Kodlo chining o‘zi kon olyu sion
a moqdi . Dekode qabul qilingan xususiya
ek o idan ki u chi a moqdagi epalikla ning
og‘ishla ini basho a qiladi. dekode asosiy
komponen la (PCA) omonidan ishga ushi ilgan
chiziqli qa lamdi .
Modelning o‘ziga qo‘shimcha a ishda, VOCA
mualli la i omma iy oydalanish mumkin bo‘lgan
VOCASET yuqo i si a li ha aka ni su a ga olish
ma’lumo la o‘plamini ham aqdim e dila . Shuni
a’kidlash ke akki, FLAME opologiyasidagi o‘ la da
ham FLAME pa ame la ini olish ancha uzoq
ja ayondi , chunki ula ikkinchi da ajali
op imallash i ish usulla i bilan olinadi. G a ik
ezla gichda ishla ilishi mumkin bo‘lgan bi inchi
a ibli usulla yo damida ushbu pa ame la ni
op imallash i ishga ha aka qilganda, na ijada paydo
bo‘lgan a moqla juda sho qinli bo‘lib chiqdi.
Rasmla da B oyden-Fle che -Gold a b-Shanno
algo i mi (BFGS) a uning PyTo ch-da ma jud
bo‘lgan cheklangan xo i a modi ika siyasi (L-BFGS)
yo damida FLAME pa ame la ini op imallash i ish
na ijala i ko‘ sa ilgan.
BFGS L-BFGS
1- asm. FLAME pa ame la ini
op imallash i ish na ijala i
Yuqo idagi op imallash i ish na ijala idan
ikki a xulosa chiqa ish mumkin. Bi inchidan, FLAME
pa ame maydoni ixcham emas - pa ame la ning ha
bi kombina siyasi inson yuzining haqiqiy o‘ ini hosil
qilmaydi. Ikkinchidan, mesh o qali pa ame la ni olish
uchun juda ko‘p esu sla ni alab qiladigan
op imallash i ish usuli alab qilinadi. Shu bilan bi ga,
aga gapi u chi bosh modelini boshqa u chi
pa ame la ke ma-ke ligi ma jud bo‘lsa a ula dan
yuzning geome ik shaklini belgilo chi pa ame la
o‘zga i ilsa, na ijada yangi yuz qiyo asi hosil qilinadi,
bi oq das labki mimik i odala saqlanib qoladi.
Xulosa. Pe sonajning yuz hola ini
modellash i ish a anima siya qilish kompyu e
158
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
g a ikasi sohasida eng mu akkab a shu bilan bi ga eng
muhim yo‘nalishla dan bi idi . Realis ik yuz i odala i
na aqa exnik jiha dan, balki es e ik hamda
kommunika i jiha dan ham ka a ahamiya ga ega.
Sun’iy in ellek , mashina iy o‘qi ish a eal aq li
ende ing exnologiyala ining i ojlanishi kelajakda
yuz anima siyasini yanada mukammallash i ib, u li
sohala da qo‘llash imkoniya la ini kengay i adi.
Bugungi kunda mul ilmla ni ya a ishga
bo‘lgan alab o ib bo moqda. Mul imedia
exnologiyala in o ma ikaning eng mashhu a
is iqbolli yo‘nalishla idan hisoblanadi. Mul imediali
exnologiyala maqsadi o ush, ideo, anima siya a
boshqa isual e ek la (Simula ion) hamda in e ak i
in e eys a boshqa boshqa u mexanizmla i bilan
bi galikda aqdim e iladigan ma n a ma’lumo li,
as i la kolleksiyasi kabi mahsulo la ni ya a ishdan
ibo a di .
Mul ilm ya a ishda nu qqa mos keladigan
belgila ning lab ha aka la ini yuqo i si a li ya a ish
juda ko‘p qo‘llanilishi mumkin. Masalan,
mahalliylash i ishda: oda da sahnalash i ilgan
sahnala da ishlab chiqu chila o‘yinning asl ilida
ak yo la ning ha aka ini as i lash a yuz i odala idan
oydalanadila , ammo mahalliylash i ishda juda ko‘p
qiyinchilikla ma jud: a jima qilingan ibo ala na aqa
sahna aq iga mos kelishi ke ak, balki asl nusxaning
labla i ha aka iga axminan mos keladi. Nu q asosida
3D belgila uchun yuz i odala ini ya a ish azi asi
obo a ommalashib bo moqda.
Bugungi kunga kelib, ney on a moqla dan
oydalangan holda, nu qning o ozli signalidan ki ish
si a ida oydalangan holda eal yuz i odala i a imo-
isho ala ini ya a ish uchun bi nech a yondashu la
ma jud. Bi oq, bu yondashu la hozi gacha keng
qo‘llanilmagan, bu esa keyingi adqiqo la uchun
imkoniya la ni ochadi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Beknaza o a S.S., Na zulloye O.M. Mul ilm
ya a ish exnologiyasi T.: -2023.
2. Башков Е.А., Бабков В.С. Средства
интерактивного виртуального и реального
пространств на основе трехмерного сканирования
объектов с использованием платформы Mic oso
Kinec . // Известия ЮФУ. Техниче-ские науки. –
2013. – Вып. 5(142). – С. 51–56.
3. wa 2 ec: Unsupe ised p e- aining o speech
ecogni ion [Текст] / S. Schneide [и др.] // a Xi
p ep in a Xi :1904.05862. - 2019.
4. Корзун, В. А. Генерация мимики для
виртуальных ассистентов [Текст] / В. А. Корзун //
Труды МФТИ. — 2022. — Т. 14, № 3. — С. 57—62.
5. Blanz, V. Face ecogni ion based on i ing a 3D
mo phable model [Текст] / V. Blanz, T. Ve e // IEEE
T ansac ions on pa e n analysis and machine
in elligence. -2003. -Т. 25, № 9. -С. 1063—1074.
6. Facewa ehouse: A 3d acial exp ession
da abase o isual compu ing [Текст] / C. Cao [и др.]
// IEEE T ansac ions on Visualiza ion and Compu e
G aphics. -2013. -Т. 20, № 3. -С. 413-425.
7. Tucke , L. R. Some ma hema ical no es on
h ee-mode ac o analysis [Текст] / L. R. Tucke //
Psychome ika. -1966. -Т. 31, № 3. -С. 279-311.
8. wa 2 ec 2.0: A amewo k o sel -supe ised
lea ning o speech ep esen a ions [Текст] / A. Bae ski
[и др.] // Ad ances in Neu al In o ma ion P ocessing
Sys ems. - 2020. - Т. 33. - С. 12449-12460.
9. Connec ionis empo al classi ica ion: labelling
unsegmen ed sequence da a wi h ecu en neu al
ne wo ks [Текст] / A. G a es [и др.] // P oceedings o
he 23 d in e na ional con e ence on Machine lea ning.
- 2006. - С. 369-376.
10. Константинов В.М., Орлова Ю.А., Розалиев
В.Л. Разработка 3D- модели тела человека с
использованием MS Kinec . // Известия
Волгоградского государственного технического
университета. – 2015. – Вып. 6(163). – С.65–69.
11. Караваев Ю.Л., Клековкин А.В., Лесин С.К.
Мультисенсорная информационно-измерительная
система мобильного робота для реализации
движения в недетерминированной среде. //
Интеллектуальные системы в производстве. – 2016.
– Вып. 4(31). – С. 111–115.
