169
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
ARXIV TASVIRLARNI QAYTA TIKLASH ALGORITMI VA JARAYONLARNI
MODELLASHTIRISH
Ismailo a S.N.,
O’zbekis on Ju nalis ika a omma iy kommunika siyala
uni e si e i, o’qi u chi
Toshken , O‘zbekis on
[email p o ec ed]
Anno a siya. Maqolada a xi as i la dagi nuqsonla ni aniqlash a ula ni a oma ik hamda
in e ak i a zda qay a iklash algo i mi akli e ilgan. Takli e ilgan usul as i si a ini yaxshilash,
sho qin a buzilishla ni kamay i ish hamda qay a iklash ja ayonini ezlash i ish imkonini be adi.
Algo i m as i obyek la ining chega ala ini saqlagan holda kon as ni pasay i maydi a inson
ish i okini minimal da ajaga ushi adi. Tadqiqo na ijala i aqamli a xi ma e ialla ini sama ali qay a
iklash imkonini be adi.
Kali so‘zla : aqamli as i , qay a iklash, algo i m, nuqson aniqlash, a oma lash i ish, izual si a ,
sho qin kamay i ish, qay a iklash.
Ki ish. Kompyu e ya a ilganidan boshlab
ilm- an i ojlanib insoniya uchun keskin a ilg‘o
kash iyo la ni amalga oshi ish imkoniya la i ya a ildi.
Ayni aq ga kelib IT soxasida xam ilg‘o ishla amalga
oshi ilmoqda. Tas i la ni qay a iklash ja ayonini
modellash i ish algo i mla ini mukammallash i gan
a oma lash i ilgan izimini ya a ish a uni amaliyo da
qo‘llash dolza bdi . Tas i la ni qay a iklash ja ayonini
modellash i ish muhim adqiqo yo‘nalishi
hisoblanadi. Tas i la ni qay a iklash buzilishla a
sho qinla ning as i ning izual id okiga xalaqi
be u chi a’si ini imkon qada yo’q qilish maqsadida
amalga oshi iladi. Kompyu e exnologiyala i a
axbo o exnologiyala ining doimiy i ojlanishi
ula ning yo dami bilan as i ni qay a ishlash
muammola ini hal qilish imkonini be adi a aqamli
iklash usulla ini akomillash i ishga olib keladi [1-2].
Shu munosaba bilan as i ni qay a iklash azi ala i
aoliya ning ko‘plab sohala ini qam ab oladi: as i iy
san’a obyek la ining badiiy qad iya la ini himoya
qilish, as onomiya, ku ubxona a muzey, kino a
ele ideniya a boshqala .
Raqamli as i ning si a i uni aqamlash i ish
aq idagi asl as i si a iga mos keladi. Tas i la ni
uzoq mudda li saqlash ja ayoni bilan bog’liq bo‘lgan
ko‘plab sababla ga ko' a yuzaga keladigan u li xil
nuqsonla ning ma judligi bilan a si lanadi,
shuningdek as i qay a iklanishga ki i ilgunga qada
ma jud bo'lgan hola la ga bog‘liq. Bunday
nuqsonla ning ma judligi na aqa hujja ning izual
id okiga xalaqi be adi, balki oydalanu chining ideo
ma’lumo la bazala ida as i la ni qidi ish bilan bog'liq
ko‘plab ja ayonla ni amalga oshi ishga o‘sqinlik
qiladi. Shu sababli, bunday aqamli as i si a ini
yaxshilash, ya’ni uni qay a iklashni amalga oshi ish
za u a i ug‘iladi.
Adabiyo la ahlili a me odologiya.
Tas i la ni qay a iklashning an’ana iy usulla i uni
qay a iklashning egishli si a ini a’minlamaydi [3].
Bundan ashqa i, ko‘p holla da asl as i ga za a
ye kazish xa i yuqo i. Bu, shuningdek, aqamli
as i ni qay a iklash usulla idan oydalangan holda
uning nusxasidagi as i ni qay a iklashga majbu
qiladi. Bunday qay a ishlash na ijasida olingan
o onusxa as i idagi obyek la ning yaxli ko‘ inishini
be adi a aqamli usulla dan oydalanish as i ni qay a
iklash ja ayonini a oma lash i ish imkonini be adi.
Tas i la ini qay a iklash a saqlash uchun
as i la ga aqamli ishlo be ish usulla ining quyidagi
a zallikla ini aniqlash mumkin:
1) Raqamli as i dagi u li xil nuqsonla ni
ba a a e ish qobiliya i;
2) bu un as i ni ham, uning alohida qismla ini
ham uza ish imkoniya i;
170
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
3) Asl nusxaning o'liq saqlanishini a'minlash;
4) Ko‘p mehna alab qiladigan mun azam
ja ayonla ni kompyu e exnikasi ishi bilan
almash i ish;
5) Asl a qay a iklangan aqamli as i la ning
ke akli miqdo dagi nusxala ini ya a ish;
6) Tas i la ning uzoq aq da omida
xa sizligini a'minlash uchun ma'lumo la ning
aqamli nusxala ni saqlashning za u iy ishonchliligini
a’minlash.
Ushbu [4-7] ilmiy adiqo la da as i ni qay a
iklashning u li usulla i koʻ ib chiqiladi. Vazi a
qandaydi o'zga ishla ni opish a amalga oshi ishdi ,
bunda uni kuza ilgan as i ga qo‘llash na ijasi qaysidi
mezon ma’nosida ideal as i ga eng yaqin bo‘ladi.
Tas i ini qay a iklash uchun qo‘llaniladigan
as i ni aqamli qay a ishlash usulla ini [8-10 ] uch
gu uhga bo‘lish mumkin:
1. Tas i ga qo‘llash o qali as i ni izual
id ok e ishda nuqsonla ning a’si ini kamay i u chi
usulla a algo i mla
2. Tas i la ida nuqsonla ni aj a ib olish
imkonini be u chi usulla a algo i mla (bi angi
nuqson bilan buzilgan nuq ala ga mos keladigan,
ikkinchisiga esa buzilmagan ikkilik as i ni olish
uchun);
3. Tas i la ida aniqlangan nuqsonla ni ba a a
e ish imkonini be u chi usulla a algo i mla .
Ushbh ilmiy adqiqo imizda as i ni qay a
iklash uchun dialogli as i ni qay a ishlash usulini
akli emoqdamiz, bunda aqamli as i ni iklash
das u ning ishlashi da omida undagi kamchilikla ni
ke ma-ke ba a a e ish o qali amalga oshi iladi. Ha
bi nuqsonni ba a a e ish a oma ik a ishda
izimning ope a o ga so‘ o i bilan amalga oshi iladi.
Bunday holda, shaxs as i obyek ining nuqsonga
egishli yoki yo‘qligini, nuqson u ini aniqlaydi a uni
ba a a e ish algo i mini anlaydi.
g - bi lamchi as i bo‘lsin unda
DgD )(
nuqsonla o‘plami ma jud , bu ye da D - mumkin
bo‘lgan a xi as i nuqsonla i o‘plami. Mahalliy a
global nuqsonla o‘plami mos a ishda
л
D
a
г
D
,
DDD лг =
bilan belgilanadi. .
Foydalanu chi osi ala idan oydalangan holda
a oma lash i ilgan ishlo be ish exnologiyasiga
mu o iq as i ni iklash aq i si a ida belgilanadi
+=
))(( gDDd d
Dd ddи
гл
k T
, (1)
Bu ye da shikas langan as i ning mahalliy
maydonini iklash uchun za u bo‘lgan
d
- aq , d
nuqsoni (masalan, bi a dog‘) bilan aq ushbu
d
k
-
mahalliy hududla ning soni (masalan, ma’lum bi
u dagi dog‘la soni).
Dialog qay a ishlashda as i ni iklash aq i
quyidagicha aniqlanadi:
++=
))(( gDDd d
Dd dоaд
гл
s TT
, (2)
bunda
a
T
- algo i mla aq i,
о
-
oydalanu chining izim so’ o iga ja ob be ish aq i.
(1) a (2) ni solish i ib, na ija
а
Dd dd
Dd dоид Tk s TT
лл
−
−=−
. (3)
Foydalanu chining izim so‘ o iga ja ob
be ish mudda i oydalanu chi omonidan nuqsonni
ba a a e ish aq idan pas :
лdоDd ,
. (4)
Qiyma as i ni qay a ishlash algo i mla ining
aq mu akkabligi
а
T
bilan belgilanadi a hisoblash
izimining kuchiga bog‘liq. Hisoblash osi ala ining
zamona iy yuqo i da ajada i ojlanishi bilan uning
qiyma i (3) unchalik ka a emas.
171
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
Aga as i ko‘plab nuqsonla bilan buzilgan
bo'lsa a ko'pchilik obyek la ga u yoki bu ob'ek ning
nuqsonga egishli yoki yo‘qligini a oma ik a o‘g‘ i
aniqlash imkonini be u chi sama ali algo i mla dan
oydalanilsa, u holda
рdks
sha baja ilishi
da gumon. Shuning uchun, bu holda, engsizlik
лл Dd dd
Dd dоk s
, (5)
a as i ni dialogli qay a ishlash yanada
sama alidi , ya'ni.
ид TT
. (6)
Aks holda, oydalanu chi osi ala idan
oydalangan holda as i ni a oma lash i ilgan qay a
ishlash sama ali oq bo'lishi mumkin. Nuqson
maydonida, oydalanu chi ma'lum bi nuqsonni
ba a a e ish uchun qaysi ishlo be ish yaxshi oq
ekanligini izual a ishda aniqlaydi, ya'ni as i ni
qay a ishlashning u li xil a ian la ini bi lash i gan
exnologiya qo'llaniladi.
Ushbu kamchilikla ni ba a a e ish uchun
das lab ba cha a xi as i ga a oma ik ishlo be ish
bosqichla ini, keyin esa qolganla ini baja ilishi ke ak.
Bu na aqa bi a as i ni iklashning a oma ik
bosqichla ini, balki qay a iklanadigan as i la
o'plamini iklashning ba cha a oma ik bosqichla ini
ham ha aka la ke ma-ke ligiga bi lash i ishga imkon
be adi. Takli e ilayo gan aqamli a xi as i la ini
qay a iklash exnologiyasi o‘ bosqichdan ibo a :
1) Asl as i dan
),(
~yxFа
a oma ik a ishda
o'chi iladigan nuqsonla i bo'lgan as i ni
),( yxG
olish;
2) Asl as i dan
),(
~yxFг
a oma ik a ishda
olib ashlangan global nuqsonli
),( yxG
as i ni olish;
3) Mahalliy nuqsonla ga egishli bo'lmagan
as i dagi
),(
~yxFа
uzoq ob'ek la ni iklash a
),(
~yxFв
as i ni olish;
4)
),(
~yxFв
as i dagi nuqsonla ni a oma ik
a ishda ba a a e ilmagan holda, oydalanu chi
asbobla o‘plamidan oydalanib,
),(
~yxF
as i ni
olish.
Ushbu exnologiyadan oydalanganda, nuqson
maydoniam a oma ik ishlo be ishning
kamchilikla ini ba a a e ishni a as i ni izual
baholash asosida ke akli iklash si a iga e ishishni
ka ola laydi.
),(
~yx г
as i ning ma judligi 2-
bosqichda olingan as i ning ma judligi uchinchi
bosqichda o‘chi ilgan obyek la ni ezda iklashni
ka ola laydi.
Ta siya e ilgan exnologiya bo‘yicha as i ni
iklash aq i quyidagi bosqichla aq la ining
yig‘indisidi :
+++=
лл Dd ddd
Dd dddгам k ps pTTT '
, (7)
bu ye da
d
p
- as i obyek ini d nuqson deb
asni lash eh imoli;
d
p'
- d nuqson bilan buzilgan
mahalliy hududni nuqsonla ni aniqlash algo i mida
a xi hujja as i iga ha ola qilish eh imoli.
d
p
и
d
p'
qiyma la d nuqsonla ni aniqlash algo i miga bog'liq.
Tas i bilan ishlash aq i as i ni qay a iklash
aq idan kam oq :
+=
лл Dd ddd
Dd dddчk ps pT '
. (8)
Na ijala . Tas i la ning das labki ahlili uni
ba a a e ish bo‘yicha ishlab chiqilgan algo i mning
amaliy a zallikla ini ko‘ sa ish uchun ma’lum bi
nuqson eng sezila li bo‘lgan as i la ni anlash uchun
o‘ kazildi.
172
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
а)
b)
2- asm. Tas i ning yo qinligini aqsimlash
gis og ammasini o‘zga i ish
(a - asl as i ning gis og ammasi; b -
yaxshilangan as i ning gis og ammasi)
Bi nech a nuqsonla bilan buzilgan as i la
(3-4- asmla ) qay a iklashning a oma ik bosqichini
ashkil e u chi algo i m omonidan ishlo be ish uchun
ishla ilgan. Bu un exnologik ja ayon shikas langan
as i la ni iklash uchun ishla ilgan, ula da ko‘plab
nuqsonla izual a zda belgilangan.
4- asm. A xi as i ni qay a iklash
3- asm. Po e as i ini iklash
Xulosa. Tas i ni qay a iklash uchun ishlab
chiqilgan algo i mi obyek la chega ala ini
xi alash i masdan a as i ning kon as ini
kamay i masdan as i ni izual id ok e ishga a’si ini
kamay i adi. Sho qin da ajasi pas bo’lsa, as i si a i
ozga‘ maydi. Tas i la dagi nuqsonla ni aj a ib olish a
ba a a e ish uchun ishlab chiqilgan algo i m ula ni
qay a iklash ja ayonida ope a siyala ning eng ka a
qismini amalga oshi adi, bu esa inson omonidan
as i la ni qay a iklash aq ini sezila li da ajada
qisqa i adi. Ishlab chiqilgan algo i mni amalga
oshi gan holda in e ak i a a oma ik ejimda
as i la ni qay a iklash uchun as i ni qay a
ishlashning keng imkoniya la iga ega a aqamli
as i ni qay a ishlashda as i es a a o ga ka a
yo dam be adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Абламейко Б.В., Лагуновский Д.М.
Обработка изображений: технология, методы,
применение. Учебное пособие. — Мн.: Амалфея,
2004. — 304 с.
2. Сизякин Р.А., Воронин В.В., Марчук В.И.,
Ибадов С.Р., Ибадов Р.Р., Свирин И.С.
Обнаружение и реконструкция дефектов на
фотографиях на основе локальных бинарных
шаблонов. Научно-технический вестник. 2014. №
6. -c. 333-336.
3. Садыков Б.Б., Варламов А.Д. Улучшение
качества фотоизображений, повреждённых
шумами // Надёжность и качество. Труды
173
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
международного симпозиума / Под ред. Н.К.
Юркова. — Пенза: Изд-во ПТУ, 2005. — С. 338–
340.
4. Садыков Б.Б., Варламов А.Д. Алгоритм
поиска и устранения линейных дефектов
изображений фотодокументов // Методы и
системы обработки информации: Сб. научн. ст. в
2-х частях. Ч. 1. — М.: Горячая линия – Телеком,
2004. — С. 35–41.
5. Воронин В.В. Автоматизированное
детектирование дефектов при реконструкции
архивных фотодокументов // Информатика,
телекоммуникации и управление. 2012. №6 (162).
— С. 50–53.
6. Ибадов Р.Р., Ибадов С.Р., Воронин В.В.,
Федосов В.П., Катков Д.Н. Исследование методов
реконструкции изображений // В сборнике:
Компьютерные и информационные технологии в
науке, инженерии и управлении (КомТех-2017).
Материалы Всероссийской научно-технической
конференции с международным участием
КомТех-2017. 2017. — С. 43–49.
7. Philip R. Th i , S anley M. Dunn.
App oxima ing Poin -Se Images by Line Segmen s
Using a Va ia ion o he Hough T ans o m //
Compu e Vision, G aphics, and Image P ocessing.
— 1983. — Vol. 21. — Pp. 383–394.
8. Wan Z, Zhang B, Chen D, Zhang P, Chen D,
Wen F, Liao J. Old Pho o Res o a ion ia Deep La en
Space T ansla ion. T ansac ions on Pa e n Analysis
and Machine In elligence. IEEE, 2022.
9. Fan ani M, Colombo C, Bella ia F. Res o a ion
and Enhancemen o His o ical S e eo Pho os. Jou nal
o Imaging. 2021; 7(7):103.
h ps://doi.o g/10.3390/jimaging7070103
10. C ein Digi al Res o a ion om S a o
Finish: How o Repai Old and Damaged Pho og aphs.
3 d Edi ion. Taylo & F ancis, 2017. - 422 p.
