INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 09, 2025
98 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
Badiiy adabiyo san’a u i si a ida: Talqin a ahlil
Qahha o a Dila o‘z Abdug‘a o o na
O‘zDJTU Jahon adabiyo i ka ed asi .b.do sen i
Badiiy adabiyo inson a akku i, uyg‘ula i a hayo iy aj ibala ini es e ik shaklda i oda
e u chi muhim san’a u idi . U o‘zining badiiy osi ala i o qali insonning ichki
dunyosini ochib be adi, jamiya a zamon haqida chuqu asa u uyg‘o adi. Adabiyo
insoniya a akku i a uhiy dunyosining eng muhim i odala idan bi idi . Ta ixiy
a aqqiyo da omida adabiyo jamiya hayo ining u li jabhala ini o‘zida aks e i ib,
na aqa ma’lumo be u chi, balki a biya iy a es e ik a’si kuchiga ega bo‘lgan san’a
u i si a ida shakllangan. Ayniqsa, badiiy adabiyo inson uyg‘ula i, o zu-umidla i,
uhiy kechinmala i a hayo ga bo‘lgan munosaba la ini ob azla o qali i odalaydi. U
ha qanday da da o‘qu chini hayo iy oqeala , ij imoiy hodisala a insoniy
qad iya la haqida o‘ylan i ish, a’si lan i ish a a biyalash imkoniya iga ega.
Badiiy adabiyo — bu aqa gina so‘zla yig‘indisi emas, balki chuqu badiiy
mushohada mahsuli bo‘lgan ijodiy ja ayondi . U o‘zining es e ik mazmuni, il boyligi,
uslubiy xilma-xilligi bilan inson qalbiga yo‘l opadi, dunyoni anglash a uni badiiy
asa u da qay a ya a a olish qobiliya ini shakllan i adi. Shu jiha dan u boshqa san’a
u la i — musiqa, as i iy san’a , ea a kino bilan uyg‘unlikda ma jud bo‘lib, ula ga
g‘oya a mazmun jiha idan asos bo‘la oladi.
Badiiy adabiyo ning asosiy azi ala idan bi i — inson qalbiga es e ik a’si ko‘ sa ish,
ya’ni o‘qu chida go‘zallikni his qilish, uni anglash a unga in ilish uyg‘usini
uyg‘o ishdi . Es e ika bu — go‘zallik haqidagi an bo‘lib, badiiy adabiyo da es e ik
a’si ob azla , il osi ala i, kompozi siya, badiiy a akku a ijodko uslubi o qali
namoyon bo‘ladi. Es e ik a’si deganda adabiy asa ning o‘qu chi qalbida
uyg‘o adigan uhiy hola i, hissiy kechinchala i, za q, hay a , hamda dlik yoki g‘am-
anduh kabi ichki kechinmala ushuniladi. Bu ja ayon ha bi o‘qu chining indi idual
dunyoqa ashiga, hayo iy aj ibasiga a uhiy hola iga qa ab u licha namoyon bo‘ladi.
Badiiy adabiyo ning es e ik a’si ga e ishish yo‘lla i:
Ob az ya a ish o qali: Ob az — adabiyo ning ma kaziy ushunchasi bo‘lib, u o qali
mualli hayo ni badiiy alqin e adi. Masalan, Alishe Na oiy asa la idagi g‘amgin,
lekin ma’ i a li oshiq ob azi, yoki Abdulla Qodi iyning “O‘ gan kunla ” omanidagi
O abek ob azla i o‘qu chida mu akkab hissiyo la ni uyg‘o adi — o‘zgala ni ushunish,
hayo a muhabba haqida o‘ylashga majbu qiladi.
Til a uslub: So‘zla , ibo ala , badiiy osi ala (me a o a, epi e , ashbeh, kinoya a
boshqala ) es e ik a’si ni kuchay i adi. Shoi G‘a u G‘ulomning she’ la idagi so‘z
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 09, 2025
99 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
o‘yini, yoki E kin Vohido ning li ikasidagi alsa iy mazmun o‘qu chini hayajonga
soladi, uni es e ik za qqa oshno qiladi.
Hissiy in ensi lik: Badiiy adabiyo o‘qu chining yu agiga a’si e adi. D ama a ojia
jan la ida bu yanada kuchli oq seziladi. Masalan, Hamid Olimjonning “Zaynab a
Omon” dos onida ojiali oqeala o qali o‘qu chi hamda dlik a g‘am-alam uyg‘usini
his qiladi.
Es e ik idealni a g‘ib qilish: Ha bi badiiy asa o‘zida mualli idealini — ezgulik,
go‘zallik, adola , a anpa a lik, sadoqa kabi ushunchala ni a g‘ib e adi. Bu esa
o‘qu chini o‘zini a biyalash, go‘zallikka in ilish, yomonlikdan oz kechishga
undaydi.
O‘qu chi a akku ini i ojlan i ish: Es e ik a’si aqa hissiy emas, aqliy a’si ni
ham o‘z ichiga oladi. Asa o‘qu chini o‘ylan i adi, hayo ga yangi nigoh bilan qa ashga
undaydi. Bu o qali badiiy adabiyo es e ik a biya osi asi si a ida xizma qiladi.
Ob azlilik — badiiy adabiyo ning eng muhim a aj almas belgisidi . Ob azlilik
deganda hayo iy oqelikni san’a ko ona, as i iy a a’si chan shaklda aks e i ish,
oqeala ni jonli as i la , xa ak e la a his- uyg‘ula o qali i odalash ushuniladi.
Badiiy ob az o qali yozu chi yoki shoi o‘z g‘oyasini, munosaba ini, es e ik idealini
o‘qu chiga ye kazadi. Boshqacha ay ganda, badiiy ob az — bu hayo ning adabiy
shakldagi san’a ko ona modeli, u eal hayo ni be osi a emas, balki badiiy a akku ,
mualli dunyoqa ashi o qali qay a ishlangan holda i odalaydi.
Ob azlilikning asosiy jiha la i
Hayo ni san’a ko ona aks e i ish: Oddiy ak la yoki oqeala emas, balki ula ning
badiiy alqini muhim. Masalan, a ixiy bi oqeani yozu chi ob azla o qali shunday
yo i adiki, o‘qu chi na aqa oqeani biladi, balki uni his qiladi, unga nisba an
munosaba bildi adi.
Tipik ob azla ya a ish: Badiiy asa da ya a ilgan ob azla ko‘pincha ma’lum bi
gu uh, qa lam yoki da kishila i uchun umumlash i u chi xa ak e ga ega bo‘ladi.
Masalan, G‘a u G‘ulomning “Shum bola” asa idagi Qo a oy — bolala ga xos
sho‘xlik, o‘g‘ ilik a i ishqoqlik ob azining imsolidi .
Indi idual xa ak e la : Ha bi ob az o‘ziga xos uhiy hola , il, ha aka a ik a ziga
ega bo‘ladi. Mualli ob azla o qali u li xa ak e dagi odamla ni ya a adi: jasu ,
qo‘ qoq, halol, xiyona ko , meh ibon yoki zolim kabi. Bula o‘qu chiga hayo dagi
xa ak e la xilma-xilligini ko‘ sa adi.
Ramziy a allego ik ob azla : Ba’zi ob azla chuqu ma’noga ega bo‘lib, majoziy
yoki amziy ma’no kasb e adi. Masalan, Na oiy she’ iya ida Layli a Majnun aqa
oshiq-ma’shuq emas, balki uh a jism, ilohiy ishq amzla i si a ida alqin qilinadi.
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 09, 2025
100 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
Ob az a mualli munosaba i: Ha bi ob az mualli ning hayo ga, jamiya ga,
insoniya ga bo‘lgan munosaba ini i odalaydi. Asa la o qali yozu chi o‘zining siyosiy,
axloqiy, diniy yoki es e ik qa ashla ini ob azla osi asida bildi adi.
Badiiy adabiyo ning muhim azi ala idan bi i — o‘qu chida emo sional (hissiy) a’si
uyg‘o ishdi . Bu — adabiyo ga xos bo‘lgan san’a ko ona kuch bo‘lib, u o qali asa
o‘qu chi qalbini la zaga soladi, ik a uyg‘ula ini ha aka ga kel i adi, uning uhiy
olamiga chuqu a’si e adi. Emo sional a’si — bu o‘qu chining badiiy asa
mazmuniga nisba an o‘zida qu onch, qayg‘u, hamda dlik, na a , umid, hayajon,
ahima, muhabba , g‘u u kabi u li xil hissiy hola la ni boshdan kechi ishidi . Bu a’si
o‘qu chining asa ni chuqu anglashiga, unga nisba an shaxsiy munosaba bildi ishiga
yo dam be adi.
Voqeala ning d ama ik us olishi: Ziddiya li hola la , ku ilmagan bu ilishla , ojiali
yakunla yoki bax li lahzala o‘qu chida kuchli hissiy ja ob uyg‘o adi. Masalan,
Abdulla Qodi iyning “O‘ gan kunla ” omanidagi Kumushning ojiali o‘limi
o‘qu chini chuqu qayg‘uga soladi.
Qah amonla ning ichki kechinmala i: Asa qah amonining uhiy hola i, iz i obla i,
o zula i, hayo iy ku ashla i emo sional a’si ning ma kazida u adi. O‘qu chi o‘zini
shu qah amon o‘ niga qo‘yib ko‘ adi, uning bilan bi ga yashaydi. Masalan, E kin
Vohido ning “O‘zbegim” she’ ida xalq aqdi iga kuyinish uyg‘usi o‘qu chini ham
hayajonga soladi.
Badiiy il a i oda osi ala i: Epi e , me a o a, ashbeh, kinoya, hipe bola kabi badiiy
osi ala o‘qu chining asa u ini jonlan i adi, his- uyg‘usini kuchay i adi. Shoi
Usmon Azimning alsa iy she’ la i o‘qu chini hayo , o‘lim, a an, insoniylik haqida
chuqu o‘ylan i adi.
Shaxsiy hayo iy aj iba bilan bog‘lanish: O‘qu chi ko‘pincha asa dagi oqeala yoki
ob azla ni o‘z hayo i bilan qiyoslaydi, shu o qali emo sional a’si kuchayadi. Bu
ja ayonda o‘qu chi asa ga aqa omoshabin emas, balki uhiy hamda dga aylanadi.
Badiiy adabiyo ea , kino, musiqiy d ama kabi san’a shaklla iga asos bo‘lib xizma
qiladi. Ula adabiy ma nga ayanib, sahna iy yoki izual shaklga aylanadi.
Shuningdek, adabiyo da assomlik, musiqa a me’mo chilik san’a iga oid ob azla a
amzla ham uch aydi. Badiiy adabiyo insoniya ning uhiy-ma’na iy hayo ida
beqiyos o‘ in u adi. U san’a ning boshqa u la i bilan chamba chas bog‘liq holda,
jamiya ning axloqiy, es e ik a alsa iy qad iya la ini aks e i adi. Shu jiha dan,
adabiyo na aqa ilmiy-ma’na iy boylik, balki yuqo i san’a namunasidi .
