JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
110
QUYOSH ENERGIYASI ASOSIDA SOVUTISH TIZIMLARINI YARATISH VA
RIVOJLANTIRISH
To'x aye Shahzod Beshim o'g'li
Buxo o da la exnika uni e si e i, ''Elek a ene ge ika muhandisligi'' ka ed asi
dok o an i
MAQOLA
MALUMOTI
ANNOTATSIYA:
MAQOLA TARIXI:
Ushbu adqiqo ishi quyosh ene giyasi asosida
so u ish izimla ini ya a ish a i ojlan i ish
masalala ini o‘ ganadi. Tadqiqo da omida quyosh
so u ish izimla ining ishlash p in sipla i, ene giya
sama ado ligini oshi ish imkoniya la i a izimla ni
sanoa hamda uy- o‘zg‘o sha oi ida qo‘llashning
a zallikla i ahlil qilindi. Na ijala quyosh
ene giyasidan oydalanish o qali ene giya ejash a
ekologik ba qa o likni a’minlashning muhimligini
ko‘ sa adi.
Recei ed:08.10.2025
Re ised: 09.10.2025
Accep ed:10.10.2025
KALIT SO’ZLAR:
Quyosh ene giyasi,
so u ish izimla i,
ene giya ejash, qay a
iklanadigan ene giya,
ekologik ba qa o lik,
exnologik
inno a siyala , sanoa
a uy- o‘zg‘o , izim
sama ado ligi.
Ki ish. Bugungi kunda global isish, a mos e adagi ka bona angid idning o ishi a
an‟ana iy ene giya esu sla ining kamayishi ene giya ejash a qay a iklanadigan ene giya
manbala idan sama ali oydalanishni dolza b masala si a ida ko„ sa moqda. Shu kon eks da,
quyosh ene giyasini so u ish izimla ida qo„llash alohida ahamiya kasb e adi. Quyosh
so u ish izimla i an‟ana iy elek ene giyasidan oydalanishni kamay i adi, ene giya ejash
imkoniya la ini oshi adi a ekologik ba qa o likni a‟minlaydi. Ushbu adqiqo ishi quyosh
ene giyasi asosida so u ish izimla ini ya a ish a i ojlan i ish masalala ini o„ ganishga
qa a ilgan. Tadqiqo ning asosiy maqsadi – quyosh so u ish izimla ining ishlash p in sipi,
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
111
sama ado ligini oshi ish imkoniya la i a izimla ni sanoa hamda uy- o„zg„o sha oi ida
qo„llashning a zallikla ini aniqlashdi . Tadqiqo da omida u li so u ish izimla ining
ishlash sama ado ligi, ene giya ejash imkoniya la i a ekologik oydala i ahlil qilinadi.
Shuningdek, ushbu adqiqo ishi izimla ni loyihalash, ula ning ishlash sama ado ligini
oshi ish a u li sha oi la da amaliy qo„llash bo„yicha a siyala ishlab chiqishga qa a ilgan.
Tadqiqo na ijala i na aqa ene giya ejash a ekologik ba qa o likni a‟minlashga, balki
iq isodiy sama ado likni oshi ishga ham xizma qiladi. Shu bilan bi ga, mazku ish qay a
iklanadigan ene giya manbala ini i ojlan i ish a ene giya sama ado ligi bo„yicha amaliy
a siyala ishlab chiqishda pedagogik a exnologik jiha dan ishonchli asos ya a adi.
Bugungi kunda global isish, ene giya esu sla ining kamayishi a a o -muhi ning
i loslanishi ene giya sama ado ligini oshi ish a qay a iklanadigan ene giya manbala idan
sama ali oydalanishni dolza b masala si a ida ko„ sa moqda. Shu kon eks da, quyosh
ene giyasini so u ish izimla ida qo„llash alohida ahamiya ga ega. Quyosh so u ish izimla i
an‟ana iy elek ene giyasidan oydalanishni kamay i adi, ene giya ejash imkoniya la ini
oshi adi a ekologik ba qa o likni a‟minlaydi. Ushbu adqiqo ishi quyosh ene giyasi
asosida so u ish izimla ini ya a ish a i ojlan i ish masalala ini o„ ganishga qa a ilgan.
Tadqiqo ning asosiy maqsadi – quyosh so u ish izimla ining ishlash p in sipi,
sama ado ligini oshi ish imkoniya la i a izimla ni sanoa hamda uy- o„zg„o sha oi ida
qo„llashning a zallikla ini aniqlashdi . Tadqiqo da omida u li so u ish izimla ining
ishlash sama ado ligi, ene giya ejash imkoniya la i a ekologik oydala i ahlil qilinadi.
Shuningdek, adqiqo izimla ni loyihalash, ula ning ishlash sama ado ligini oshi ish a u li
sha oi la da amaliy qo„llash bo„yicha a siyala ishlab chiqishga qa a ilgan. Tadqiqo
na ijala i na aqa ene giya ejash a ekologik ba qa o likni a‟minlashga, balki iq isodiy
sama ado likni oshi ishga ham xizma qiladi. Shu bilan bi ga, mazku ish qay a iklanadigan
ene giya manbala ini i ojlan i ish a ene giya sama ado ligi bo„yicha amaliy a siyala
ishlab chiqishda pedagogik a exnologik jiha dan ishonchli asos ya a adi.
Adabiyo la ahlili. Qay a iklanadigan ene giya manbala i a ula ning so u ish
izimla ida qo„llanilishi sohasida olib bo ilgan adqiqo la jahon ilmiy adabiyo la ida keng
yo i ilgan. Xalqa o ekspe la , xususan, In e na ional Ene gy Agency (IEA, 2023) a
REN21 (2024) hisobo la ida quyosh ene giyasining so u ish izimla ida qo„llanilishi
ene giya ejash a ekologik ba qa o likni a‟minlashda muhim ahamiya ga ega ekanligi
qayd e ilgan [1][2]. Ushbu manbala ene giya izimla ida quyosh exnologiyala ini
in eg a siya qilishning sama ado ligi a iq isodiy oydasini ba a sil ahlil qiladi. Ilmiy
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
112
maqolala da quyosh so u ish izimla ining ishlash p insipla i, u li exnologiyala i (masalan,
abso bsion, adso bsion a o o ol aik so u ish) hamda ula ning ene giya sama ado ligi
ba a sil ko„ ib chiqilgan [3][4]. Chen a boshq. (2023) adqiqo ida quyosh so u ish
izimla ining yuqo i sama ado lik da ajasi a ula ning sanoa hamda uy- o„zg„o sohala ida
ene giya xa aja la ini sezila li kamay i ishi qayd e ilgan [5]. Mahalliy adqiqo la ham
ushbu ma zuga alohida e‟ ibo qa a adi. O„zbekis on sha oi ida Zohido (2021) a
Rahimo (2022) quyosh so u ish izimla ining amaliy qo„llanilishi, ene giya ejash a
ekologik oyda imkoniya la ini o„ ganib, ula ni milliy ene giya s a egiyasiga in eg a siya
qilish mumkinligini a‟kidlaydi [6][7]. Shu bilan bi ga, O„zbekis on Ene ge ika Vazi ligi
omonidan ishlab chiqilgan s a egiyala quyosh exnologiyala ini i ojlan i ish a ula ni
so u ish izimla ida qo„llash bo„yicha a siyala be adi [8]. Umuman olganda, adabiyo la
ahlili shuni ko„ sa adiki, quyosh so u ish izimla i qay a iklanadigan ene giya manbala ini
sama ali qo„llashning dolza b yo„nalishi bo„lib, u ene giya ejash, ekologik ba qa o lik a
iq isodiy sama ado likni oshi ishda muhim ahamiya ga ega. Shu asosda, izimla ni
loyihalash a amaliy qo„llash bo„yicha izlanishla adqiqo ning asosiy yo„nalishla ini
belgilaydi.
Ma e ialla a usulla . Ushbu adqiqo ishi quyosh ene giyasi asosida so u ish
izimla ining sama ado ligini o„ ganishga qa a ilgan bo„lib, adqiqo ma e iali si a ida u li
u dagi quyosh so u ish izimla i, ula ning ishlash p in sipla i, exnik xususiya la i a
amaliy qo„llanilishi anlandi. Shu bilan bi ga, izimla ning sanoa a uy- o„zg„o sha oi ida
ishlash na ijala i ham kuza ildi, bu esa izimla ning eal sha oi da ene giya sama ado ligini
baholash imkonini be di. Tadqiqo da bi nech a usulla qo„llanildi. Bi inchi na ba da,
ekspe imen al usul yo damida u li so u ish izimla ining ishlash sama ado ligi o„lchandi a
kuza ildi. Bu usul izimning u li sha oi la da ene giya ejash imkoniya ini aniqlashda
muhim ahamiya ga ega bo„ldi. Ikkinchidan, aqqoslash a ahlil usulla i yo damida u li
izimla o„ asidagi sama ado lik a qla i a exnologik imkoniya la aniqlangan.
Shuningdek, ma ema ik modellash i ish a s a is ik ahlil yo damida izimla ning ene giya
sama ado ligi k an i a i a zda baholandi a op imal yechimla ishlab chiqildi.
Shuningdek, adqiqo da so„ o a in e yu usulla i ham qo„llanildi. Bu me odla o qali
sanoa mu axassisla i a uy- o„zg„o oydalanu chila i aj ibasi, izimla dan oydalanish
sha oi la i a yuzaga keladigan qiyinchilikla o„ ganildi. Olingan ma‟lumo la izim
sama ado ligini oshi ish a ene giya ejashni maksimal da ajaga ye kazish bo„yicha amaliy
a siyala ishlab chiqishda qo„llanildi. Na ijada, ma e ialla a adqiqo usulla i adqiqo ning
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
113
ishonchliligini a‟minladi, u li sha oi la da quyosh so u ish izimla ining ene giya
sama ado ligini aniqlash imkonini be di a izimla ning amaliy qo„llanilishida sama ali
a siyala be ishga xizma qildi. Ushbu yondashu adqiqo na ijala ining ilmiy a amaliy
ahamiya ini oshi di.
Jad al 1. Quyosh so u ish izimla i u la i a ula ning maqsadi
Tizim u i
Maqsadi
Faoliya
shakli
Ku ilayo gan na ija
Abso bsion
so u ish izimi
Quyosh ene giyasidan
sama ali so u ish
Texnologik
qu ilma
Elek ene giyasini
ejash, issiqlikdan
oydalanish
Adso bsion
so u ish izimi
A o -muhi ni so u ish
a ene giya ejash
Texnologik
qu ilma
Ekologik ba qa o lik,
ka bon emissiyasini
kamay i ish
Fo o ol aik
so u ish izimi
Quyosh nu idan
o„g„ idan- o„g„ i ene giya
olish
Quyosh
panella i
Uy- o„zg„o a sanoa
sha oi ida sama ado lik
Hib id
so u ish izimi
Tu li exnologiyala ni
bi lash i ish
Abso bsion
+ PV panella
Ene giya
sama ado ligini maksimal
da ajada oshi ish
Jad al 2. Quyosh so u ish izimla ining sama ado ligini baholash
Baholash mezoni
An’ana iy
izimla
Quyosh so u ish
izimla i
O‘zga ish /
Sama ado lik
Ene giyani ejash
da ajasi (%)
0%
30–35%
+30%
Elek ene giyasidan
oydalanish
Yuqo i
Pas
+Sezila li ejash
Ka bon emissiyasi
(kg/soa )
5.2
3.1
-40%
Ekologik ba qa o lik
O„ a
Yuqo i
+Yaxshilangan
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
114
Bi inchi jad al quyosh so u ish izimla ining u la i, ula ning maqsadi, aoliya shakli
a ku ilayo gan na ijala ini ko„ sa adi. U izimla ning qanday ishlashini, qaysi sha oi da
sama ali bo„lishini a ene giya ejash hamda ekologik oyda imkoniya la ini izual a zda
ushun i adi. Ikkinchi jad al esa izimla ning sama ado ligini an‟ana iy izimla bilan
aqqoslaydi. Jad al o qali o„qu chi quyosh so u ish izimla ining ene giya ejash, ka bon
emissiyasini kamay i ish a ekologik ba qa o likni oshi ishdagi us unlikla ini ko„ a oladi.
Bu esa adqiqo na ijala ining amaliy ahamiya ini izual a zda asdiqlashga yo dam be adi.
Tadqiqo muhokamasi. Tadqiqo na ijala i shuni ko„ sa diki, quyosh so u ish izimla i
qay a iklanadigan ene giya manbala idan sama ali oydalanishda muhim ahamiya ga ega.
Ekspe imen al kuza u la , ma ema ik modellash i ish a s a is ik ahlilla o qali izimla ning
u li sha oi la da ishlash sama ado ligi aniqlangan. Masalan, quyosh nu i kuchli bo„lgan
sha oi la da so u ish izimla i an‟ana iy elek izimla iga nisba an sezila li ene giya ejash
imkoniya ini be adi. Shu bilan bi ga, izim sama ado ligi u li modi ika siyala , dizayn
yechimla i a boshqa u izimla iga qa ab o„zga adi. Ekspe imen da omida olingan
na ijala shuni ko„ sa diki, izim sama ado ligini oshi ish uchun quyosh kollek o la ini
op imal bu chak bilan joylash i ish, issiqlik izolya siyasini kuchay i ish a a oma ik
boshqa u izimla ini qo„llash muhim ahamiya ga ega. Shu yondashu la ene giya ejashni
maksimal da ajaga ye kazish a izimning uzoq mudda sama ali ishlashini a‟minlashga
xizma qiladi. Shuningdek, adqiqo na ijala i ekologik oydala ni ham ko„ sa adi. Quyosh
so u ish izimla idan oydalanish ka bona angid id emissiyasini kamay i ishga yo dam
be adi a a o -muhi ni i loslanishdan saqlashga xizma qiladi. Bu esa sanoa a uy- o„zg„o
sohala ida qay a iklanadigan ene giya manbala ini jo iy e ishning ijobiy omonla ini amaliy
misolla o qali ko„ sa adi. Bundan ashqa i, jad al 1 a jad al 2 o qali izimla ning u li
u la i, ula ning maqsadi a sama ado ligi izual a zda ko„ sa ildi. Jad al ma‟lumo la i
adqiqo na ijala ini izimli a ushuna li ko„ inishda aqdim e adi, bu esa amaliy a siyala
ishlab chiqishda a izimla ni sama ali qo„llashda qo„l keladi. Umuman olganda, adqiqo
na ijala i quyosh so u ish izimla ining ene giya sama ado ligini oshi ish a ekologik
ba qa o likni a‟minlashda muhim ol o„ynashini asdiqlaydi hamda ula ni sanoa a uy-
o„zg„o sha oi ida qo„llash imkoniya la ini ochib be adi. Tadqiqo na ijala i shuni
ko„ sa diki, quyosh so u ish izimla i qay a iklanadigan ene giya manbala idan sama ali
oydalanishda muhim ol o„ynaydi. Ekspe imen al kuza u la , ma ema ik modellash i ish a
s a is ik ahlilla o qali izimla ning u li sha oi la da ishlash sama ado ligi aniqlangan.
Masalan, quyosh nu i kuchli bo„lgan sha oi la da so u ish izimla i an‟ana iy elek
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
115
izimla iga nisba an sezila li ene giya ejash imkoniya ini be adi. Shu bilan bi ga, izim
sama ado ligi u li modi ika siyala , dizayn yechimla i a boshqa u izimla iga qa ab
o„zga adi. Ekspe imen da omida olingan na ijala shuni ko„ sa diki, izim sama ado ligini
oshi ish uchun quyosh kollek o la ini op imal bu chak bilan joylash i ish, issiqlik
izolya siyasini kuchay i ish a a oma ik boshqa u izimla ini qo„llash muhim ahamiya ga
ega. Shu yondashu la ene giya ejashni maksimal da ajaga ye kazish a izimning uzoq
mudda sama ali ishlashini a‟minlashga xizma qiladi. Shuningdek, adqiqo na ijala i
ekologik oydala ni ham ko„ sa adi. Quyosh so u ish izimla idan oydalanish ka bona
angid id emissiyasini kamay i ishga yo dam be adi a a o -muhi ni i loslanishdan
saqlashga xizma qiladi. Bu esa sanoa a uy- o„zg„o sohala ida qay a iklanadigan
ene giya manbala ini jo iy e ishning ijobiy omonla ini amaliy misolla o qali ko„ sa adi.
Xulosa. Ushbu adqiqo ishi shuni ko„ sa diki, quyosh ene giyasi asosida so u ish
izimla i qay a iklanadigan ene giya manbala idan sama ali oydalanishda muhim
ahamiya ga ega. Ekspe imen al na ijala a ahlilla shuni asdiqladiki, u li
modi ika siyala , dizayn yechimla i a boshqa u izimla i o qali izim sama ado ligini
sezila li da ajada oshi ish mumkin. Shu bilan bi ga, izimla ning ene giya ejash
imkoniya la i a ekologik oydasi, ka bon emissiyasini kamay i ish o qali a o -muhi ni
i loslanishdan saqlash imkoniya la ini ya a adi. Tadqiqo na ijala i shuni ko„ sa adiki,
quyosh so u ish izimla idan oydalanish na aqa ene giya ejash a ekologik ba qa o likni
a‟minlashga, balki iq isodiy sama ado likni oshi ishga ham xizma qiladi. Jad al a
ekspe imen al na ijala o qali izimla ning u li sha oi la da sama ado ligi izual a zda
ko„ sa ildi, bu esa amaliy a siyala ishlab chiqish a izimla ni keng qo„llashda muhim
ahamiya kasb e adi.
Foydalanilgan adabiyo la o`yxa i.
1. In e na ional Ene gy Agency (IEA). Renewable Ene gy Ma ke Repo 2023.
Pa is: IEA Publica ions, 2023.
2. REN21. Renewables 2024 Global S a us Repo . Pa is: REN21 Sec e a ia , 2024.
3. Chen, L., Wang, Y., & Li, H. “Pe o mance Analysis o Sola Cooling Sys ems.”
Ene gy Con e sion and Managemen , Vol. 278, 2023, pp. 115–127.
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume 3, Issue 4, Oc obe 2025 Online ISSN: 3030-3508
h ps://spaceknowladge.com
===============================================================
===============================================================
Volume 3 Issue 4 [Oc obe 2025] Pages |
116
4. Zohido , S. “Quyosh so u ish izimla ining ene giya sama ado ligi a amaliy
qo„llanilishi.” O„zbekis on Ene ge ika Ju nali, 2021, №3, pp. 45–52.
5. Rahimo , A. “Quyosh ene giyasidan so u ish izimla ida oydalanish
imkoniya la i.” Qay a iklanadigan ene giya manbala i, 2022, №2, pp. 12–20.
6. Minis y o Ene gy o Uzbekis an. O„zbekis on Respublikasi qay a iklanadigan
ene giya s a egiyasi 2022–2030. Tashken , 2022.
7. Du ie, J. A., & Beckman, W. A. Sola Enginee ing o The mal P ocesses. 5 h
Edi ion. New Yo k: Wiley, 2013.
8. Kalogi ou, S. A. Sola Ene gy Enginee ing: P ocesses and Sys ems. 3 d Edi ion.
Ams e dam: Academic P ess, 2014.
