IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
127
CHINGIZ AYTMATOV ASARLARIDA MUHABBAT VA IZTIROB
MOTIVLARI
Say ullaye a Na giza Fa ullaye na
Buxo o Xalqa ao Unu e si e i "O' zbek ili a adabiyo i" yo'nalishi
2- bosqich magis an i
Anno a siya. Ushbu maqola Chingiz Ay ma o asa la ida muhabba a iz i ob
mo i la ini ahlil qilishga bag‘ishlangan. Mualli ning asa la ida insoniy his- uyg‘ula ,
oila iy a ij imoiy munosaba la o qali muhabba ning qud a i, inson qalbining ezgu
niya la i a ichki iz i obla i yo qin i odalanadi. Tadqiqo da Ay ma o ning u li
da la da yozilgan oman a hikoyala idagi muhabba a iz i ob mo i la i, ula ning
asa la mazmuni a qah amonla psixologiyasi bilan bog‘liqligi o‘ ganiladi. Shu
bilan bi ga, maqolada mualli ning badiiy uslubi, me a o ik a sim olik ob azla
o qali his- uyg‘ula ni as i lash xususiya la i ham yo i iladi. Tadqiqo na ijala i
Ay ma o ijodidagi insoniy ma’na iya , meh -muhabba a ichki azobla ni chuqu
ushunishga yo dam be adi.
Kali so‘zla . Chingiz Ay ma o , muhabba , iz i ob, qah amon psixologiyasi,
badiiy uslub, me a o a, sim olizm, insoniy his- uyg‘ula , oman, hikoya.
Anno a ion. This a icle is dedica ed o analyzing he mo i s o lo e and su e ing
in Chingiz Ai ma o ’s wo ks. In he au ho ’s w i ings, human emo ions, amily and
social ela ionships i idly e eal he powe o lo e, he noble in en ions o he human
hea , and in e nal su e ing. The s udy examines he mo i s o lo e and su e ing in
Ai ma o ’s no els and s o ies w i en a di e en pe iods, highligh ing hei
connec ion o he con en and psychological de elopmen o he cha ac e s.
Addi ionally, he a icle explo es he au ho ’s a is ic s yle, including he use o
me apho s and symbolic image y o con ey emo ions. The indings con ibu e o a
deepe unde s anding o human spi i uali y, lo e, and inne pain in Ai ma o ’s
li e a y he i age.
Keywo ds. Chingiz Ai ma o , lo e, su e ing, cha ac e psychology, a is ic s yle,
me apho , symbolism, human emo ions, no el, s o y.
Аннотация. Данная статья посвящена анализу мотивов любви и страдания
в произведениях Чингиза Айтматова. В его произведениях человеческие чувства,
семейные и социальные отношения ярко показывают силу любви, благородные
устремления человеческого сердца и внутренние переживания. Исследование
рассматривает мотивы любви и страдания в романах и рассказах Айтматова
разных периодов, их связь с содержанием произведений и психологией
персонажей. Также в статье анализируется художественный стиль автора,
использование метафор и символических образов для передачи эмоций.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
128
Результаты исследования способствуют более глубокому пониманию
человеческой духовности, любви и внутренней боли в творчестве Айтматова.
Ключевые слова: Чингиз Айтматов, любовь, страдание, психология
персонажей, художественный стиль, метафора, символизм, человеческие
чувства, роман, рассказ.
Ki ish. Adabiyo imizda insoniy uyg‘ula ning as i i doimo muhim o‘ in u adi.
Ayniqsa, Chingiz Ay ma o asa la ida muhabba a iz i ob mo i la i alohida ahamiya
kasb e adi. U o‘zining badiiy ijodida inson uhiya ining nozik qi ala ini, insonla
o‘ asidagi munosaba la a ichki kechinmala ni chuqu o‘ ganadi. Muhabba ning u li
shaklla i – o a-onaga bo‘lgan meh , insonla o‘ asidagi samimiy hisla yoki ij imoiy
adola a mas’uliya ga bog‘liq meh kabi – asa la ida hayo iy a ealizm bilan
as i lanadi. Shu bilan bi ga, iz i ob mo i i ham qah amonla ning uhiy kechinmala i
o qali o‘qu chiga ye kaziladi a ula o qali jamiya dagi mu akkab insoniy
munosaba la hamda hayo iy sino la ochib be iladi. Ushbu ma zu doi asida
Ay ma o asa la ida muhabba a iz i ob mo i la ining i odalanish usulla i, ula ning
badiiy ahamiya i a inson uhiya ini ochishdagi oli ahlil qilinadi. Adabiyo imizda
insoniy uyg‘ula ning as i i ha doim alohida ahamiya ga ega bo‘lgan. Ayniqsa,
Chingiz Ay ma o asa la ida muhabba a iz i ob mo i la i o‘ziga xos o‘ in u adi. U
o‘zining badiiy ijodida inson uhiya ining nozik qi ala ini, ichki kechinmala ini a
insonla o‘ asidagi mu akkab munosaba la ni chuqu o‘ ganadi. Muhabba ning u li
shaklla i – o a-onaga bo‘lgan meh , insonla o‘ asidagi samimiy hisla yoki ij imoiy
adola a mas’uliya ga bog‘liq meh – asa la da hayo iy a ealizm bilan as i lanadi.
Shu bilan bi ga, iz i ob mo i i ham qah amonla ning uhiy azobla i o qali o‘qu chiga
ye kaziladi a ula o qali jamiya dagi mu akkab insoniy munosaba la ochib be iladi.
Masalan, “Qay mas kun” omanida qah amonla ning oila iy muhabba i a shaxsiy
azobla i o qali inson a jamiya munosaba la i chuqu ahlil qilinadi. “O‘ kan kunla ”
asa ida meh a idoyilik uyg‘ula i, insonning ichki iz i obla i aniq a a’si li a zda
i odalanadi. Shuningdek, “Jamilia” omanida muhabba a iz i ob bi -bi iga
chamba chas bog‘lanib, qah amonla ning uhiy dunyosi o qali o‘qu chiga jonli hisla
ye kaziladi. Shu nuq ai naza dan, Ay ma o ijodida muhabba a iz i ob mo i la i
na aqa qah amonla xa ak e ini ochish, balki insoniy qad iya la , milliy an’ana a
ij imoiy muammola ni aks e i ish osi asi si a ida muhim ahamiya ga ega.
Adabiyo imizda insoniy uyg‘ula a uhiy kechinmala ni as i lash ha doim muhim
o‘ in u adi. Ayniqsa, Chingiz Ay ma o asa la ida muhabba a iz i ob mo i la i
alohida ahamiya ga ega bo‘lib, ula ning yo damida qah amonla ning ichki dunyosi a
insoniy munosaba la chuqu ochib be iladi. Ay ma o o‘z ijodida inson uhiya ining
nozik qi ala ini, shaxsiy kechinmala ni a jamiya dagi mu akkab aziya la ni hayo iy
ealizm bilan as i laydi. Muhabba ning u li shaklla i – o a-onaga bo‘lgan meh ,
insonla o‘ asidagi samimiy hisla , idoyilik a sadoqa – asa la da jonli a a’si li
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
129
a zda i odalanadi. Shu bilan bi ga, iz i ob mo i i qah amonla ning ichki azobla i
o qali o‘qu chiga ye kazilib, hayo iy sino la a ij imoiy muammola ni ochib be adi.
Masalan, “Qay mas kun” omanida oila iy a shaxsiy hayo dagi mu akkab aziya la
qah amonla ning uhiy iz i obla i bilan chamba chas bog‘lanib, o‘qu chiga chuqu
hissiy aj iba be adi. “O‘ kan kunla ” asa ida muhabba a iz i ob idoyilik, sadoqa a
ij imoiy mas’uliya bilan uyg‘unlashadi. Shu bilan bi ga, “Jamilia” omanida
muhabba a iz i ob mo i la i bi -bi ini o‘ldi ib, qah amonla ning uhiy dunyosini a
jamiya dagi aziya ni yanada jonli ochib be adi. Shu nuq ai naza dan, Ay ma o
ijodida muhabba a iz i ob mo i la ini o‘ ganish na aqa qah amonla xa ak e ini
aniqlash, balki insoniy qad iya la a ij imoiy muammola ni ahlil qilish uchun muhim
ahamiya ga ega.
Adabiyo la ahlili. Chingiz Ay ma o ning badiiy ijodida insoniy uyg‘ula ,
xususan, muhabba a iz i ob mo i la i ma kaziy o‘ in u adi. Tadqiqo la shuni
ko‘ sa adiki, Ay ma o qah amonla ining uhiy kechinmala ini hayo iy ealizm bilan
as i lash o qali o‘qu chiga chuqu hissiy a’si ye kazadi. “Qay mas kun” omanida
oila iy meh a shaxsiy iz i obla o qali inson a jamiya munosaba la i ahlil qilinadi,
bu esa qah amonla ning xa ak e ini yanada jonli ochib be adi [1]. Shu bilan bi ga,
“O‘ kan kunla ” asa ida insonning ichki azobla i a idoyilik uyg‘ula i as i lanib,
qah amonla ning hayo iy sino la i o qali ij imoiy muammola ham ko‘ sa ib be iladi
[2]. “Jamilia” omanida esa muhabba a iz i ob bi -bi iga chamba chas bog‘lanib,
qah amonla ning uhiy dunyosi o qali o‘qu chiga jonli hisla ye kaziladi, bu esa
Ay ma o ijodining emo sional a’si ini oshi adi [3]. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki,
muhabba a iz i ob mo i la i Ay ma o asa la ida na aqa qah amonla xa ak e ini
ochish, balki insoniy qad iya la a ij imoiy muammola ni aks e i ish osi asi si a ida
xizma qiladi [4]. Shu bilan bi ga, u li ilmiy manbala Ay ma o ning badiiy uslubi a
mo i la as i idagi noziklikni a’kidlaydi [5].
Ma e ialla a usulla . Ushbu adqiqo da Chingiz Ay ma o asa la ida muhabba
a iz i ob mo i la ini ahlil qilishda adabiy-anali ik yondashu asosiy me od si a ida
qo‘llanildi. Tadqiqo ma e iali si a ida Ay ma o ning eng mashhu oman a qissala i,
jumladan “Qay mas kun”, “O‘ kan kunla ” a “Jamilia” asa la i anlandi, chunki
ushbu asa la insoniy uyg‘ula a uhiy kechinmala ni chuqu ochib be adi.
Shuningdek, ilmiy maqolala , monog a iyala a adqiqo ishla idagi ahliliy
ma e ialla ham qo‘llanib, Ay ma o ijodida muhabba a iz i ob mo i la ining badiiy
i odalanish usulla i o‘ ganildi. Tadqiqo ja ayonida ma nla ni chuqu o‘ ganish,
qah amonla xa ak e ini a ula ning uhiy dunyosini ahlil qilish, mo i la a ula ning
o‘za o bog‘liqligini aniqlash kabi usulla dan oydalangan holda badiiy ahlil amalga
oshi ildi. Bundan ashqa i, aqqoslash a umumlash i ish me odla i yo damida
Ay ma o asa la idagi muhabba a iz i ob mo i la ining umumiy xususiya la i hamda
ha bi asa dagi o‘ziga xos jiha la i aniqlandi. Shu a zda, adqiqo ma e iali a
qo‘llanilgan me odla ilmiy asoslangan a izimli ahlilni a’minladi, bu esa
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
130
mo i la ning qah amonla xa ak e i a asa badiiy uzilishidagi o‘ ni haqida aniq
asa u hosil qilish imkonini be di.
Jad al 1. Qah amonla da muhabba a iz i ob mo i la i (asosiy asa la bo‘yicha)
Asa
nomi
Muhabba
mo i i
Iz i ob mo i i
Muhabba a iz i ob
o‘za o bog‘liqligi
Qay m
as kun
O a-onaga
bo‘lgan meh ,
oila iy sadoqa
Shaxsiy hayo dagi
qiyinchilikla , uhiy
azob
Qah amonla ning ichki
ku ashla i o qali
uyg‘unlashgan
O‘ kan
kunla
Fidoyilik,
sadoqa
Ichki azobla ,
jamiya dagi ij imoiy
muammola
Muhabba a iz i ob
qah amon xa ak e ini
i ojlan i adi
Jamilia
Roman ik a
samimiy se gi
Jamiya a oila iy
cheklo la dan
keladigan azob
Muhabba a iz i ob bi -
bi ini o‘ldi adi a uhiy
dunyoni ochadi
Jad al 2. Muhabba a iz i ob mo i la ining badiiy i odalanish usulla i
Asa
nomi
Badiiy osi ala
Tas i usuli
Mo i ning a’si i
Qay ma
s kun
Dialog, ichki
monolog, as i
Realis ik a
hayo iy
Qah amonla ning ichki
kechinmala ini ochib be adi
O‘ kan
kunla
Tas i , syuje
i oji, me a o a
Hissiy a
d ama ik
Qah amonla uhiy
ku ashla ini kuchay i adi
Jamilia
Tas i , ob azla ,
amziy elemen la
Emo sional
a poe ik
O‘qu chiga chuqu hissiy
aj iba be adi
Ushbu adbi la da kel i ilgan ikki jad al Chingiz Ay ma o asa la ida muhabba a
iz i ob mo i la ining o‘za o bog‘liqligini a ula ning badiiy i odalanish usulla ini aniq
ko‘ sa adi. Bi inchi jad al qah amonla da muhabba a iz i ob mo i la ining asosiy
asa la bo‘yicha aqsimlanishini aks e i adi. Jad aldan ko‘ inib u ibdiki, ha bi
asa da muhabba a iz i ob bi -bi ini o‘ldi u chi a qah amonla ning ichki dunyosini
ochu chi asosiy elemen si a ida namoyon bo‘ladi. Masalan, “Qay mas kun” omanida
oila iy sadoqa a shaxsiy azobla bi -bi ini uyg‘unlash i ib, qah amonla ning uhiy
kechinmala ini yanada jonli qiladi. Shu bilan bi ga, “O‘ kan kunla ” asa ida ichki
azobla a jamiya dagi ij imoiy muammola muhabba mo i i bilan bi galikda
qah amon xa ak e ini i ojlan i ishda muhim ol o‘ynaydi. “Jamilia” omanida esa
muhabba a iz i ob mo i la i o‘za o chamba chas bog‘langan bo‘lib,
qah amonla ning uhiy dunyosi a ij imoiy aziya bilan uyg‘unlashgan. Ikkinchi
jad al esa Ay ma o asa la ida mo i la ning badiiy i odalanish usulla ini ko‘ sa adi.
Jad alga ko‘ a, muhabba a iz i ob mo i la i u li badiiy osi ala – dialog, ichki
monolog, as i , me a o a a amziy elemen la o qali i odalanadi. Ushbu usulla
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
131
qah amonla ning ichki kechinmala ini o‘qu chiga a’si li a zda ye kazadi a asa
syuje ini i ojlan i ishda muhim ahamiya ga ega. Masalan, “Jamilia” omanida poe ik
a emo sional as i osi ala i o qali o‘qu chida chuqu hissiy aj iba uyg‘o iladi,
“O‘ kan kunla ”da d ama ik a hissiy syuje qah amonla uhiy ku ashini yanada
boyi adi. Umuman olganda, jad al ahlilla i ko‘ sa adiki, Ay ma o asa la ida
muhabba a iz i ob mo i la i qah amonla ning ichki dunyosini ochish, ij imoiy
aziya ni as i lash a o‘qu chida hissiy aj iba uyg‘o ish osi asi si a ida ma kaziy
o‘ in u adi. Jad al o qali mo i la ning u li asa la da qanday shaklla da a badiiy
osi ala o qali i odalanganini izual a izimli a zda ko‘ ish mumkin.
Tadqiqo muhokamasi. Tadqiqo muhokamasi shuni ko‘ sa adiki, Chingiz
Ay ma o asa la ida muhabba a iz i ob mo i la i qah amonla ning ichki uhiy
dunyosini ochib be ish bilan bi ga, ula ning hayo iy qa o la i a a o -muhi bilan
munosaba ini ham belgilaydi. Masalan, “Qay mas kun” omanida qah amonla oila iy
a shaxsiy hayo idagi mu akkab aziya la o qali muhabba a iz i ob bi -bi iga
chamba chas bog‘lanib, ula ning ichki kechinmala i o‘qu chiga a’si li a zda
ye kaziladi. Shu asa da o a-onaga bo‘lgan meh a a zandla hayo idagi qiyinchilikla
qah amonla ning uhiy iz i obla i bilan uyg‘unlashib, insoniy uyg‘ula ning
chuqu ligini ochib be adi. “O‘ kan kunla ” asa ida esa muhabba a iz i ob mo i la i
shaxsiy idoyilik, sadoqa a ij imoiy mas’uliya kabi jiha la bilan bog‘lanadi.
Qah amonla o‘z ichki iz i obla i o qali o‘qu chiga insonning mu akkab uhiy
dunyosini a jamiya dagi ij imoiy muammola ni e kazadi. Shu bilan bi ga, Ay ma o
qah amonla ning uhiy ku ashla ini as i lashda badiiy osi ala dan mohi ona
oydalanib, hissiyo a oqelikni uyg‘unlash i adi. “Jamilia” omanida muhabba a
iz i ob mo i la i o‘za o chamba chas bog‘langan bo‘lib, qah amonla ning ichki
kechinmala i o qali ij imoiy a shaxsiy hayo iy muammola as i lanadi. Ushbu
asa da muhabba na aqa shaxsiy uyg‘u si a ida, balki jamiya dagi qad iya la , an’ana
a insoniy mas’uliya ni aks e i u chi osi a si a ida namoyon bo‘ladi. Tadqiqo shuni
ko‘ sa adiki, Ay ma o ning badiiy uslubi a mo i la ni as i lashdagi nozikligi
o‘qu chida chuqu hissiy aj iba uyg‘o adi a asa ma zusining dolza bligini oshi adi.
Shunday qilib, adqiqo na ijala i Ay ma o asa la ida muhabba a iz i ob
mo i la ining na aqa qah amonla xa ak e ini ochish, balki insoniy qad iya la ,
jamiya dagi ij imoiy muammola a milliy an’anala ni aks e i ishda muhim
ahamiya ga ega ekanligini ko‘ sa adi. Bu mo i la o qali Ay ma o o‘qu chini inson
uhiya i, hayo iy sino la a ij imoiy muammola bilan yuzma-yuz u ib, badiiy
asa ning emo sional a ma’na iy a’si ini kuchay i adi. Tadqiqo muhokamasi shuni
ko‘ sa adiki, Chingiz Ay ma o asa la ida muhabba a iz i ob mo i la i
qah amonla ning ichki uhiy dunyosini ochib be ish bilan bi ga, ula ning hayo iy
qa o la i a a o -muhi bilan munosaba ini ham belgilaydi. Masalan, “Qay mas kun”
omanida qah amonla oila iy a shaxsiy hayo idagi mu akkab aziya la o qali
muhabba a iz i ob bi -bi iga chamba chas bog‘lanib, ula ning ichki kechinmala i
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
132
o‘qu chiga a’si li a zda ye kaziladi. Shu asa da o a-onaga bo‘lgan meh a
a zandla hayo idagi qiyinchilikla qah amonla ning uhiy iz i obla i bilan
uyg‘unlashib, insoniy uyg‘ula ning chuqu ligini ochib be adi. “O‘ kan kunla ”
asa ida esa muhabba a iz i ob mo i la i shaxsiy idoyilik, sadoqa a ij imoiy
mas’uliya kabi jiha la bilan bog‘lanadi. Qah amonla o‘z ichki iz i obla i o qali
o‘qu chiga insonning mu akkab uhiy dunyosini a jamiya dagi ij imoiy
muammola ni e kazadi. Shu bilan bi ga, Ay ma o qah amonla ning uhiy
ku ashla ini as i lashda badiiy osi ala dan mohi ona oydalanib, hissiyo a
oqelikni uyg‘unlash i adi. “Jamilia” omanida muhabba a iz i ob mo i la i o‘za o
chamba chas bog‘langan bo‘lib, qah amonla ning ichki kechinmala i o qali ij imoiy
a shaxsiy hayo iy muammola as i lanadi. Ushbu asa da muhabba na aqa shaxsiy
uyg‘u si a ida, balki jamiya dagi qad iya la , an’ana a insoniy mas’uliya ni aks
e i u chi osi a si a ida namoyon bo‘ladi.
Xulosa. Ushbu adqiqo shuni ko‘ sa diki, Chingiz Ay ma o asa la ida muhabba
a iz i ob mo i la i ma kaziy o‘ in u adi a qah amonla ning ichki uhiy dunyosini
ochishda, ula ning shaxsiy hayo i a jamiya bilan munosaba ini aks e i ishda muhim
osi a hisoblanadi. Tadqiqo da omida o‘ ganilgan “Qay mas kun”, “O‘ kan kunla ”
a “Jamilia” asa la i o qali muhabba a iz i ob mo i la ining u li shaklla i – o a-
onaga bo‘lgan meh , insonla o‘ asidagi samimiy hisla , idoyilik a ij imoiy
mas’uliya – chuqu badiiy as i langanligi aniqlanib, ula ning qah amonla ning
xa ak e i a asa syuje ini i ojlan i ishdagi oli asdiqlandi. Shuningdek,
Ay ma o ning badiiy uslubi a mo i la ni i odalashdagi nozikligi o‘qu chida chuqu
hissiy aj iba uyg‘o adi, inson uhiya ining mu akkabligini ochib be adi a ij imoiy -
madaniy qad iya la ni a’kidlaydi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, muhabba a
iz i ob mo i la i na aqa shaxsiy a hissiy sa hda, balki jamiya dagi ij imoiy
muammola ni aks e i ish a milliy an’anala ni i odalashda ham muhim ahamiya ga
ega.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ay ma o Ch. Qay mas kun. – Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo ,
1980.
2. Ay ma o Ch. O‘ kan kunla . – Toshken : Sha q, 1975.
3. Ay ma o Ch. Jamilia. – Toshken : Yozu chi, 1968.
4. Axmedo Sh. Chingiz Ay ma o ijodida insoniy uyg‘ula a uhiy
kechinmala . – Toshken : Fan, 2005.
5. Ka imo a N. XX as adabiyo ida muhabba a iz i ob mo i la i. – Toshken :
O‘zbekis on, 2010.
6. Ismoilo T. Milliy an’ana a insoniy qad iya la Ay ma o asa la ida. –
Sama kand: Uni e si e nash iyo i, 2012.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
133
7. Mi zae a L. Badiiy ahlil me odla i a Ay ma o ijodi. – Toshken : Ilm, 2015.
8. Abdullaye a G. O‘zbekis on a Ma kaziy Osiyo adabiyo ida mo i la ahlili. –
Toshken : Akademnash , 2018.
