SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Ok yab , 2025
102
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17305263
KАRTOSHKА (SOLANUM TUBEROSUM L.) SELEKTSIYASI VА
URUG‘CHILIGINI TАKOMILLАSHTIRISHNING ILMIY АSOSLАRI
Begimqulo a Dilnoza Meyliye na
h ps://o cid.o g/0009-0007-6218-7906
Sabza o , poliz ekinla i a ka oshkachilik ilmiy adqiqo ins i u i
Qashqada yo ilmiy aj iba s ansiyasining "Sabza o , poliz a ka oshka ekinla i
selliksiyasi a u ugʻchilik labo a o iyasi" mudi i
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada ka oshka (Solanum ube osum L.) seleksiyasi a u ug‘chiligi
sohasidagi ilmiy-amaliy yondashu la , zamona iy exnologiyala hamda O‘zbekis on
sha oi ida yuqo i hosildo , kasallikla ga chidamli na la ni ya a ish masalala i
yo i ilgan. Shuningdek, Qashqada yo aj iba s ansiyasida olib bo ilayo gan
adqiqo la na ijala i, yangi na la ning moslashu chanligi, gene ik esu sla dan
oydalanish yo‘nalishla i a u ug‘lik ma e ialini si a li ye ish i ish izimi haqida
ma’lumo la be ilgan.
Kali so‘zla : Ka oshka, seleksiya, u ug‘chilik, ag o exnika, na , gene ik esu s,
ege a i ko‘payish, ag obiologik xususiya , adap a siya, aj iba s ansiyasi.
ABSTRACT
This a icle discusses he issues o imp o ing po a o (Solanum ube osum L.)
b eeding and seed p oduc ion. I analyzes mode n b eeding app oaches, di ec ions o
de eloping new high-yielding and disease- esis an a ie ies, and he sys em o
p oducing high-quali y seed ma e ial. The expe imen s we e ca ied ou a he
Kashkada ya Expe imen al S a ion o he Resea ch Ins i u e o Vege able, Melon, and
Po a o C ops. The a icle scien i ically explains he impac o gene ic selec ion, clonal
b eeding, hyb idiza ion me hods, and ag o echnical p ac ices on b eeding ou comes.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Ok yab , 2025
103
Keywo ds: po a o, b eeding, seed p oduc ion, gene ic selec ion, hyb idiza ion,
clonal selec ion, p oduc i i y, ag o echnics, Kashkada ya.
Ki ish
Ka oshka dunyoda eng muhim oziq-o qa ekinla idan bi i bo‘lib, bugungi kunda
100 dan o iq mamlaka la da ye ish i iladi. U inson a sionida muhim o‘ in u adi,
chunki o‘z a kibida 20–25% k axmal, 2–3% oqsil, C i amini, kaliy, emi a boshqa
oydali elemen la ni jamlagan. O‘zbekis onda ka oshkachilik sohasi keyingi yilla da
ez i ojlanib, uni ye ish i ish hajmi, mahsulo si a i a u ug‘chilik izimi
akomillashmoqda.
Seleksiya a u ug‘chilik sohasi ka oshka ye ish i ish sama ado ligini oshi ishda
muhim o‘ in u adi. Ayniqsa, iqlim o‘zga ishiga mos, kasallikla ga chidamli, yuqo i
hosildo na la ni ya a ish o qali oziq-o qa xa sizligini a’minlash mumkin.
Ka oshka seleksiyasining asosiy yo‘nalishla i
Ka oshka seleksiyasi mu akkab ja ayon bo‘lib, gene ik xilma-xillikdan unumli
oydalanishga asoslanadi. Hozi gi kunda seleksiya ishla i quyidagi yo‘nalishla da olib
bo ilmoqda:
1. Hosildo likni oshi ish — ha gek a dan olinadigan hosilni 40–60 onnagacha
ye kazish.
2. Kasallik a za a kunandala ga chidamlilik — i usli, bak e ial a zambu ug‘li
kasallikla ga qa shi immuni e ni oshi ish.
3. Qu g‘oqchilik a issiqqa moslashu chanlik — O‘zbekis onning janubiy
hududla iga xos ekologik sha oi la ga mos na la ni ya a ish.
4. Mahsulo si a i a saqlanishi — k axmal miqdo ini oshi ish, a’m si a ini
yaxshilash a uzoq mudda saqlanishini a’minlash.
Seleksiya ja ayonida gib idiza siya, klonal anlash, mu a sion seleksiya,
bio exnologik usulla keng qo‘llanilmoqda.
Qashqada yo aj iba s ansiyasida olib bo ilayo gan ishla
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Ok yab , 2025
104
Qashqada yo aj iba s ansiyasi O‘zbekis on Sabza o , poliz ekinla i a
ka oshkachilik ilmiy- adqiqo ins i u ining muhim bo‘linmasi hisoblanadi. Bu
s ansiyada ka oshka seleksiyasi a u ug‘chiligiga oid ilmiy izlanishla 1980-yilla dan
be i olib bo ilmoqda.
So‘nggi yilla da aj iba s ansiyasi quyidagi na ijala ga e ishgan:
“Qashqada yo-10”, “Su xon-2” a “Mi zachul-1” na la i hudud iqlimiga yaxshi
moslashgan;
Mahalliy sha oi da ye ish i ilgan u ug‘lik ma e ialla i impo u ug‘la ga nisba an
15–20% a zon, lekin sama ado ligi yuqo i;
Su ejo chi exnologiyala ( omchila ib sug‘o ish) o qali hosildo lik 18–22%
oshgan;
Vi usla dan holi “supe eli a” u ug‘lik izimi yo‘lga qo‘yilgan.
Bu na ijala hududda u ug‘chilik izimini mus ahkamlash, si a li u ug‘lik bilan
e me xo‘jalikla ini a’minlash imkonini be adi.
Ka oshka u ug‘chiligining ilmiy asosla i
Ka oshka u ug‘chiligi ege a i ko‘pay i ishga asoslanadi. Ko‘p holla da
ka oshka u ug‘lik ma e iali si a ida uganakla o qali ko‘pay i iladi. Shu sababli,
i usli kasallikla dan xoli ma e ial olish eng muhim azi a hisoblanadi.
U ug‘chilik izimi 4 bosqichda amalga oshi iladi:
1. In i o ko‘pay i ish – s e il sha oi da i usdan holi o‘simlikla olish.
2. Mini- uganakla ishlab chiqa ish – labo a o iyadan o‘s i ilgan o‘simlikla dan
kichik uganakla ye ish i ish.
3. Supe eli a a eli a u ug‘lik – maxsus dala sha oi ida ko‘pay i ilib, si a
ko‘ sa kichla i nazo a qilinadi.
4. Rep oduksiya – eli a u ug‘likdan omma iy ishlab chiqa ish uchun u ug‘lik
ayyo lanadi.
O‘zbekis onning janubiy iloya la ida bu izimning ba qa o ishlashi uchun iqlim,
up oq a su esu sla i ye a li sha oi ya a adi.
Ag o exnik adbi la a seleksiyaning uyg‘unligi
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Ok yab , 2025
105
Ka oshka seleksiyasi sama ali bo‘lishi uchun ag o exnik adbi la bilan
uyg‘unlashgan bo‘lishi za u . Quyidagi omilla hosildo likka be osi a a’si ko‘ sa adi:
U ug‘lik ma e ialining si a da ajasi;
Sug‘o ish ejimi a namlik balansini saqlash;
Mine al o‘g‘i la me’yo i (N:P:K = 1:1:1,5);
Za a kunandala a kasallikla ga qa shi biologik himoya;
Tup oqning mexanik a kibini o‘g‘ i anlash.
Bu adbi la seleksiya na ijasida ya a ilgan na la ning gene ik po ensialini o‘liq
namoyon e ish imkonini be adi.
Yangi exnologiyala a is iqbolla
Hozi gi da da bio exnologiya, gene ik muhandislik, a sun’iy in ellek asosida
seleksiya yo‘nalishla i ez i ojlanmoqda. In i o usulla i o qali i usla dan holi
ma e ial olish, molekulya ma ke la yo damida ez anlash, shuningdek, d one
moni o ing o qali dala nazo a ini amalga oshi ish ishla i olib bo ilmoqda.
O‘zbekis onda ka oshkachilikni i ojlan i ishning is iqbolla i quyidagila dan
ibo a :
Ha bi min aqa uchun hududiy mos na la ya a ish;
Se i ika langan u ug‘chilik ma kazla ini ashkil e ish;
Mahalliy seleksiya mak abini i ojlan i ish;
Xalqa o ilmiy hamko lik asosida gene ik ondni kengay i ish.
Xulosa
Ka oshka seleksiyasi a u ug‘chiligi O‘zbekis on ag a sek o ida s a egik
ahamiya ga ega yo‘nalishdi . Zamona iy exnologiyala ni jo iy e ish, ilmiy yondashu
asosida yangi na la ya a ish a si a li u ug‘lik izimini shakllan i ish o qali mamlaka
oziq-o qa xa sizligini a’minlash mumkin.
Qashqada yo aj iba s ansiyasi aoliya i bu bo ada muhim ahamiya kasb e adi —
u na aqa ilmiy ma kaz, balki amaliy seleksiya aj ibala i uchun muhim baza
hisoblanadi. Kelgusida ushbu yo‘nalishda xalqa o aj ibala asosida yangi inno a sion
loyihala ni amalga oshi ish za u .
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Ok yab , 2025
106
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR (REFERENCES)
1. O‘zbekis on Respublikasi Qishloq xo‘jaligi azi ligi ma’lumo la i, 2024.
2. Sabza o , poliz ekinla i a ka oshkachilik ilmiy- adqiqo ins i u i hisobo la i,
2023–2024.
3. Rahimo A., “Ka oshkachilik asosla i”, Toshken , 2020.
4. Qodi o B., “Seleksiya a u ug‘chilik asosla i”, Sama qand, 2019.
5. FAO (Food and Ag icul u e O ganiza ion), Po a o P oduc ion Repo , 2022.
6. Ka imo I., “Inno a sion exnologiyala asosida ka oshka ye ish i ish”,
“Ag oilm” ju nali, №2, 2023.
