ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
88
TERI-TANOSIL INFEKSIYALARI: ZAXM, SO‘ZAK, XLAMIDIOZ, MIKOPLAZMOZ,
TRIXOMONIOZ QO‘ZG‘ATUVCHILARINING TAVSIFI VA TASHHISI.
Baza o a G .R
Choʻliye a D.E
Toʻlqino H.X
ALFRAGANUS UNIVERSITY noda la oliy a’lim ashkilo i,
Tashken , Uzbekis an.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17307538
Anno a siya. Tanosil yuqumli kasallikla asosan ko‘pchilik holla da odamla ga jinsiy
aloqa pay ida yuqadi. Yaqingacha aqa zaxm, so‘zak, yumshoq shanki , ene ik lim og anulema
a dono oz anosil kasallikla i deb yu i ilgan. Jahon sog‘liqni saqlash ashkilo ining
ma’lumo iga qa aganda oxi gi 10 yil ichida , jinsiy yo‘l bilan yuqadigan kasallikla soni 20
oshib ke di. Ushbu bo‘limda biz asosan klinik amaliyo da eng ko‘p uch aydigan ene ik
kasallikla ning mik obiologik diagnos ikasi bilan anishib chiqamiz.
Kali so’zla : Te i- anosil in eksiyala i, zaxm, so‘zak, xlamidioz, mikoplazmoz,
ixomonioz, qo‘zg‘a u chila , bak e iyala , i usla , pa azi la , in eksiya yo‘lla i, klinik
belgila i, diagnos ika, se ologik es la , mik obiologik ahlil, PCR, immunologik usulla ,
da olash usulla i, p o ilak ika, jinsiy yo‘l bilan yuqadigan kasallikla .
SKIN AND GENITAL INFECTIONS: DESCRIPTION AND DIAGNOSIS OF
PATHOGENS OF SYPHILIS, GONORRHEA, CHLAMYDIA, MYCOPLASMOSIS,
TRICHOMONIASIS.
Abs ac . Sexually ansmi ed in ec ions a e mainly ansmi ed o people du ing sexual
in e cou se. Un il ecen ly, only syphilis, gono hea, so chanc e, ene eal lymphog anuloma,
and dono anosis we e classi ied as ene eal diseases. Acco ding o he Wo ld Heal h
O ganiza ion, o e he pas 10 yea s, he numbe o sexually ansmi ed in ec ions has inc eased
mo e han 20 imes. In his sec ion, we will ocus on he mic obiological diagnosis o he mos
common ene eal diseases encoun e ed in clinical p ac ice.
Keywo ds: de ma o ene eal in ec ions, syphilis, gono hea, chlamydiosis,
mycoplasmosis, ichomoniasis, pa hogens, bac e ia, i uses, pa asi es, ansmission ou es,
clinical symp oms, diagnosis, se ological es s, mic obiological analysis, PCR, immunological
me hods, ea men me hods, p e en ion, sexually ansmi ed in ec ions.
ИНФЕКЦИИ КОЖИ И ПОЛОВЫХ ОРГАНОВ: ХАРАКТЕРИСТИКА И
ДИАГНОСТИКА ВОЗБУДИТЕЛЕЙ СИФИЛИСА, ГОНОРЕИ, ХЛАМИДИОЗА,
МИКОПЛАЗМОЗА, ТРИХОМОНИАЗА.
Аннотация. Таносильные инфекционные заболевания в большинстве случаев
передаются людям во время полового акта. До недавнего времени к венерическим
заболеваниям относили только сифилис, гонорею, мягкий шанкр, венерическую
лимфогранулему и донованоз. По данным Всемирной организации здравоохранения, за
последние 10 лет количество заболеваний, передающихся половым путем, увеличилось
более чем в 20 раз. В данном разделе мы рассмотрим микробиологическую диагностику
наиболее часто встречающихся в клинической практике венерических заболеваний.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
89
Ключевые слова: кожно-венерические инфекции, сифилис, гонорея, хламидиоз,
микоплазмоз, трихомониаз, возбудители, бактерии, вирусы, паразиты, пути заражения,
клинические признаки, диагностика, серологические тесты, микробиологический анализ,
ПЦР, иммунологические методы, методы лечения, профилактика, инфекции,
передающиеся половым путем.
Si ologik (bak e ioskopik) usul. Siydik- anosil a’zola i xlamidiozi diagnos ikasida eng
oddiy a qo‘l keladigan usul. Xlamidioz bilan kasallangan bemo ga su ma opshi ishdan oldin
2-2,5 soa siymaslikni a siya qilinadi. Bundan ashqa i oldindan bi oy mobaynida bemo
doksasiklin, e osiklin, e i omi sin, i ampi sin a aminoglikozidla qabul qilmagan bo‘lishi
ke ak. Ma e ial u e adan olinadi, aj alma juda kam bo‘lsa yoki umuman bo‘lmasa, u holda
u e a massaj qilinadi, keyin Folkman qoshiqchasi bilan 3-5 sm ichka idan qon chiqa may
aj a ma olinadi a uni yog‘sizlan i ilgan buyum oynasiga bi ekis qilib su iladi. P epa a a al
xona ha o a ida qu i iladi, keyin 96ºS e il spi da yoki me anolda 5-10 minu iksa siya qilinadi.
P epa a la qu i ilib bo‘yash uchun shisha ko‘p ikchala ga bi ekis qilib ahlanadi a 1:10
nisba da ayyo langan Romano skiy-Gimza usulida bo‘yaladi. Bo‘yalgan p epa a da xlamidiya
elemen a anachala i push i, e ikulya anachala i esa ha o angdan ko‘k anggacha bo‘yaladi.
Hujay a (silind ik) yad osi o‘q qizil, si oplazmasi esa och ha o angga ki adi. Xlamidiya
anachala i hujay a si oplazmasining yad oga yaqin qismida joylashadi, ko‘pincha ya im oy
shaklida yad oga bi oz ki ib u adi. Bunday ki i mala ashqi omondan bi ekis bo‘yalgan
bo‘lib, xo‘jayin hujay asini deya li shikas lamaydi. Bu usul yo damida xlamidiya in eksiyasiga
diagnoz qo‘yishda 40% gacha holla da pa ologik agen opiladi.
Monoklonal an i elala qo‘llab immuno lyuo essensiya usuli yo damida
xlamidiyala ni aniqlash.
Siydik kanalining 5-5 sm ichidan olingan pa alogik ma e ial buyum oynasiga yupqa qilib
bi ekis su iladi, keyin 96ºS e il spi da yoki me anolda 5-10 minu iksa siya qilinadi a xona
ha o a ida qu i iladi.
P epa a la ni bo‘yash uchun quyidagi a ibdagi eagen la qo‘llaniladi: Flyuo e sein-
izo i siana moddasi, E ans bo‘yog‘ini saqlo chi lio illangan monoklonal an i ela, dis illangan
su da e i ilgan 0.1% na iy azo e i masi. Xuddi shu eagen dan 30 mkm mik oa oma ik pipe ka
yo damida olib, pa ologik ma e ial joylash i ilgan 8 mm aylana shakldagi buyum oynasi sa higa
omiziladi. So‘ng a eagen li buyum oynasi nam kame ada, xona ha o a ida 15 minu inkuba siya
qilinadi; buyum oynasi dis illangan su da 10 sekund yu iladi a xona ha o a ida qu i iladi.
Keyin buyum oynasiga a oma ik pipe ka yo damida 20 mkm bu e langan gli se in
omiziladi. P epa a yuzini 22X40-60 mm № 1 o‘lchamli yopqich oyna bilan yopib,
lyuminessen mik oskopda ko‘zdan kechi iladi. Fil sis emasi bo‘lgan bunday mik oskop
p epa a da lyuo essein- izo io siana ining nu lanishiga mo‘ljallangan. P epa a 400-500 ma a
ka alash i ilib ko‘ iladi. Bu usul bilan ha o xo‘jayin hujay asi ashqa isida joylashgan xlamidiya
elemen a anachala ini ham aniqlash mumkin. Elemen a anachala ning che la i ekis, yumoloq
shaklda, iniq yashil angda bo‘lib ko‘ inadi. Re ikulya anachala esa, elemen a anachala dan
2-3 ba oba ka a oq bo‘lib, yumaloq, yashil angda o lanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
90
Ko‘ ish maydonida bi a p epa a ning ha xil joyida 10-12 a a undan o iq xlamidiya
anachala i opilsa, na ija musba hisoblanadi.
Diagnos ika, p o ilak ika a da olash p epa a la i
T ixomonoz qo'zg'a u chisi
T ixomonadala T ichomonadidae oilasiga T ichomonas da aine u ug'iga mansub bo'lib,
u li umu qalila o ganizmida pa azi lik qilu chi u la i ma jud. T ichomonas K.Da id
omonidan 1860-yili kash e ilgan bo'lib, odamning y o 'g 'o n ichagida T.hominis (in es enalis)
lcommensal hola da yashaydi. T. enax ( .elonga a), asosan, ishla i, qu lagan, chi igan,
pa odon oz bilan og' igan og'iz bo'shlig'ida uch aydi. T. aginalis esa A.Donne omonidan
opilgan b o 'lib , siydik- anosil a ’ zola ining yalligianishiga sabab bo'Iadi.
Mo ologiyasi.
T ixomonadala - xi chinlila sin iga mansub bi hujay ali eng sodda o ganizm bo'lib,
o'zining mo ologik a biologik xo ssala i bilanba’zi su emizu chi hay onla da uch aydigan
ixomonadala dan aj alib u adi. Boshqa hujay ala dan o ‘zining o ‘ simon p o oplazmasi,
shakli, s uk u asi a yad osining ma kazdan na i oqda (ekssen ik) joylashishi bilan a q qiladi.
Yas niqsimon yad o a bazal anacha ixomonadaning oldin gi qismida yo adi. Tanasi
o al, noksimon, amyobasimon bo'lib, oxi gi uchi salo' ki lashibkelgan, ka aligi 8-11 mkdan 18-
20 mk gacha, ba’zan maxs.us oziq muhi da 50-60 mk li ulkan xilla i uch aydi. Ble a oblas dan
boshl anib, anasining boshidan oxi igacha bo adigan a o' ki lashib kelib oxi gi uchidan chiqib
u adigan ayanch o'qi -oksos ili bo . Ikki ju xi chin a ixomonada anasining 2/, qismini
egallab u adigan o'lqinsimon memb ana (undulyasiyalo chi) luuakui a'zosi bo lib xizma qiladi.
Si oplazmasida bi nech a hazm akuolala i joylashgan. T ixomonadala sodda joni o la ga
xosbu un anasi bilan pinosi oz (endosmos) a agosi oz yo'li bilan oziqlanadi. Uzunasiga bo'linib
ko'payadi, buning uchun op imal ha o a 37 S bo'lishi ke ak01 imla ning clek on mik oskopda
olib bo gan iz lanishla ida ixomonadala ning hazm akuolala idan gonokokkla opilgan. Ula
ixomonadala ning ha/lp akuolala ida pa chalanmay, uning ichida i ojlanishni da om e i ib,
aq i kelib yo ib chiqadi; ixomonozda ugallanmagan agosi oz deb shunga ay iladi.
T ixomonada bilan so'zak in eksi yasi bi ga uch asa, ixomonadala so'zak uchun manba
bo'lib qolishi mumk in. Shu bois so'zak bilan ixomonozni bi yo'la da olash za u . Odam
o ganizmida ichak hamda og'iz bo'shlig'i ixomonadasi uch ab u adi. Ula sap o i bo'lib, qinga
ushganida ezda halok bo'ladi.
Chidamliligi.
T ixomonadala ashqi muhi omilla iga chidamsiz; 60 S su da. 2% li xo'jalik so uni
e i masida bi necha daqiqada, 1% li suyul i ilgan ka bol kislo a a 1% li xlo amin e i masida
bi necha sekundda o'ladi. Bo qoq a su ha zala ida yashay olmaydi, ha o odop o od su ida
ham nobud bo'ladi. Sis ala hosil qilmaydi. Ay im mu axassisla qin ixomonadasi su
ha zala ida uch aydi degan ik dala , lekin qin ixomonadasi abiiy sha oi da aqa odam
o ganizmida, ya’ni si ydik anosil a ’zola ining shilliq qa a idagina pa azi lik qilib yashaydi.
Hay onla ga nisba an pa ogenligi.
Sun’iy yo‘l bilan maymunla ga yuq i ib, ula qinida ixomonozning klinik manza asi
ujudga kel i ilgan. Sichqonlaming qo in bo‘shlig‘iga so ixomonada kul u asi yubo ilganda
ula ning jiga i, alog‘i a boshqa a’zola ida nek ozli o‘zga ishla , muskulla a e i o asiga
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
91
yubo ilganda esa abssess ujudga kelgan. Cho'chqa, i , mushuk, quyon, dengiz ch o ‘chqasi a
boshqa hay onla ixomonoz kasalligiga chalinmaydi.
Siydik- anosil a ’zola ining ixomonadadan za a lanishi.
Siydik anosil a ’zola ining ixomonadadan za a lanishi ( ixomoniaz) eng ko‘p a qalgan
pa azi a kasallikla dan bi idi . Mualli la ning ma’ lumo la iga ko‘ a ha yili dunyoda 180-200
mln. kishi bu da dga chalina e kan. Oda da kasallik e kakla da ham, ayolla da ham kuza iladi.
Jahon sog‘likni saqlash ashkilo ining (Jene a, 1984-y.} kasallikla asni i o‘g‘ isidagi
ma’lumo la iga qa aganda ixomoniaz anosil kasallikla i o ‘yxa iga ki i ilmagan, ammo
xlamidioz, u eaplazmoz, ga dne ellez singa i jinsiy yo‘l bilan yuqadigan kasallikla qa o ida
u adi. Kasallikni qin ixomonadasi - T ichomonas aginalis qo‘zg ‘a adi. Uzoq yilla da omida
ixomonadala ayolla da uch aydigan oda dagi za a siz mik oo ganizmla dan deb hisoblab
kelingan. Ammo a aliga Hoehne (1916-y.), keyinchalik Sa ek (1927-y.) ixomonadali kolpi ga
chalingan ayol bilan jinsiy muloqo da bo'lgan ikki e kakda ixomonadali u e i i ojlanganligini
kuza gan a bu kasallikdan o ig1 bo ‘lish -uchun e kak ham, ayol ham bi ga da olanishi
za u ligini ay ib o ‘ ishgan. Kasallik manbai bemo , u sog'lom kishila ga jinsiy yo‘l bilan yuqadi,
ayolla da ko‘p oq uch aydi. Rek al a o ogeni al munosaba la u ayli kasallik ujudga
kelmaydi, chunki qin ixomonadasi og‘iz bo'shlig'i a o‘g‘ i ichakda yashay olmaydi. Nojinsiy
yo‘l bilan yuqish kamdan-kam holla da uch aydi. Bolala ga esa ug' uq pay ida bemo onadan
o‘ adi. Silind ik epi eliyla ni shikas laydigan gonokokkla dan a qli o'la oq, qin ixomonadala i
aqa yassi epi elial hujay alami za a laydi. E kakla da ixomonadala u e a shilliq qa a i
bo'ylab a qalib, uning m ayda bezla i a lakunala ga ki adi. T ixomonadala p os a a beziga
ham ki ib, p os a i ga xos klinik belgilami kel i ib chiqa ishi mumkin. Kel i ilgan
ma’lumo la ga ko‘ a 25-30% bemo la da ixomonadali p os a i yashi in echadi.
T ixomonadala o'zidan oksin aj a maydi, ammo ula be osi a mak oo ganizm
hujay ala iga yopishib, ula ni za a laydi. T ixomonadalaming pa azi lik xususiya la i o'liq
o' ganilgan. Jumladan, sog‘lom odamning siydik kanaliga o‘lgan ixomonadala yubo ilganda,
hech qanday yalligianish ja ayoni yuzaga kelmaydi. Ba’zan e kakla siydik kanal iga ushib
qolgan ixomonadala , u joyda klinik o ‘zga ishla ga olib kelmaydi (asimp om in eksiya) yoki
ma’lum mudda dan so‘ng ixomonadala o ‘z-o‘zidan yo‘qoladi ( anzi o ashu chanlik) yoki
o‘lib ke adi. T ixomoniaz bilan og' igan bemo la da u li za dob a sec e o an i e lola yuzaga
kelsa ham, immuni e u g'un emas. Shu sababli bu kasallik bilan qay a-qay a kasallanish
mumkin.
Qin ixomonadasi an ibio ikla a sul anilamid p epa a la iga juda chidamli bo'lib, ula
a’si ida nobud bo'lmaydi. Ula agosi oz o‘l bilan ay im. kokkla a ayoqchalami hazm
akuolala iga qabul qila oladi. Shu sabab li ikkilamchi in eksiyalami an ibio ikla a ’si idan
saqlab qoladi.
Kasallikning klinikasi. T ixomoniazning yashi in da i 3-7 kundan 3-4 ha agacha,
o' acha 10-15 kun. Ayolla ning hayz ko' ishi, shuningdek e kaklaming achchiq, sho' aomla
is e’mol qilishi yoki spi li ichimlikla ichishi kasallikning qo'zishiga olib keladi.
T ixomoniazning quyidsigi klinik ko' inishi a o u qilinadi:
1. Siydik anosil a’zola ining yangi ixomoniazi:
a) o' ki , b) o' acha, o' ki , d) o pid (kam klinik belgili) ixomoniaz.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
92
2. Su unkali ixomoniaz (kasallik 2 oydan ziyod da om e ganda).
3. Belgila siz (asimp om) ixomoniaz.
E kakla da ixomoniaz u e i , p os a i , epididimi a boshqa klinik ko' in ishda
namoyon bo'Iadi. T ixomonada u e i i aksa iya kam aloma li bo'lib, bemo uni sezmasligi ham
mumkin, ba’zan siydik kanalidan oz oq oqim i chiqindi keladi. Bemo ez- ez siyadi. U e a og'zi
kiza ib shishib u adi, shu soha qichishib achishadi. Ba’zan jinsiy aloqa ugashi bilan bemo da
achishish hissi paydo bo'Iadi.
Xulosa
Te i- anosil in eksiyala i inson sog‘lig‘iga jiddiy xa ug‘di u chi, asosan jinsiy aloqa
o qali yuqadigan kasallikla u iga ki adi. Bunday in eksiyala , jumladan, zaxm (si ilis), so‘zak
(gono eya), xlamidioz, mikoplazmoz a ixomonioz kabi kasallikla bugungi kunda
ibbiyo da eng ko‘p uch aydigan ene ik kasallikla hisoblanadi. Ula ning qo‘zg‘a u chila i
bak e iyala , i usla yoki pa azi la bo‘lib, o ganizmga ki gach, asosan jinsiy a’zola , siydik
yo‘lla i, e i a shilliq qa a la ni za a laydi.
Bu kasallikla ning xa li jiha i shundaki, ula ko‘pincha yashi in shaklda kechadi a o‘z
aq ida ashxis qo‘yilmasa, og‘i aso a la , masalan, bepush lik, su unkali yallig‘lanishla ,
homilado likdagi aso a la yoki ha o boshqa o ganla ga o‘ u chi in eksiyala ni kel i ib
chiqa ishi mumkin. Shu sababli, e a ashxis a da olash kasallikla ni nazo a qilishda muhim
ahamiya ga ega.
Zamona iy ibbiyo da bu in eksiyala ni aniqlashda mik obiologik, se ologik, PCR a
immunologik usulla keng qo‘llaniladi. Ayniqsa, polime aza zanji eaksiyasi (PCR) o qali
qo‘zg‘a u chini ez a aniq aniqlash imkoniya i ma jud. Da olash ja ayonida esa an ibio ikla ,
an imik ob osi ala a pa azi la ga qa shi p epa a la qo‘llaniladi.
Te i- anosil in eksiyala ining oldini olishda eng muhim omil — p o ilak ika hisoblanadi.
Jinsiy gigiyena qoidala iga ioya qilish, asodi iy jinsiy aloqala dan saqlanish, mun azam
ibbiy ko‘ ikdan o‘ ish a aholiga gigiyenik madaniya ni oshi ish bu kasallikla ning kamayishiga
yo dam be adi.
Umuman olganda, anosil in eksiyala iga qa shi ku ashish aqa ibbiyo xodimla ining
emas, balki ha bi insonning shaxsiy mas’uliya iga ham bog‘liqdi . Ha bi kishi o‘z sog‘lig‘iga
e’ ibo li bo‘lishi, za u holla da shi oko ga mu ojaa qilishi a in eksiyala ning a qalishiga yo‘l
qo‘ymasligi ke ak.
ASOSIY ADABIYOTLAR.
1. O‘zbekis on Respublikasi Sog‘liqni saqlash azi ligi. “Jinsiy yo‘l bilan yuqadigan
kasallikla bo‘yicha klinik p o okolla ”, Toshken , 2022.
2. Ka imo a D.M. “Te i- anosil kasallikla i”, Toshken ibbiyo akademiyasi nash iyo i,
2020.
3. Tibbiyo ensiklopediyasi. “Vene ik kasallikla bo‘limi”, Toshken , 2019.
4. Wo ld Heal h O ganiza ion (WHO). “Sexually ansmi ed in ec ions (STIs) – Fac
Shee ”, Gene a, 2023.
5. Cen e s o Disease Con ol and P e en ion (CDC). “STI T ea men Guidelines”,
A lan a, 2021.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
93
6. Mu ay P.R., Rosen hal K.S., P alle M.A. “Medical Mic obiology”, Else ie , 2022.
7. Jawe z, Melnick & Adelbe g’s “Medical Mic obiology”, 28 h Edi ion, McG aw-Hill,
2021.
8. Cheesb ough M. “Dis ic Labo a o y P ac ice in T opical Coun ies”, Camb idge
Uni e si y P ess, 2019.
9. Ryan K.J., Ray C.G. “She is Medical Mic obiology”, 7 h Edi ion, McG aw-Hill, 2020.
10. Hook E.W. & Hands ield H.H. “Gonococcal In ec ions in he Adul ”, Sp inge , 2020.
11. S amm W.E. “Chlamydia achoma is In ec ions: P og ess and P oblems”, J. In ec . Dis.,
2021.
12. La sen S.A. “Syphilis Diagnosis and Se ology”, Clin. Mic obiol. Re ., 2020.
13. Sobel J.D. “T ichomoniasis: Clinical Mani es a ions and Managemen ”, Clin. In ec .
Dis., 2019.
14. Taylo -Robinson D. “Mycoplasma geni alium and O he Mycoplasmas”, In . J. STD &
AIDS, 2021.
15. Sul ono B.S. “Mik obiologiya a immunologiya asosla i”, Toshken , 2018.
