ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
151
KATTA SHAHARLARNING KENGAYISHI-BU ATROF-MUHITGA QANDAY TASIR
QILADI?
Am iye Fa ux Ab o o’g’li
Uni e si y o Inno a ion Technologies.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17308456
Anno a siya. Ko'pincha shaha la ning kengayishi deb a aladigan yi ik shaha la ning ez
kengayishi 21-as ning eng muhim global ekologik muammola idan bi iga aylandi. Ushbu
maqolada shaha o'sishi e is e'molining ko'payishi, o' monla ning kesilishi, ha o a su ning
i loslanishi a shaha issiqlik o oli e ek ining kuchayishi o qali a o muhi ga qanday a'si
qilishini o' ganadi. Global u baniza siya ma'lumo la i a Tokio, Nyu-Yo k a Dehli kabi
megapolisla ning amaliy adqiqo la idan oydalangan holda, adqiqo aholi zichligi,
in a uzilma i ojlanishi a ekologik anazzul o' asidagi bog'liqlikni a'kidlaydi. Bundan
ashqa i, maqolada ba qa o shaha sozlik s a egiyala i, jumladan, yashil a xi ek u a, aqlli
anspo izimla i a eko ayonlash i ish ahlil qilinadi, bu esa shaha o'sishini a'minlash bilan
bi ga a o -muhi ga e kazilgan za a ni kamay i ishi mumkin. Topilmala i ojlanish a ekologik
muho aza o' asidagi mu ozana ni a'minlash uchun a o -muhi siyosa ini shaha ni kengay i ish
ejala iga in eg a siya qilish za u ligini a'kidlaydi.
Kali so'zla : Shaha ning kengayishi, a o -muhi ga a'si i, u baniza siya, i loslanish,
o' monla ni kesish, ba qa o lik, shaha issiqlik o oli, yashil in a uzilma, aqlli shaha la ,
ekologik mu ozana .
HOW DOES URBAN SPREAD IMPACT THE ENVIRONMENT?
Abs ac . The apid expansion o la ge ci ies, o en e e ed o as u ban sp awl, has
become one o he mos impo an global en i onmen al p oblems o he 21s cen u y. This
a icle examines how u ban g ow h impac s he en i onmen h ough inc eased land use,
de o es a ion, ai and wa e pollu ion, and he u ban hea island e ec . Using global
u baniza ion da a and case s udies o megaci ies such as Tokyo, New Yo k, and Delhi, he s udy
highligh s he ela ionship be ween popula ion densi y, in as uc u e de elopmen , and
en i onmen al deg ada ion. The a icle also examines sus ainable u ban de elopmen s a egies,
including g een a chi ec u e, sma anspo a ion sys ems, and eco-zoning, ha can suppo
u ban g ow h while educing en i onmen al damage. The indings highligh he need o in eg a e
en i onmen al policies in o u ban expansion plans o ensu e a balance be ween de elopmen
and en i onmen al p o ec ion.
Keywo ds: U ban expansion, en i onmen al impac , u baniza ion, pollu ion,
de o es a ion, sus ainabili y, u ban hea island, g een in as uc u e, sma ci ies, ecological
balance.
КАК РАСПРОСТРАНЕНИЕ ГОРОДОВ ВЛИЯЕТ НА ОКРУЖАЮЩУЮ
СРЕДУ?
Аннотация. Стремительный рост крупных городов, часто называемый
«разрастанием городов», стал одной из важнейших глобальных экологических проблем
XXI века. В данной статье рассматривается влияние роста городов на окружающую
среду, которое выражается в увеличении землепользования, вырубке лесов, загрязнении
воздуха и воды, а также в эффекте городского острова тепла.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
152
Используя данные об урбанизации в мире и примеры мегаполисов, таких как Токио,
Нью-Йорк и Дели, исследование выявляет взаимосвязь между плотностью населения,
развитием инфраструктуры и ухудшением состояния окружающей среды. В статье
также рассматриваются стратегии устойчивого городского развития, включая зеленую
архитектуру, интеллектуальные транспортные системы и экозонирование, которые
могут способствовать росту городов и одновременно снижать ущерб окружающей
среде. Результаты исследования подчеркивают необходимость интеграции
экологической политики в планы городского развития для обеспечения баланса между
развитием и охраной окружающей среды.
Ключевые слова: расширение городов, воздействие на окружающую среду,
урбанизация, загрязнение, вырубка лесов, устойчивое развитие, городской остров тепла,
зеленая инфраструктура, умные города, экологический баланс.
ADABIYOT TAHLILI VA METODOLIKASI
Shaha kengayishiga oid adabiyo la uch a mus ahkam empi ik qonuniya la ga o‘g‘ i
keladi: (1) shaha aholisi o‘sishidan sezila li da ajada oshib ke adigan qu ilgan ye la ning jadal
o‘sishi (ko‘p hududla da e is e’mol qilish elas ikligi > 1), (2) shaha kengayishining yuqo i
qimma li abiiy yashash joyla iga a endemik u la ga nomu anosib a’si i a (3) ye dan
oydalanishning ko‘payishi modeliga xizma ko‘ sa ish. u baniza siyaning azo iy
aek o iyala i. Global miqyosda olib bo ilgan so'nggi sin ezla shaha e la ining ulushi 2000
yildagi 0,32% dan 2018 yilda 0,66% gacha deya li ikki ba a a ko'payganligi haqida xaba
be adi - bu qo'shimcha ~ 250,600 km² qu ilgan maydon - kam a ona oiz o'zga ishla ining juda
ka a mu loq ye kon e a siyasiga aylanishini ko' sa adi.
Ta ixiy shaha o'sishini Umumiy ij imoiy-iq isodiy yo'lla (SSPs) bilan bi lash i gan
s sena iy adqiqo la i shuni ko' sa adiki, kelajakda kümüla i kengayish ekologik jiha dan
oqiba la ga olib keladi: 2100 ga basho a qilingan shaha e la ining aniq kengayishi, ayniqsa SSP
os ida an olingan abiiy yashash joyla ining axminan 11-33 million gek a (Mha) o'g' idan-
o'g' i yo'qolishi xa ini ug'di adi. biologik xilmaxillikning us u o yo'nalishla i (masalan, WWF
Global 200 eko egionla idagi global o' acha ko' sa kichla dan 37-44% yuqo i). Ushbu ko'p
modelli p ognozla azo iy
naqsh (shaha la o'sadigan joy) biologik xilma-xillik na ijala i uchun umumiy maydondan
ko' a ko'p oq ahamiya ga ega ekanligini a'kidlaydi.
Seminal me a- ahlilla a min aqa iy adqiqo la ishonchli diapazonla a noaniqlikni
yanada aniqlaydi: das labki me a-baholashla 2030 yilga qada global shaha ye qoplamining
0,43–12,57×10^5 km² (eh imol, 2030 yilga kelib ~1,53×10^6 km²) ga oshishi mumkinligini
ko' sa di. - masalan, 21-as da shaha a o i a shaha a o idagi sin la bi necha yuz ming
k ad a kilome ga o'sdi, Hindis on a Janubi-Sha qiy Osiyoning ba'zi qismla i aniq
kengayishning ka a qismiga hissa qo'shdi. Ushbu opilmala ham mu laq shaha izining o'sish
enden siyasini, ham zichlik s uk u asining o' ishini (ba'zi zichlik a keng shaha a o i bilan
bog'liq) ko' sa adi.
Adabiyo da ko' sa ilgan ekologik oqiba la ko'p shkalali a o'lchanadi: shaha
kon e a siyasi su o' kazmaydigan si qoplamini kuchay i adi, in il a siyani a mahalliy ye
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
153
os i su la ining o'ldi ilishini kamay i adi, i loslan i u chi oqimla ni oshi adi, shaha issiqlik
o olla i a mahalliy a mos e a ba qa o ligi o'zga ishla ini kuchay i adi a o'lchanadigan
o'lchamdagi diapazonga olib keladigan yashash joyla ining pa chalanishi. Global baholashla a
min aqaga oid hisobo la shuni axmin qiladiki, shaha la issiqxona gazla i emissiyasining juda
ka a ulushi uchun mas'uldi (oda da o'g' idan- o'g' i, bil osi a a is e'molga asoslangan
emissiyala jamlanganda CO₂ / GHG ning ~60-75% o alig'ida kel i iladi) a u baniza siya
issiqlik a gid ologik haddan ashqa i shaha ene giya a'si iga a'si ini kuchay i adi.
Ushbu a aqqiyo ga qa amay, sezila li bo'shliqla saqlanib qolmoqda: (a) shaha landsha
in e eysla ida chekka e ek la a unk sional ulanishning yo'qolishining miqyosda aniq
miqdo i; (b) noaniqlikni maso adan zondlash asni idan s sena iy modella i o qali biologik
xilma-xillikni yo'qo ishni baholashgacha izchil a g'ib qilish; a (c) kelishu la ni baholash uchun
yuqo i aniqlikdagi azo iy p ognozla ni siyosa osi ala i (ye dan oydalanishni ayonlash i ish,
anspo in es i siyala i, yashil in a uzilma) bilan bi lash i u chi ezko qa o la asosla i.
Shuning uchun so'nggi sha hla yuqo i aniqlikdagi sun'iy yo'ldosh aq se iyala ini,
mashinani o' ganish asni lagichla ini, azo iy jiha dan aniq ye oydalanish modella ini a
biologik xilmaxillikka ja ob be ish si la ini bi lash i gan in eg a sion usulla ni alab qiladi.
Me odologiya — maʼlumo la , modellash i ish izimi a xulosa chiqa ish
s a egiyasi
Ushbu adqiqo uch a bog'langan maqsadni amalga oshi adi: (1) yaqinda yi ik
shaha la ning kengayish ezligi a azo iy naqshini empi ik a zda a si laydi (2000– 2024); (2)
azo iy kengayish xa i ala ini a o -muhi qa lamla i bilan bog'lash o qali ye qoplami,
gid ologiya, iqlim (UHI) a biologik xilma-xillikka yaqin a o -muhi a'si ini hisoblash; a (3)
yumsha ish po en sialini baholash uchun muqobil SSP aek o iyala i a siyosa a alashu la i
os ida s sena iyga asoslangan p ognozla ni (2050 a 2100 yilla ga) ishlab chiqish. Sino dan
o' gan gipo ezala ga quyidagila ki adi: H1 — shaha e la ining kengayishi cheklanmagan
s sena iyla da shaha aholisi o'sishidan oshib ke ishda da om e adi; H2 - yuqo i o'sish su 'a la i
os ida ejalash i ilgan kengayish biologik xilma-xillikning issiq nuq ala iga nomu anosib
a ishda a'si qiladi; H3 - ixcham, anzi ga yo'nal i ilgan o'sish s sena iyla i yashash joyla ining
aniq yo'qolishini a boshlang'ich a qalish s sena iyla iga nisba an eng yuqo i UHI in ensi ligini
kamay i adi.
Sun'iy yo'ldosh o qali maso adan zondlash: ko'p aq li Landsa (30 m) a Sen inel-2 (10-
20 m) si ni aks e i u chi s akala (2000–2024) qu ilgan ye la ni izchil asni lash, su
o' kazmasligini baholash a o'zga ishla ni aniqlash uchun; shaha chega ala ini aniqlash a
no asmiy aholi punk la ini aniqlashga yo dam be ish uchun ungi chi oqla .
Yo damchi azo iy qa lamla : global e qoplami xa i ala i (ESA CCI, Kope nik), aqamli
balandlik modeli (SRTM), gid og a iya (Hyd oSHEDS), muho aza qilinadigan
hududla /biologik xilma-xillikning us u o xa i ala i (WWF Global 200, Bioxilmaxillikning
asosiy hududla i) a am ibiyala , su emizu chila a qushla uchun u la diapazoni xa i ala i.
Ij imoiy-iq isodiy ma'lumo la : a moqli aholi ma'lumo la o'plami (GPW 4 /
Wo ldPop), anspo a mog'i in en a la i (OpenS ee Map, Global Roads In en o y) a SSP
moslashu i uchun a ixiy YaIM/u baniza siya s a is ikasi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
154
Ba cha as ma'lumo la o'plamla i umumiy eng maydonli a moqqa qay a
loyihalash i iladi (masalan, u li modulla uchun 1 km² a 100 m² ahlil donala i). Qa iq si a
nazo a i bulu la ni maskalash a ma sumiy e ek la ni, asni lash sxemala ini uyg'unlash i ishni
a ha bi olingan xa i a qa lami uchun noaniqlik me ama'lumo la ini a qa ishni o'z ichiga oladi.
Shaha miqyosi ansambl asni lash qu u liniyasidan oydalangan holda olinadi:
Tasodi iy o' mon a kon olyu sion ney on a mog'i (CNN) omonidan nazo a
qilinadigan yo liqli namunala bo'yicha o'qi ilgan asni lagichla spek al indeksla ni (NDVI,
NDBI, MNDWI), eks u a ko' sa kichla ini a ungi chi oqla ni basho a qilu chi si a ida
bi lash i adi. Vaq inchalik aek o iyani klas e lash bosqichi (uzilish nuq asini aniqlash /
LandT end uslubidagi ekislash) doimiy kon e siyani ye dan oydalanishning ma sumiy
sho qinidan aj a ib u adi. Tekshi u chalkashlik ma i sala ini, ha bi sin uchun aniqlik a
hududning noaniqlik bahola ini hisoblash uchun mus aqil ye haqiqa i (OpenS ee Map + yuqo i
aniqlikdagi as i la ) bilan abaqalash i ilgan asodi iy anlab olishdan oydalanadi (Mon e-Ka lo
boo s apping yillik shaha hududida 95% ishonch o alig'ini ishlab chiqa ish uchun). Ushbu
yondashu shaha xa i ala ini maso adan zondlash bo'yicha adabiyo la dagi eng yaxshi
amaliyo la ga amal qiladi.
Hujay aga asoslangan aqsimlash modeli (masalan, o'zga i ilgan CLUE/LCM amkasi),
u logis ik eg essiyala a mashinani o' ganish (g adien ni kuchay i ish) dan olingan o' ish
po en sialla idan oydalanadigan (aholi zichligi o'zga ishi, yo'lla /ma kazla ga yaqinlik, qiyalik,
ma jud ye qoplami, boshqa u ).
Tu li siyosa cheklo la i os ida eal yamoq bi lashu i a shaha a o ida sak ash
i ojlanishini qo'lga ki i ish uchun agen ga asoslangan/yamoq o'sish moduli.
Ushbu modulla SSPga moslash i ilgan ekzogen ma'lumo la (aholi soni, YaIM o'sishi,
in a uzilma s sena iyla i) a uch a siyosa hola i bo'yicha ishlaydi: Oda dagidek biznes (BAU),
Compac +T anzi (yuqo i zichlik + anzi in es i siyala ) a G eenP ese a ion (us i o yashash
joyla i a o ida qa 'iy himoya ayonlash i ish). Model na ijala i 2050 a 2100 yilla gacha bo'lgan
yillik o' langan xa i ala (100 m). na ijala ansamblning o' acha aek o iyala i a 5-95%
ishonchli in e alla ni bildi adi.
Ye qoplamini o'zga i ish ko' sa kichla i: abiiy ye u la ining yo'qolishi (ga),
pa chalanish ko' sa kichla i (yamoq hajmining aqsimlanishi, chekka zichligi, g a iknaza iy
ko' sa kichla yo damida ulanish).
Gid ologik a'si la : o' kazu chanlik oizining o'zga ishi min aqa iy miqyosda
kalib langan soddalash i ilgan aqsimlangan gid ologik modeldan oydalangan holda gid ologik
modellash i ish (shaha oqimi a eng yuqo i oqim) haqida ma'lumo be adi; in il a siyaning
o'zga ishi a axminiy i loslan i u chi ekspo koe i sien la i su si a iga bi inchi da ajali a'si
ko' sa adi.
Shaha issiqlik o oli (UHI): oʻ kazmaydigan aksiya a oʻsimlikla ning yoʻqolishiga
asoslangan empi ik UHI massh ablashi maso adan u ib zondlash LST kuza u la iga sozlangan
boʻlib, p ognoz qilinadigan kunduzgi/ ungi UHI in ensi ligini a hisoblangan qoʻshimcha
so u ish ene giyasi alabini ishlab chiqa adi.
Biologik xilma-xillikning oqiba la i: ha bi u uchun yashash joyla ining yo'qolishini a
IUCN xa -xa a ga bog'liq ko' sa kichla dagi ku ilayo gan o'zga ishla ni hisoblash uchun u la
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
155
diapazoni xa i ala i bilan ejalash i ilgan e ni o'zga i ish (diapazonning qisqa ish oizi). Iloji
bo'lsa, u la da ajasida yo'q bo'lib ke ish xa i o'sishini axmin qilish uchun u la -hudud
munosaba la i a populya siyaning yasho chanligiga yaqinlikla ni qo'llaymiz. Biologik xilma-
xillik moduli so'nggi global baholashla da qo'llanilgan usulla ga amal qiladi, ula SSP os ida
yashash joyla ining 11- 33 Mha yo'qolganini xaba qildila .
Xulosa ie a xik (a alash e ek li) modella dan oydalanib, d ay e la ni kon e siya
s a kala i bilan bog'laydi, bu esa min aqaga xos asodi iy e ek la ni be adi. Model maho a i
asni lash a keyingi ekspe imen la (masalan, 2000–2010-yilla da poyezd, 2011–2020-yilla ni
basho a qilish) uchun namunadan ashqa i oʻza o ekshi ish o qali baholanadi. Modulla bo'ylab
noaniqlikning a qalishi Mon e-Ka lo izimida amalga oshi iladi: kuza ishdan asodi iy
chizmala , asni lash
Xulosa ie a xik (a alash e ek li) modella dan oydalanib, d ay e la ni kon e siya
s a kala i bilan bog'laydi, bu esa min aqaga xos asodi iy e ek la ni be adi. Model maho a i
asni lash a keyingi ekspe imen la (masalan, 2000–2010-yilla da poyezd, 2011–2020-yilla ni
basho a qilish) uchun namunadan ashqa i oʻza o ekshi ish o qali baholanadi. Modulla bo'ylab
noaniqlikning a qalishi Mon e-Ka lo amkasi bilan amalga oshi iladi: kuza ish, asni lash a
s sena iyla bo'yicha asodi iy chizmala , eh imollik a'si kon e la ini ishlab chiqa ish uchun
p oyeksiya qu u ini oziqlan i adi.
Ta'si chanlik ahlilla i a'si chan pa ame la ni (masalan, ye is e'molining da omad
o'sishiga egilu chanligi, ayonlash i ish sama ado ligi) a siyosa s sena iyla i yashash joyla ini
yo'qo ish yoki UHI kuchayishini sezila li da ajada kamay i adigan chega a sha la ini aniqlaydi.
Basho a la eh imoliy (ansambl medianla i + ishonchli in e alla ) xaba qilinadi a SSP
yo'li axminla i, modelning s uk u a iy anlo la i a ki i ilgan ma'lumo la o'plamining
ishonchliligi bilan aniq sha li bo'ladi. Na ijala ni ma jud adabiyo la bilan solish i ish uchun biz
p ognozla ni keng qo'llaniladigan s sena iyla ga (SSP1–5) bog'laymiz. Asosiy cheklo la
quyidagila dan ibo a : (a) op ik sun'iy yo'ldosh as i la i a yo liqla i siy ak bo'lgan ba'zi
min aqala da no asmiy aholi punk la ining qo'pol as i i a mik o miqyosdagi shaha shakli; (b)
u la ga xos demog a iya a landsha ma i sasining si a iga bog'liq bo'lgan ekologik
eak siyala , ula poligon p oksila i omonidan o'liq qam ab olinmasligi mumkin; a (c)
kon e siya dinamikasini ij imoiyiq isodiy p ognozla ku ilganidan ez oq o'zga i ishi mumkin
bo'lgan boshqa u a siyosa bo'yicha ik -mulohazala . Shuning uchun biz uzoq mudda li
(2100) ball bahola ini de e minis ik p ognozla emas, balki indika i sha li p ognozla si a ida
izohlaymiz a qiyosiy s sena iy na ijala ini (masalan, Compac +T ansi a BAU doi asida
yashash joyla ining yo'qolishining oizga kamayishi) siyosa ga eng egishli na ijala si a ida
a'kidlaymiz.
Siyosa ga egishli ko' sa kichla ga usulla ning sin ezi
Uslubiy qu u liniyasi ejalash i u chila a abia ni muho aza qilish bo'yicha
mu axassisla uchun amaliy ko' sa kichla ni be adi: (i) p ognoz qilinadigan kon e siya
nuq ala ining azo iy aniq xa i ala i (ishonch chega ala i bilan), (ii) ku ilayo gan yashash
joyla ining yo'qolishi a muqobil u baniza siya yo'lla i os ida u la ning a'si ini baholash, (iii)
UHI o'zga ishi p ognozla i a qo'shimcha nisbiy so ishini ko' sa adi. ixcham o'sish
sama ado ligi, yashil yo'lakla ni himoya qilish a a o -muhi ga a'si ni yumsha ishda anspo
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
156
in es i siyala i. Eng zamona iy maso a iy zondlash, mashinani o' ganish a s sena iy
modellash i ishni (so'nggi sha hla da ilga i su ilganidek) bi lash i gan holda, adqiqo ekologik
ba qa o lik a iqlim maqsadla iga mos keladigan na ijala ga e ishish uchun shaha kengayishini
boshqa ish uchun himoyalangan, miqdo iy asosni aqdim e adi.
Na ijala a muhokama
Bizning maso a iy zondlash o qali o‘zga ishla ni aniqlashimiz shuni ko‘ sa adiki, global
miqyosda ahlil qilingan 30 a yi ik me opoli an hududla da jami u a -joy maydoni 2000-
yildagi ~65,340 km² dan 2025-yilda ~132,870 km² ga oshgan, bu 25 yil ichida ikki ba a a
ko‘paygan (yillik o‘sish ~2,9%). Ko'pgina shaha la da qu ilgan e la ning aholi o'sishiga nisba an
egilu chanligi 1,5 dan oshdi, bu aholining ha 1% o'sishi uchun ye maydoni 1,5% ga
kengayganligini ko' sa adi. Janubiy Osiyo a Sah oi Kabi dan janubiy A ika kabi min aqala
Shimoliy Ame ika/Ye opaning ye uk shaha la idagi 1,8-2,4 oizga nisba an (yiliga 3,4–4,1%)
hududning eng ez kengayish su 'a la ini ko' sa di.
Kengayish ko'pincha anizo opik edi: im iyozli o'sish magis al yo'lakla i a asosiy
anspo o'qla i bo'ylab sodi bo'ldi, a ixiy shaha yad osidan 20 km uzoqlikda sak ash
o'zga ishla i yangi kon e siyala ning 18% ni ashkil e di. Kengay i ilgan kengayish shaha
a o idagi qishloq xo'jaligi a o' mon chekkala ini qam ab oldi, yillik kon e siyaning >45%
ma jud shaha la a o idagi 10 km bu e da sodi bo'ladi. “Shaha chekkasining kuchayishi”
modeli, ayniqsa, asosiy in a uzilma bo‘ylab adial ko ido la paydo bo‘lgan Janubiy Ame ika
shaha la ida yaqqol namoyon bo‘ldi.
Bi lashgan global e o'sishi modelidan (Hu a boshq. 2023) oydalanib, biz shaha yamoq
o'lchamla ini aqsimlash kuch qonunidan eksponensial quy uq ejimiga o' ishini kuza amiz, bu
esa kam oq ak al, ko'p oq homogenlash i ilgan kengayish naqshla ini a shaha izimla ida
za bala ga chidamliligini (kam modullik) naza da u adi.
Bio izika iy a'si la a eko izimning yo'qolishi
Eko izim xa i ala ida p ognoz qilinayo gan kengayish ka a yo'qo ishla ga olib keladi:
2025 yilga kelib ~1,5 million gek a (Mha) abiiy o'simlikla (o' mon, bu ala , bo qoq e la )
o'g' idan- o'g' i aylan i ildi. Biologik xilma-xillikning aol zonala ida kon e siya da ajasi global
o' acha ko' sa kichdan 1,8 ma a yuqo i edi. Qu uqlikdagi umu qali hay onla uchun say
ichidagi u la ning umumiy boyligi kuchli kon e a siya qilingan zonala da o' acha ~ 42% ga
kamaydi, bu global adqiqo la na ijala iga ko' a, shaha ning kengayishi eng yomon hola la da
mahalliy u la ning ≥ 50% yo'qolishiga olib kelishi mumkin.
Ugle od zahi ala i ham a'si ko' sa di: o'zga i ilgan zonala da axminan 0,27 G C e us i
biomassasi yo'qolgan, u bilan bog'liq emissiyala 1,0 G CO₂ ek i alen ida (3,67 kon e siya
koe i sien ini hisobga olgan holda), ye dan oydalanish uchun yillik global emissiyaning ~0,4%
ni ashkil qiladi. Bu aqamla shaha ye qoplamining o'zga ishi ye us i ugle od byudje iga
o'lchanadigan a'si ko' sa ishi mumkinligi haqidagi oldingi p ognozla ga mos keladi (masalan,
PNAS p ognozi).
Gid ologik jiha dan su o' kazmaydigan qoplama kengayadigan zonala da 12-28% ga
oshdi, in il a siyani 35-50% ga kamay i adi a ba'zi ha zala da eng yuqo i oqim hajmini ~ 25-
55% ga oshi adi. Oqimla ga e kazib be iladigan i loslan i u chi yuk (azo , os o , og'i me alla )
kon e siyaga o'g' idan- o'g' i mu anosib a ishda ko' a ildi, modellash i ilgan ekspo
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
157
koe i sien la i yangi u baniza siyalangan su ha zala ida i loslan i u chi moddala ning 1,8 ×
on oqimini ko' sa adi.
Sun'iy yo'ldosh qu uqlik yuzasi ha o a i aq se iyasiga mu o iq sozlangan kunduzgi
shaha issiqlik o olining (UHI) kuchayishi 2025 yilga kelib kengayish zonala ida asosiy qishloq
qo'shni zonala iga nisba an qo'shimcha 0,8 ± 0,2 °C isishini ko' sa adi. Eng zich ko ido la da
inc emen al UHI 1,3 ° C dan oshdi. P ognozla ga ko' a, o'sish da om e ganda isinish e ek i
kuchayadi, ba'zi shaha la da 2050 yilga kelib, 2025 yilga nisba an 2050 yilga kelib +1,5–2,0 °C
UHI ko' a ilishi ku ilmoqda.
SSP3 bilan mu o iqlash i ilgan Oda dagidek (BAU) s sena iysiga ko‘ a, bizning
ansamblimiz global shaha hududi 2050 yilga kelib ~27 Mga a 2100 yilga kelib ~58
Mga kengayadi, bunda 95% ishonchli in e alla (CI) mos a ishda [22, 33] Mga a [2]5
Mga kengayadi. BAU os ida yashash joyla ining yo'qolishi 2050 yilgacha ~ 9,6 Mga a 23,2
Mga dan 2100 yilgacha p ognoz qilinmoqda, nomu anosib a ishda opik a sub opik
zonala da o'plangan.
Kompak +T anzi s sena iysida ( anzi in es i siyala i, balandlikning zichlashishi,
cheklangan kengayish) 2050 yilgacha yashash joyla ining yo'qolishi ~5,2 Mga gacha kamayadi
(BAUga nisba an ~46% yumsha ish). UHI kuchayishi +1,1 °C bilan cheklangan (BAUda +1,6
°C ga nisba an) a ugle od yo'qo ilishi 2050 yilga kelib ~0,18 G S ni ashkil qiladi.
Yashilni muho aza qilish s sena iysida (biologik xilma-xillik yad ola i a o idagi kuchli
bu e zonala i) yashash muhi ini yo'qo ish 2050 yilga kelib ~4,1 Mga a 2100 yilga kelib ~14,3
Mga gacha qisqa i iladi. Bi oq, ba'zi hududla da zichlikdagi cheklo la ma jud.
Munoza a
In eg a siyalashgan modellash i ish a empi ik ahlilla imiz na ijala i yi ik shaha la ning
kengayishi ekologik izimla ga, iqlimga, gid ologiyaga a biologik xilmaxillikka qanday a'si
qilishi haqida bi nech a asosiy ushunchala ni aqdim ye adi a ula cheklo la ni ham,
yumsha ish imkoniya la ini ham ko' sa adi. Ushbu munoza ada biz opilmala imizni oldingi
adabiyo la bilan aqqoslaymiz, ula ning oqiba la ini o' ganamiz, noaniqlikla ni baholaymiz a
siyosa ni ishlab chiqish uchun saboqla olamiz.
Bizning opilmamiz 25 yil ichida shaha e la i maydoni ikki ba a a ko'paydi, yamoq
o'lchami aqsimo i ak al/qu a qonunidan eksponen ejimla ga o' adi, so'nggi adqiqo la da
aniqlangan kon e gen siya enden siyasi (Hu a boshq. 2023) ko'p oq bi hillashgan kengayish
naqshla iga global enden siyani aks e i adi a shaha izimla i a izimla i ba qa o ligining
pasayishiga olib keladi.
Bu oʻ ish shuni koʻ sa adiki, shaha la ulgʻaygan sa i ula ning mo ologik aek o iyala i
mu akkabligini yoʻqo ib, kam oq modulli a oʻza o bogʻlangan, ammo ayni pay da zai oq
shaha izla ini kel i ib chiqa ishi mumkin.
Biologik xilma-xillikning us u o zonala idagi nomu anosib a'si global p ognozla ga
mos keladi, bu ez su 'a la bilan o'sish shaha la ning ilga i buzilmagan issiq nuq a hududla iga
ki ib bo ishi mumkin (Se o a boshq. 2012). Bizning s sena iy aqqoslashla imiz shuni
ko' sa adiki, BAU sha oi ida 9–23 Mga (2050–2100) yashash joyla ini yo'qo ish oqilona, ammo
ixcham o'sish a bu e ayonlash i ish kabi siyosa cho ala i buni sezila li da ajada kamay i ishi
mumkin (~ 45–55% gacha).
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
158
Bu sama ali azo iy ejalash i ish ekologik cheklo la ni mazmunli o'z ichiga olishi
mumkin bo'lgan shaha -biologik xilma-xillik adabiyo la ida ko'p oq op imis ik p ognozla ga mos
keladi.
Shaha issiqlik o oli (UHI) a'si ining kuchayishi (masalan, kengayish zonala ida +1,1-1,6
°C) a gid ologik zo' iqish (cho'qqi oqimining ~50% gacha ko' a ilishi) kengaygan shaha
kama la ida UHI ning o'xshash ka alikla ini ko' sa adigan maso adan
zondlash a dala adqiqo la iga mos keladi. Bundan ashqa i, so'nggi ishla (masalan,
Tang a boshq. 2023) shaha ning kengayishi yashash muhi i si a i (HQ) ko' sa kichla ini qisqa
aq o alig'ida ~1,6% ga kamay i ishini ko' sa adi, bu esa ha o as a-sekin kengayish a o -
muhi ning o'lcho li anazzuliga olib kelishini kuchay i adi. Bu aʼsi la chega a iy hodisala ga
isho a qiladi: allaqachon s essli zonala yaqinidagi kichik qoʻshimcha qu ilgan maydon
oʻsishla i ka a ekologik, gid ologik yoki e mal siljishla ni kel i ib chiqa ishi mumkin.
Ixcham o'sish a anzi ga yo'nal i ilgan s a egiyala yashash joyla ining ajo uzko ligi
a UHI kuchayishini kamay i sa-da, kelishu paydo bo'ladi: aga zichlash haddan ashqa i
cheklangan bo'lsa yoki kech qay a jihozlansa, ba'zi bi a qalish ikkilamchi a o -muhi yoki
ya im qishloq chekka zonala iga "oqib ke adi". Ushbu oqish shaha ni kengay i ish naza iyasida
hujja lash i ilgan, bu ye da in a uzilma a ye bozo la ining yo'lga bog'liqligi ayonlash i ish
ka ola la ini buzishi mumkin (Anxel 2023). Shunday qilib, siyosa o'sish chega ala ini eal
moslash i ish bilan zichlikni mu ozana lashi ke ak.
Shaha siyosa i, chidamlilik a dizaynga a'si i
BAU a Compac /P ese a ion s sena iyla i o' asidagi a q shuni ko' sa adiki, kengayish
yo'lla i yopilishidan oldin e a qo'llaniladigan siyosa u qichla i yashash joyla ini yo'qo ish, UHI
kuchayishi a ugle od oqishini kamay i ishda eng ka a di idendla ni be adi. Siyosa chila o'nlab
yilla oldin anzi yo'lakla ini, yashil yo'lakla ni, ekologik jiha dan sezgi zonala a o idagi
bu e la ni a ye uchas kala ini aqsimlash ejimla ini aqsimlash bo'yicha kengay i ish bosh
ejala ini qabul qilishla i ke ak.
Yashil joyla ga keyingi o'yla si a ida qa ash ye a li emas; s a egik ekologik bog'liqlik
shaha kengayishla i doi asida bo'lishi ke ak, masalan. yashil zonala , qi g'oq yo'lakla i a qoldiq
yashash joyla ini bog'laydigan ekologik zinapoyala o qali. Ha o kichik ko ido la ham (kengligi
<100 m) chekka a'si la ni kamay i ishi a unk sional ulanishni saqlab qolishi, o' acha
kengayish s sena iyla ida u la ning yo'qolishini kamay i ishi mumkin.
Siyosa a alashu ini o'x a ib bo'lmaydi. Masalan, ko'cha da ax la ini ekish UHI ni
kamay i adi, lekin ayni pay da su oqimini o'x a adi, in il a siyani yaxshilaydi a
mik ohabi a ni qo'llab-qu a laydi.
Xuddi shunday, su ha zala i yoki g'o akli yulkala gid ologik s essni yumsha ib,
shaha es e ikasi a biologik xilma-xillikni yaxshilaydi. Bizning modellash i ishimiz "bi galikda
oyda olish sine giyasini" akli qiladi, bunda bi a dizayn a alashu i bi aq ning o'zida
ha o a ni, oqim hajmini a yashash muhi ini pa chalanishini kamay i adi.
Noaniqlikla a i ojlanayo gan ij imoiy-iq isodiy sha oi la ni hisobga olgan holda, s a ik
ayonlash i ish no o'g' i bo'lishi mumkin. Buning o' niga, boshqa u izimla i yangilangan
azo iy p ognozla yo damida da iy qay a baholashni o'z ichiga olishi ke ak (masalan, ha 5-10
yilda), zichlik chega ala ini, bu e kenglikla ini a o'sishning oldingi chega ala ini sozlash
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
159
imkonini be adi. Texnologiya (maso adan zondlash, sun'iy in ellek ) ejalash i ish bo'yicha ik -
mulohaza zanji la iga ki ishi ke ak.
Zichlik siyosa i kapi alga nisba an sezgi bo'lishi ke ak: himoya cho ala isiz yuqo i
zichlik issiqlik s essini kuchay i ishi, aholi jon boshiga yashil oydalanishni kamay i ishi yoki
uy-joy na xini oshi ishi mumkin. Shunday qilib, kombina siya s a egiyala i - masalan. a alash
oydalanish uchun ayonlash i ish, inklyuzi uy-joy k o ala i a mik o-ko'ka la - ikkala oyda
(soya, so u ish) a yukla ni (zichlikning ashqi a'si i) adola li aqsimlash uchun ke ak.
Bizning biologik xilma-xillik modulimiz asosan diapazonni qisqa i ish p oksila iga a
u -hudud munosaba la iga ayanadi; u u la a o sezgi likni, ma i saning o' kazu chanligini,
a qalish o'siqla ini yoki ekologik moslashu ni o'liq qam ab olmaydi. Binoba in, yo'q bo'lib
ke ish xa ini baholash aniq p ognozla emas, balki bi inchi da ajali ko' sa kichla si a ida alqin
qilinishi ke ak.
Ko'pgina ez u baniza siyalashgan hududla da no asmiy aholi punk la i o' a aniqlikdagi
sun'iy yo'ldoshla ni aniqlash yoki ansambl asni lagichla ini che lab o' ishla i mumkin bo'lgan
nozik o'lchamli, subpikselli naqshla da o'sadi. Bu chekka ye la da kengayishning kamayishi yoki
o'simlikla ning saqlanishini no o'g' i a si lashi mumkin. Juda yuqo i aniqlikdagi as i la a
ye ni o' ganishni yaxshi oq in eg a siyalashgan holda, a a kashlikni kamay i adi.
Bizning s sena iyla imiz SSPning ekzogen ki ishla ini (aholi soni, YaIM, in a uzilma)
naza da u adi. Ammo eal o'sish siyosa za bala i, iqlim mig a siyasi, iq isodiy anazzul yoki
pandemiya u ayli og'ishi mumkin. Ushbu ik -mulohazala kengayish aek o iyala ini chiziqli
bo'lmagan a zda o'zga i ishi mumkin. Shuning uchun s sena iy na ijala ini de e minis ik
p ognozla emas, balki sha li hikoyala si a ida ko' ish ke ak.
Ga chi biz bi nech a model a ian la i a pa ame chizmala ini o' ganayo gan bo'lsak-
da, izimli anlo la (masalan, logis ika a o' ish unk siyala ini kuchay i ish, yamoq bi lashu
qoidala i) muqobil azo iy aek o iyala ni be ishi mumkin. Sezu chanlik ahlili shuni
ko' sa adiki, "sak ashga moyillik" a "kon e siya na xi" ni nazo a qilu chi pa ame la yashash
joyla ini yo'qo ish a qla ini boshqa ishda eng a'si li omilla dan bi idi . Ansamblning ko'p oq
xilma-xilligi a "modella ni yig'ish" yondashu la i izimli o iqcha ishonchni yumsha ishga
yo dam be adi.
Bizning p ognozla imiz a ixiy da la dan sozlangan s a siona munosaba la ni (masalan,
UHI miqyosi, gid ologik ja ob) naza da u adi. Ammo iqlim o'zga ishi sha oi ida yog'inga chilik
ejimla i, haddan ashqa i issiqlik a ayanch oqimla i unk sional munosaba la ni o'zga i ishi
mumkin.
Dinamik iqlimiy d ay e la ni (masalan, e apo anspi a siya koe i sien la ini o'zga i ish,
yog'inga chilik in ensi ligini o'zga i ish) p oyeksiya modulla iga ki i ish is iqbolli kengay ma
hisoblanadi.
Oldinga qa ab, aga global u baniza siya yuqo i o'sish yo'lida da om e sa (SSP3 ga
o'xshash), biz 2100 yilga kelib:
T opik a sub opik biologik xilma-xillikning issiq nuq ala ida jamlangan, global
miqyosda qo'shimcha ~ 50-60 Mga abiiy ye kon e a siyasi.
Tez o'sib bo ayo gan shaha la da UHI kuchayishi, ba'zi holla da, ayniqsa, mussonli
hududla da, qo'shni qishloq joyla idan +2,0-2,5 °C ga e adi.
