Ok ab , 2025-Yil
64
BOLALAR VA O'SMIRLAR NOG'OLOM OVQATLANISHINI DOLZARB
MUAMMOLARI VA ULARNING YECHIMLARI
M.Ashu o a
Fa g'ona jamoa saloma ligi ibbiyo ins i u i O qa lanish, bolala a o'smi la gigiyenasi ka ed asi
U.Maxama o
Fa g'ona jamoa saloma ligi ibbiyo ins i u i O qa lanish, bolala a o'smi la gigiyenasi ka ed asi
R.Xai o
Fa g'ona jamoa saloma ligi ibbiyo ins i u i O qa lanish, bolala a o'smi la gigiyenasi ka ed asi
KSaydullaye a
Fa g'ona jamoa saloma ligi ibbiyo ins i u i O qa lanish, bolala a o'smi la gigiyenasi ka ed asi
X.Xojima o
Fa g'ona jamoa saloma ligi ibbiyo ins i u i O qa lanish, bolala a o'smi la gigiyenasi
ka ed asi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17311114
Anno a siya. Mazku ishda bolala a o‘smi la o asida nosog‘lom o qa lanishning keng
a qalishi, uning asosiy sababla i a sog‘liq uchun oqiba la i ilmiy jiha dan ahlil qilingan.
Tadqiqo da shaha a qishloq hududla ida yasho chi yoshla o‘ asida oziqlanish madaniya i,
iq isodiy omilla a ij imoiy muhi ning a’si i ko‘ ib chiqilgan. Na ijala shuni ko‘ sa adiki, as -
ood, shi in gazli ichimlikla , yog‘li a qay a ishlangan mahsulo la ni ko‘p is e’mol qilish
oqiba ida semi ish, qandli diabe , yu ak-qon omi kasallikla i a me abolik buzilishla e a
yoshda paydo bo‘lmoqda. Shuningdek, i amin a mine al ye ishmo chiligi bolaning aqliy
hamda jismoniy i ojlanishiga salbiy a’si e ayo gani aniqlangan. Muammoni ba a a e ish
uchun sog‘lom o qa lanish madaniya ini a g‘ib qilish, mak ab menyula ini sog‘lomlash i ish,
o a-onala ni ma’lumo bilan a’minlash hamda da la miqyosida oziq-o qa siyosa ini
akomillash i ish za u ligi a’kidlangan. Ishning ilmiy yangiligi shundaki, unda bolala
o qa lanishidagi nosog‘lom oda la ning kompleks sababla i izimli a ishda ahlil qilingan a
ula ni ba a a e ishning aniq yo‘nalishla i ko‘ sa ilgan.
Kali so‘zla : Bolala O qa lanishi, O‘Smi la Saloma ligi, Nosog‘Lom O qa lanish,
Semizlik, Sog‘Lom Tu mush Ta zi, Fas -Food, Vi amin Ye ishmo chiligi.
Ki ish
Bugungi kunda bolala a o‘smi la o asida nosog‘lom o qa lanish muammosi bu un
dunyo miqyosida dolza b masalaga aylanib bo moqda. Tez ayyo lanadigan aomla , shi in gazli
ichimlikla , chips a shunga o‘xshash yuqo i kalo iyali, ammo oydasiz mahsulo la ni is e’mol
qilishning o ishi ula ning sog‘lig‘iga jiddiy za a ye kazmoqda. Bunday o qa lanish oda la i
semi ish, qandli diabe , yu ak-qon omi kasallikla i, oshqozon-ichak izimi buzilishla i a
immuni e ning pasayishiga olib keladi. Shuningdek, nosog‘lom o qa lanish bolaning jismoniy
i ojlanishi, o‘qishga bo‘lgan e’ ibo i a uhiy hola iga ham salbiy a’si ko‘ sa adi. A suski,
zamona iy u mush a zi, eklamala ning kuchli a’si i a o a-onala ning bu bo adagi ye a li
bilimga ega emasligi bolala a o‘smi la o asida o‘g‘ i o qa lanish madaniya ining
shakllanishiga o‘sqinlik qilmoqda.
Asosiy qism
Ok ab , 2025-Yil
65
Zamona iy da da bolala a o‘smi la o asida nosog‘lom o qa lanish global sog‘liqni
saqlash muammosiga aylangan. Bu hola ning asosiy sababla i o asida ez ayyo lanadigan oziq-
o qa la ga qiziqish, eklamala ning a’si i, o a-onala ning oziqlanish madaniya i bo‘yicha ye a li
bilimga ega emasligi a jismoniy aollikning kamayishi ki adi. O‘qu yuklamasining o ishi,
shaha sha oi idagi aoliya siz u mush a zi ham bolala da o qa lanish buzilishiga sabab bo‘ladi.
Na ijada, o iqcha azn, semizlik, qandli diabe , gipe oniya, yu ak-qon omi kasallikla i kabi
su unkali kasallikla e a yoshda paydo bo‘lmoqda. Bundan ashqa i, i amin a mik oelemen
ye ishmo chiligi immuni e ning pasayishiga, o‘qish qobiliya ining yomonlashishiga a jismoniy
i ojlanishning sus lashishiga olib keladi. Ilmiy adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, no o‘g‘ i
o qa lanish bolaning na aqa jismoniy, balki psixologik saloma ligiga ham salbiy a’si qiladi.
Shu bois, nosog‘lom o qa lanishning sababla i a oqiba la ini chuqu o‘ ganish p o ilak ika
cho ala i ishlab chiqishda muhim o‘ in u adi.
So‘nggi yilla da o‘ kazilgan epidemiologik adqiqo la bolala a o‘smi la o asida
no o‘g‘ i o qa lanish hola la i yildan-yilga o ib bo ayo ganini ko‘ sa moqda. Jahon sog‘liqni
saqlash ashkilo i ma’lumo la iga ko‘ a, ha uchinchi o‘smi da o iqcha azn yoki o qa lanish
bilan bog‘liq me abolik buzilish kuza iladi. O‘zbekis on sha oi ida esa so‘nggi yilla da ez
ayyo lanadigan aomla , shi in ichimlikla a yog‘li mahsulo la is e’moli oshgani aniqlangan.
Mak ab kan inla ida sog‘lom o qa lanish me’yo la i ko‘p holla da buzilgan, sabza o a me ala
ulushi esa ye a li emas. Oziq-o qa xa sizligi, si a nazo a i a iq isodiy imkoniya la bilan
bog‘liq muammola ham bolala ning a sioniga a’si e adi. Bu ja ayonla na ijasida bolala da
dislipidemiya, insulin ezis en ligi a immun izim buzilishla i ez- ez uch ay boshlagan. Ilmiy
ahlilla shuni ko‘ sa adiki, nosog‘lom o qa lanish bilan bog‘liq kasallikla na aqa sog‘liqni,
balki ij imoiy-iq isodiy i ojlanishga ham za a ye kazadi. Shu sababli, s a is ik moni o ing a
ilmiy ahlil asosida sog‘lom o qa lanish siyosa ini ishlab chiqish dolza b azi adi .
Nosog‘lom o qa lanishning oldini olish uchun kompleks yondashu za u . A alo,
mak ab a oilada sog‘lom o qa lanish madaniya ini shakllan i ish muhim. Ta’lim muassasala ida
o qa lanish bo‘yicha maxsus da sla , sog‘lom menyula a mun azam nazo a izimi yo‘lga
qo‘yilishi lozim. O a-onala o‘ asida ushun i ish ishla i olib bo ish, a zandla ining o qa lanish
oda la iga e’ ibo be ish ham ka a ahamiya ga ega. Da la da ajasida esa bolala o qa lanishiga
oid milliy das u la , sog‘lom mahsulo la ishlab chiqa ishni qo‘llab-qu a lash a eklama
siyosa ini a ibga solish za u . Shuningdek, jismoniy aollikni oshi ish, spo mashg‘ulo la ini
ko‘pay i ish, mak ab oshxonala ida gigiyenik alabla ni kuchay i ish ham muhim omilla di .
Sog‘lom o qa lanish bo‘yicha ma’lumo kampaniyala i, ij imoiy a moqla da a g‘ibo ishla i a
mu axassisla ning ish i okida eningla o‘ kazish o qali aholining oziqlanish sa odxonligini
oshi ish mumkin. Ilmiy yondashu ga asoslangan ushbu cho a- adbi la o qali kelajak a lod
sog‘lom, aol a in ellek ual jiha dan i ojlangan bo‘lib ulg‘ayadi.
Xulosa
Bolala a o‘smi la o asida nosog‘lom o qa lanishning keng a qalishi bugungi ibbiyo
a ij imoiy sog‘liqni saqlash izimi oldida jiddiy muammo si a ida u ibdi. Bu hola ning ildizida
no o‘g‘ i o qa lanish oda la i, oziq-o qa sanoa ining ijo a bosimi, o a-onala ning oziqlanish
madaniya idagi bo‘shliqla hamda jismoniy aollikning pasayishi yo adi. Na ijada o iqcha azn,
dislipidemiya, qandli diabe , yu ak-qon omi kasallikla i kabi su unkali kasallikla e a yoshda
Ok ab , 2025-Yil
66
i ojlanmoqda. Shuningdek, no o‘g‘ i o qa lanish bolaning psixologik hola i, o‘qish qobiliya i
a immun izimi aoliya iga ham salbiy a’si ko‘ sa adi. Ushbu muammoni hal e ish uchun
sog‘lom o qa lanish siyosa ini da la da ajasida kuchay i ish, mak ab a oila iy muhi da
sog‘lom o qa lanish madaniya ini shakllan i ish za u . Bolala uchun sog‘lom menyula , eklama
nazo a i, jismoniy aollik das u la i a o a-onala ga yo‘nal i ilgan ushun i ish ishla i bu
yo‘nalishda sama ali yechim bo‘lishi mumkin. Shu a iqa, ilmiy asoslangan p o ilak ik
yondashu la o qali sog‘lom a lodni a biyalash, jamiya ning kelajakdagi in ellek ual a
jismoniy salohiya ini mus ahkamlash mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Jahon sog‘liqni saqlash ashkilo i (WHO). Global s a egy on die , physical ac i i y and
heal h. Gene a, 2023.
2. UNICEF. Child nu i ion epo : The s a e o he wo ld’s child en 2022. New Yo k,
2022.
3. O‘zbekis on Respublikasi Sog‘liqni saqlash azi ligi. Bolala o qa lanishiga oid
sani a iya no mala i a gigiyenik alabla . Toshken , 2024.
4. Ashu o a, M., Maxama o , U., Xai o , X., Yakubo , S., & Ib agimo , U. (2025). SOG
‘LOM TURMUSH TARZINI TASHKIL ETISHNI DOLZARB MUAMMOLARI VA
ULARNING YECHIMLARI. SCIENTIFIC ASPECTS AND TRENDS IN THE FIELD
OF SCIENTIFIC RESEARCH, 3(33), 57-61.
5. Shoi jono ich, M. U., & Abdulkhamido na, K. M. (2022). Fla ulence in Child en and
Adolescen s and i s P e en ion. Eu opean Jou nal o Inno a ion in Non o mal
Educa ion, 2(1), 83-85.
6. Akhunjono a, H. A., Makhama o , U. S., Saydullaye a, K. M., Khojima o , K. O.,
Teshaboye , U. A., Tu gunbaye , F. A., ... & MILK, B. (2022). I s Impo ance o The
Heal h o he Child and Mo he . Jou nal o clinical and p e en i e medicine, 2, 61-64.
7. Salomo , S., Aliye , X. M., Rakhmano , P. P., Ashu o a, M. D., & Makhama o , U. S.
(2022). HISTOSTRUCTURE OF THE GASTRIC MUCOUS MEMBRANE OF RATS
WITH A SINGLE PROTEIN DIET. EUROPEAN JOURNAL OF MODERN MEDICINE
AND PRACTICE, 2(4), 14-16.
8. Shoi jono ich, M. U., & Abdulkhamido na, K. M. (2021). Pla ele de iciency disease
among child en and adolescen s and measu es o p e en i . Eu asian Medical Resea ch
Pe iodical, 3, 37-39.
9. Baxodi o na, X. U., & Shoi jono ich, M. U. (2018). Food Poisoning and I s P e en ion
and Disposal Me hods. Мировая наука, (12 (21)), 85-87.
10. Maxama o , U., & Xabibullaye a, M. (2023). In eg al Helmin oses in Child en and Thei
E iological Fac o s. IQRO JURNALI, 1(2), 233-236.
11. Гарифулина, Л. М., Ашурова, М. Д., & Гойибова, Н. С. (2018). Совершенствование
терапии метаболического синдрома у подростков при помощи применения α-
липоевой кислоты. Наука, техника и образование, (10 (51)), 69-72.
Ok ab , 2025-Yil
67
12. Гарифулина, Л. М., Ашурова, М. Д., & Тураева, Д. Х. (2019). Характер питания и
качество жизни детей с экзогенно-конституциональным ожирением. Достижения
науки и образования, (10 (51)), 46-49.
13. Норматова, Ш. А., Ашурова, М. Д., Эрматова, Г. А., Хожиматов, Х. О., Султонов,
Г. Н., & Болтабоев, У. А. (2014). Актуальные проблемы экологии и здоровья
населения в Узбекистане. Актуальные проблемы гуманитарных и естественных
наук, (5-2), 208-211.
14. Гарифулина, Л., Ашурова, М., & Атаева, М. (2012). Некоторые метаболические
показатели у детей с ожирением и артериальной гипертензией. Журнал вестник
врача, 1(2), 54-55.
15. Ashu o a, M., Maxama o , U., Xai o , X., Yakubo , S., & Ib agimo , U. (2025). SOG
‘LOM TURMUSH TARZINI TASHKIL ETISHNI DOLZARB MUAMMOLARI VA
ULARNING YECHIMLARI. SCIENTIFIC ASPECTS AND TRENDS IN THE FIELD
OF SCIENTIFIC RESEARCH, 3(33), 57-61.
16. Raxma illaye ich, K. R. (2024). STUDYING SCHOOL NUTRITION IN THE
FERGANA REGION. The la es news and esea ch in educa ion, 1(3), 11-13.
17. Норматова, Ш. А., Ашурова, М. Д., Эрматова, Г. А., Хожиматов, Х. О., Султонов,
Г. Н., & Болтабоев, У. А. (2014). Актуальные проблемы экологии и здоровья
населения в Узбекистане. Актуальные проблемы гуманитарных и естественных
наук, (5-2), 208-211.
18. Akhunjono a, H. A., Makhama o , U. S., Saydullaye a, K. M., Khojima o , K. O.,
Teshaboye , U. A., Tu gunbaye , F. A., ... & MILK, B. (2022). I s Impo ance o The
Heal h o he Child and Mo he . Jou nal o clinical and p e en i e medicine, 2, 61-64.
19. No ma o a, S. A., Ashu o a, M. D., E ma o a, G. A., Khozhima o , K. O., Sul ono , G.
N., & Bol aboe , U. A. (2014). Cu en p oblems o ecology and public heal h in
Uzbekis an. Cu en P oblems o Humani ies and Na u al Sciences, (5-2), 208-211.
20. Хожиматов, Х. О. (2014). Туберкулёз как глобальная медико-социальная проблема
(краткий литературный обзор). Актуальные проблемы гуманитарных и
естественных наук, (5-2), 211-213.
21. Ahmado na, E. G., & Odilo ich, H. K. (2016). In luence ac o s o he en i onmen on
he s a e o heal h o he popula ion a he egional le el. Eu opean science e iew, (3-4),
88-89.
22. Akhunjono a, H. A., Makhama o , U. S., Saydullaye a, K. M., Khojima o , K. O.,
Teshaboye , U. A., Tu gunbaye , F. A., ... & MILK, B. (2022). I s Impo ance o The
Heal h o he Child and Mo he . Jou nal o clinical and p e en i e medicine, 2, 61-64.
23. Ashu o a, M. D., Maxama o , U. S., Teshaboye , U. A., & Saydullaye a, K. M. (2023).
Nega i e Consequences o Poo and I egula Die and Recommenda ions o Heal hy
Die . E hiopian In e na ional Jou nal o Mul idisciplina y Resea ch, 10(11), 509-512.
24. Режапов, А. А., Пакирдинов, А. Б., Сайдуллаева, К. М., Фозилов, Ф. А.,
Абдурахманов, А. А., Насритдинова, Н. Б., & Абдурашидов, Д. А. (2021).
ПОКАЗАТЕЛИ ПЕРЕКИСНОГО ОКИСЛЕНИЯ ЛИПИДОВ В КРОВИ БОЛЬНЫХ
Ok ab , 2025-Yil
68
АТОПИЧЕСКИМ ДЕРМАТИТОМ НА ФОНЕ ЛАЗЕРНОЙ ТЕРАПИИ. Экономика
и социум, (1-2 (80)), 353-359.
25. Ashu o a, M. D., Makhama o , U. S., Saydullae a, K. M., Valiye , A. L., & Is oilo , F.
I. (2023). De e mining he heal h o child en and adolescen s. In BIO Web o
Con e ences (Vol. 65, p. 05029). EDP Sciences.
26. Ashu o a, M. D. (2023). THE PLACE AND ROLE OF HEALTHY AND HIGH-
QUALITY NUTRITION IN STUDENTS'MASTERY OF EDUCATIONAL
ACTIVITIES. E hiopian In e na ional Jou nal o Mul idisciplina y Resea ch, 10(11),
506-508.
