9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA JISMONIY TARBIYANI O‘QITISH
JARAYONIDA SPORT O‘YINLARIDAN FOYDALANISH
Mualli : Ashu o Maqsud Usmono ich 1, Hasano a Xu shida Azimqulo na 2
A iliya siya: 63-mak ab jismoniy a biya o‘qi u chisi 1, 43-mak ab boshlang’ich sin
o‘qi u chisi 2
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17311201
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada boshlang‘ich sin la da jismoniy a biya anini o‘qi ishda milliy spo
o‘yinla idan oydalanishning a zallikla i yo i ilgan. Bi nech a asosiy o‘zbek milliy o‘yinla i
o‘yxa i kel i ib o‘ ilgan. Ula dan da s ja ayonida oydalanish a o‘qu chila ning
ko‘nikmala ining i ojlan i ishda bo‘lgan ahamiya i haqida so‘z yu i iladi.
Kali so‘zla : boshlang‘ich a’lim, jismoniy a biya, milliy spo o‘yinla i, sog‘lom u mush a zi,
in e ak i da sla , aol u mush a zi..
KIRISH
Bugungi da da, ayniqsa, globallashu hamda in e ne exnologiyala i
i ojlangan as imizda yoshla ga sog‘lom u mush a zini a g‘ib e ish hamda ula ni
jismoniy aol yoshla si a ida ulg‘ay i ish dolza b masalala dan bi i bo‘lib kelmoqda.
Chunki, zaamona iy exnologiyala na aqa yoshla da, balki ka ala da ham no aol
u mush a zini shakllan i ib qo‘ymoqda. Bunga asosiy sabab esa, ula ning
qulayligidadi . Ula inson hayo idagi ba cha kundalik eh iyojla ni qondi a olish
imkoniya iga egadi . Ze o, “Texnologiya, qaysi sohada bo‘lishidan qa ’iy naza , olimla
a boshqa mu axassisla a man aa do omonla uchun diqqa ma kazida
bo‘lishining sababla idan bi i shundaki, u bizning kundalik aoliya imizga qulaylik
qo‘shadi, shu bilan bi ga aq ni ejaydi a hayo si a ini yaxshilaydi” [Sha ipo , 207].
Jismoniy aollikni a’minlash us u o azi a bo‘lib u gan mana shunday
aziya da, bolala ga sog‘lom u mush a zini a g‘ib e ish muhim hisoblanadi. Bunda
esa jismoniy a biya ani alohida ahamiya ga egadi . Ushbu anni ula ga qiziqa li a
esda qola li holda olib bo ish uchun esa da sla ning aqa gina naza iya a oddiy
mashqla dan ibo a holda emas, in e ak i shaklda o‘ kazilishi juda muhimdi .
Chunki, In e ak i mashg‘ulo la , shu jumladan, jamoa iy bahs-munoza ala , olli
o‘yinla , da s o‘yinla i, yangi exnologiyala ga asoslangan o‘yinla da s ja ayonida
o‘ziga xos dinamik a aol muhi ya a adi” [Yaqubo a, 2024: 309]. Da haqiqa ,
in e ak i o‘yinla da sla ni yanada qiziqa li qilishga ka a xizma qiladi. Xuddi
shunday exnikala ni jismoniy a biya da siga ham jo iy qilish mumkin, aqa bu da s
ja ayonida exnika a exnologiyala dan aq ni o‘lchash yoki ja ayonni nazo a qilish
uchungina oydalanish lozim.
Ta’kidlab o‘ ilishi muhim bo‘lgan yana bi jiha la dan bi i bu bugungi kunda
milli spo o‘yinla i qam o i, ula dan oydalanish kamayib ke ayo ganidadi . Milli spo
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
o‘yinla i azaldan madaniya imizning aj almas bi qismi bo‘lib kelgan. Ula ni as ash,
a loddan a lodga ye kazish esa bizning bu chimiz hisoblanadi.
Milliy spo o‘yinla i xalq og‘zaki ijodining a kibiy qismi bo‘lib, as la da omida
a loddan-a lodga o‘ ib kelayo gan madaniy me os sanaladi. Ula na aqa jismoniy
mashqla izimini, balki xalqning qad iya la i, u -oda la i a ij imoiy hayo a zini ham
o‘zida aks e i adi. “Oʻzbekis onda milliy spo u la i uzoq a ixiy ildizla ga ega bo‘lib,
xalqimizning boy madaniya i, u -oda la i a anʼanala i bilan chamba chas bog‘liqdi .
Bu spo u la i xalq hayo i, u ushla a abia sha oi la iga moslashgan bo‘lib, o‘ziga
xos jismoniy a maʼna iy azila la ni shakllan i adi. Milliy spo oʻyinla i oʻzbek
xalqining kuch-qud a i, chidamliligi a jaso a i namunasini koʻ sa adi” [i azo.uz]. Shu
bois, ula ni jismoniy a biya da sla iga a biq e ish o‘qu chila ni sog‘lomlash i ish
bilan bi qa o da, ula da milliy o‘zlikni anglash, madaniy me osga hu ma , jamoa iylik
a aqoba ba doshlik uyg‘ula ini shakllan i ishda ham sama ali osi a bo‘lib xizma
qiladi. Asosiy milliy spo u la i qa o iga “Chillak”, “A qon o ish”, “Oq e akmi — ko‘k
e ak”, “Ko‘z bog‘lash”, “Qu lashmachoq”, “Ku ash”, “Qa ab ep (lanka) o‘yini,
“Be kinmachoq”, “A g‘amchi us ida sak ash”, “O‘ aga usha ”, “Laylak keldi”, “Besh
osh” a “Eshak mindi” kabi milliy spo o‘yinla ini misol qilishimiz mumkin. Quyida
mana shu o‘yinla ning boshlang‘ich sin la da jo iy qilinishi a o‘ynash a ibi haqida
ma’lumo be iladi.
1. “Chillak” o‘yini xalqimizning qadimiy o‘yinla idan bi i hisoblanib, unis in
doi asida a da s ja ayonla ida bemalol qo‘llash mumkin. Bu o‘yin oda da ochiq
ha oda ju lik yoki jamoa a zida o‘ynaladi. U o‘qu chila ning ezko ligi, diqqa ni
jamlash qobiliya i a mo‘ljal olish qobiliya ini i ojlan i adi. Shuningdek, na as olish a
qon aylanish ja ayonini ham yaxshilaydi.
2. “A qon o ish” o‘yini ikki gu uhga bo‘linib o‘ynaladi. Ushbu o‘yin
o‘qu chila da kuchni o‘g‘ i aqsimlash, jamoa iy ha aka a o‘za o hamjiha likni
i ojlan i ishga xizma qiladi.
3. “Oq e akmi — ko‘k e ak” o‘yini ikki jamoaga bo‘lingan holda o‘ynaladi. Bu
kabi ha aka li o‘yinla bolala da chaqqonlik, chidamlilik a o‘z aq ida qa o qabul
qilish ko‘nikmala ini hosil qiladi. Ushbu o‘yinni oyoq, qo‘l ko‘nikmala ini i ojlan i ish
hamda o‘qu chila ning umumiy chidamliligini oshi ishga mo‘ljallangan da sla da
ishla ish mumkin.
4. “Ko‘z bog‘lash” o‘yinida gu uh doi asida ka a oq xona yoki ochiq maydonda
o‘ynaladi. Lekin a o da xalaqi be adigan buyumla bo‘lmasligi lozim. Bu o‘yin o qali
o‘qu chila da sezgi lik, o‘za o ishonch a hamko lik uhini a biyalash mumkin.
5. “Ku ash” o‘yini ko‘p oq ju lik a zida o‘ynaladi. Ushbu o‘yinni o‘qu chila
o asida na ba ma na ba o‘yna ish mumkin. Bu o‘yin milliy spo u i si a ida
bolala da na aqa kuch a ba doshlilikni, balki ma ona , jaso a hamda o‘zini himoya
qilish qobiliya ini ham shakllan i adi.
6. “Qa ap ep (lanka) o‘yini” o‘g‘ isida bi inchi bo Abu Ali Ibn Sinoning “Tib
qonunla i” asa ida ma’lumo la qayd e ilgan [Bu hono , 2024: 110]. Ushbu o‘yin
o‘qu chila ning chaqqonlik, ezko lik maho a ini, shuningdek, oyoq bilan ishlash
qobiliya ini oshi adi. Ushbu o‘yinni oyoq bilan ishlash asosiy azi a hisoblangan
da sla da qo‘llash maqsadga mu o iq bo‘ladi.
7. “Be kinmachoq” o‘yinini keng oq maydonda o‘ynash maqsadga mu o iq
bo‘ladi. Ushbu o‘yin oddiy ko‘ ingani bilan, o‘qu chila uchun qiziqa li bo‘ladi a
ula da bi qa o , jumladan, chaqqonlik, ezko lik, chidamlilik a yugu ish kabi
jismoniy si a la ini i ojlan i ishga xizma qiladi.
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
8. “A g‘amchi us ida sak ash” mashg‘ulo i indi idual yoki gu uh shaklida
o‘ynalishi mumkin. Gu uh doi asida o‘ynalganda ish i okchila ke ma-ke na ba
bilan sak ab o‘ ishla i ke ak bo‘ladi. Ushbu o‘yin o‘qu chila ning sak ash, ku ish,
sezgi lik a diqqa ini oshi ishga xizma qiladi. Uni sak ash ko‘nikmala ini
i ojlan i ishga qa a ilgan da sla da qo‘llash ayni muddao bo‘ladi.
9. “O‘ aga usha ” o‘yini gu uh, bi sin ichida ba cha o‘qu chila ni qam ab
olgan holda o‘ynash mumkin bo‘lgan milliy spo o‘yinla idan bi i hisoblanadi. Ushbu
o‘yin jamoa iy ishlash qobiliya la ini i ojlan i ib, sin o‘qu chila i o asida ahillik a
bi damlikni i ojlan i adi. Shuningdek, o‘yin yugu ish, u ib olish, qochish a sak ash
kabi ha aka la ni ham o‘z ichiga olganligi sababli, uni ha u li ko‘nikmala ni
i ojlan i ishga qa a ilgan da s mashg‘ulo la ida qo‘llash mumkin.
10. “Laylak keldi” ham o‘zbek xalq o‘yinla idan bi i hisoblanadi a u yosh oq
o‘qu chila o asida ko‘p oq oydalanilishi mumkin. Ushbu o‘yin oda da, uch na a
o‘qu chini o‘z ichiga qam ab olinadi. Lekin ko‘p oq o‘qu chila gu uhida o‘ynalsa
yanada qiza li oq us oladi. Ushbu o‘yin o‘qu chila ning qo‘l mo o ikasini
i ojlan i ish, diqqa ini oshi ish hamda hushyo lik, sezgi ligini i ojlan i ishga xizma
qiladi.
11. “Besh osh” o‘yini ko‘p oq qizla o asida o‘ynalib kelingan o‘yin hisoblanadi.
Ammo undan ham jismoniy a biya da sini yanada qiziqa li o‘ kazish maqsadida
odyalanish mumkin. Ushbu o‘yin o‘qu chila ning ezko lik, ziy aklik, ez qa o qabul
qilish a e’ ibo lilik qobiliya ini i ojlan i adi. Bu milliy o‘yin u idan, qo‘l a diqqa ni
oshi ishga mo‘ljallangan jismoniy a biya da sla ida oydalanish maqsadga mu o iq
bo‘ladi.
12. “Eshak minda” o‘yini bay am a saylla da, mak abla da ana us aq la ida
a jismoniy a biya mashg‘ulo la ida hamda bolala ning boshqa bo‘sh aq la ida
ka a qiziqish bilan o‘ynalib kelinmoqda [Bu hono , 2024: 110]. Bu o‘yinni o‘ynash
uchun hech qanday spo anjomla i ke ak bo‘lmaydi, bi maydonning o‘zi ye a li
bo‘ladi. Ushbu o‘yinni bolala da sak ash, yugu ish, bellashu , jamoa iy ishlash,
ij imoiylashish kompe ensiyala ini i ojlan i ish uchun ishla ish mumkin.
XULOSA
Xulosa qilib ay ganda, boshlang‘ich a’limda jismoniy a biya anini o‘qi ishda
milliy spo o‘yinla idan oydalanish na aqa o‘qu chila ning jismoniy i ojlanishini
a’minlaydi, balki ula ning psixologik, ij imoiy a ma’na iy ba kamolligida ham
muhim omil bo‘lib xizma qiladi. Milliy spo o‘yinla i o qali bolala da chaqqonlik,
kuch, chidamlilik, in izom, a ib-in izom a jamoada ishlash kabi hayo iy za u
kompe ensiyala shakllanadi. Shuningdek, o‘yinla o‘qu chila ning o‘z xalqining
qad iya la i a an’anala iga bo‘lgan hu ma ini oshi adi, ula milliy me osni chuqu
anglab, uni as ab-a aylash za u ligini his e adila . Bu esa yosh a lodni sog‘lom
u mush a ziga o‘ ga ish, mus aqil ik lash, muloqo chanlik a ye akchilik
ko‘nikmala ini shakllan i ishda sama ali osi a hisoblanadi. Kelgusida mazku
yo‘nalishda qo‘shimcha ilmiy adqiqo la olib bo ish, u li yosh gu uhla i uchun
me odik a siyala ishlab chiqish a milliy spo o‘yinla ini inno a sion yondashu la
asosida uyg‘unlash i ish a’lim si a ini yanada oshi ishga xizma qiladi.
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Milliy a ha aka li o‘yinla ni jismoniy ayyo ga lik mashg‘ulo la ida qo‘llanilishi:
O‘qu qo‘llanma/ Bu hono B.H. – T.: O‘zbekis on Respublikasi Ichki ishla azi ligi
Malaka oshi ish ins i u i, 2024. 110-be .
2.
Sha ipo , Abdumalik. «TEXNIKA VA TEXNOLOGIYALARNING INSON
HAYOTIDAGI O‘RNI». Ba qa o a aqqiyo a i ojlanish amoyilla i 2, вып. 5 (б. д.):
207.
3.
Yaqubo a, Nigo a. «THE IMPACT OF INTERACTIVE ACTIVITIES ON LEARNING
OUTCOMES IN ENGLISH CLASSROOM», 31 июль 2024 г.
doi:10.5281/ZENODO.13253738.
4.
h ps://i azo.uz/o%CA%BBzbek-milliy-spo - u la i/
