9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
XALQARO TAJRIBALAR: SO‘ROVGA ASOSLANGAN TA’LIM ORQALI
O‘QUVCHILARDA TADQIQOTCHILIK KO‘NIKMASINI SHAKLLANTIRISH
Mualli : Axunjano a Shi monoy Is oiljono na 1
A iliya siya: Fa g‘ona ilya i PMM izika a as onomiya ani me odis i 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17311562
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada xalqa o aj ibala ni o‘ ganishning ahamiya i a abiiy anla sama ado ligini
oshi ishda so‘ o ga asoslangan a’lim me odi o qali adqiqo chilik ko‘nikmasini shakllan i ish
yo‘lla i haqida ik yu i ilgan. So‘ o ga asoslangan a’lim u la i a ula ga doi opshi iq
namunala i kel i ilgan. PISA opshi iqla i asosida amaliy a kichik aj ibala ni ashkillash, 3I,
sa olla pi amidasi a bilim ko‘p igi me odla ini amalda qo‘llash o qali a’lim si a ini oshi ish
asosla i kel i ilgan.
Kali so‘zla : xalqa o aj iba, so‘o ga asoslangan a’lim, mini aj ibala , 3I, sa olla pi amidasi,
bilim ko‘p igi,s uk u alangan so‘ o , boshqa iladigan so‘ o , ochiq so‘ o .
KIRISH
O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2019-yil 29-ap eldagi “O‘zbekis on
Respublikasi xalq a’limi izimini 2030-yilgacha i ojlan i ish konsepsiyasini asdiqlash
o‘g‘ isida”gi PF-5712-son qa o i ij osiga mu o iq zamona iy inno a sion iq isodiyo
alabla iga ja ob be adigan xalqa o PISA, TIMSS, PIRLS das u la da o‘qu chila ning
ish i okini a’minlash a na ijala ga e ishish belgilangan. “O‘zbekis on Respublikasi
Xalq a’limi izimini 2030-yilgacha i ojlan i ish konsepsiyasi” asosida ushbu
das u la da ish i ok e ish masalasi yanada mus ahkamlab qo‘yildi. Konsepsiyaning
maqsadli ko‘ sa kichla iga ko‘ a PISA baholash das u i ey ingida O‘zbekis onning
2030-yilga kelib, bi inchi 30 a ilg‘o mamlaka la qa o iga ki ish maqsadla i ilga i
su ilgan.[1]
Ta’lim si a ini baholash bo‘yicha xalqa o aj ibala ni o‘ ganish, ma jud izimni
ha omonlama qiyosiy ahlil qilish, egishli yo‘nalishdagi xalqa o a xo ijiy ashkilo la ,
agen likla , ilmiy- adqiqo muassasala i bilan yaqindan hamko lik qilish, a’lim si a ini
baholash bo‘yicha xalqa o loyihala ni amalga oshi ish, zamon alabla iga ja ob
be adigan munosib milliy baholash izimini akomillash i ish muhim ahamiya kasb
e adi.[2] Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, da s si a i o‘qu chila ning a’lim olishiga a’si
ko‘ sa u chi eng muhim omil hisoblanadi.O‘qi u chining azi asi o‘qu chila ga
ma’lumo aqdim e ishdan ibo a emas.Das a al o‘qi u chining o‘zi o‘qu chila ga
muayyan ushuncha yoki ko‘nikmani egallash nima uchun muhim ekanligini
anglaydi. So‘ng a bu ma’lumo la dan oydalanib o‘qu chila da muayyan ushuncha
yoki ko‘nikmani i ojlan i ishga yo dam be adigan o‘qu opshi iqla ini qo‘llaydi.
Naza iy bilimla ni amaliyo da qo‘llay olish qobiliya ining shakllanishi na ijasida,
o‘qu chila sin da o‘ gangan bilimla ini sin dan ashqa idagi eal muammoli
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
aziya la da qo‘llabgina qolmasdan, balki o‘ ganganla ini anla a o bog‘liqlik asosida
ahlil qila oladila .[3]
Zamona iy o‘qu chi bu ezko ik lo chi bo‘lib, u anqidiy a ijodiy ik lashda o‘z
bilimini qo‘llay oladi. Bunday kogni i ko‘nikmala mun azam amaliyo ( loyihaga
asoslangan da sla ) yo damida i ojlanadi.
O‘qu chila ning aol ish i oki o‘qu chila a ma e ialla o‘ asidagi chuqu oq
aloqani a’minlaydi. O‘qu chila ning aol o‘ ganishini ag‘ba lan i adi, so‘ o ga
asoslangan a’lim ula ni sa olla be ishga a o‘qu ja ayonida ish i ok e ishga
undashda sama alidi . Soʻ o ga asoslangan aʼlim oʻqu chila ga yuqo i da ajadagi
sa olla a eal hayo aj ibasini aqdim e u chi o‘qu chiga yoʻnal i ilgan oʻqi ish
usulidi . O‘qi u chila oda da bilim a ak la ni aqdim e adigan an‘ana iy a’limdan
a qli o‘la oq, o‘qu chila dan ja obla ni o‘zla i o‘ ganish a ekshi ishni alab qiladi.
Bunday holda, o‘qi u chi ma’ uzachi o‘ niga asili a o olini o‘ynaydi a chuqu a’lim
muhi ini ya a adi. Misol uchun, o‘qi u chila so‘ o ga asoslangan a’limni amalga
oshi ish uchun an aj ibala ini sin ga ki i ishla i mumkin. Amaliy aj ibala o‘ kazish
o qali alabala anga oid sa olla ni be ishla i a na ijala ni ahlil qilishni o‘ ganishla i
mumkin. So‘ o ga asoslangan a’limning yana bi misoli - eksku siyala di .
O‘qu chila a ixiy joyla a abiiy yashash joyla i kabi o‘qishla i bilan bog‘liq joyla ga
ash i buyu ganla ida ma zula ni chuqu oq ushunishla i mumkin. Haqiqiy dunyo
muammola iga be osi a a’si qilish ham anqidiy ik lashni i ojlan i adi, chunki
alabala o‘z sin ida o‘ gangan na sala i a a o dagi dunyo o‘ asidagi bog‘liqlikni
o‘ ganadila .[4]
So‘ o ni o‘qi ish a o‘ ganish uchun juda ko‘p u li xil ushun i ishla a ushbu
kon eks la da ma jud bo‘lishi mumkin bo‘lgan u li da ajala i ma jud.
S uk u alash i ilgan so‘ o (S uc u ed Inqui y): O‘qi u chi sa ol a ja ayonni
belgilaydi.
Masalan (Fizika)
: “Yo ug‘likning sinishi qanday sodi bo‘ladi?” – O‘qu chila
p izma yo damida aj iba o‘ kazadila .
Boshqa iladigan so‘ o (Guided Inqui y): O‘qi u chi sa ol be adi, lekin
o‘qu chila ja ayonni o‘zla i ejalash i adila .
Masalan (Biologiya)
: “Fo osin ez
ja ayoniga issiqlik qanday a’si qiladi?” – O‘qu chila o‘simlik ba gla i bilan aj iba
ejasini uzadila .
Ochiq so‘ o (Open Inqui y): O‘qu chila sa ol a ja ayonni o‘zla i belgilaydi.
Masalan (Geog a iya)
: “Mahalliy iqlim o‘zga ishining sababla i nimada?” – O‘qu chila
ma’lumo o‘playdi a xulosa chiqa adi.
Tadqiqo chilik ko‘nikmala i mak abda da s yoki da sdan ashqa i
mashg‘ulo la da ula ning yoshiga, bilim da ajasiga a mus aqil ik lash qobiliya iga
qa ab kichik aj ibala o qali, muammo o‘ aga qo‘yish, ula ga yechim izlash,
bosqichma-bosqich adqiqo la olib bo ilganda i ojlanadi.[4]
Tadqiqo –si a jiha idan yangi moddiy a maʼna iy qad iya la ya a adigan yoki
subyek i yangini ya a ish na ijasi bo‘lgan aoliya ja ayoni.Bu muayyan sa olga ja ob
opish, muammoni o‘ ganish yoki yangi bilim ya a ish maqsadida ma’lumo yig‘ish,
ahlil qilish a xulosa chiqa ish ja ayonidi . Boshqacha qilib ay ganda Tadqiqo — bu
bi o na sani chuqu oq ushunish uchun “Nega?”, “Qanday?”, “Nima uchun?” degan
sa olla ga ilmiy asosda ja ob opishga bo‘lgan ha aka di .
O‘qu chila da adqiqo chilik ko‘nikmala ini shakllan i ishga yo‘nal i ilgan
bi qa o inno a sion me odla ni a siya qilmoqchiman. Asosiy e’ ibo o‘qu chila ni
abiiy anla da izlanish a muammoli aziya la ni hal qilish ja ayonla iga aol jalb
e ishga qa a iladi.
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
3I Me odi (Ilmiy sa ol qo‘yish – Izlanish – Ishlab chiqish):
O‘qu chila uch bosqichda ishladila :
Ilmiy sa ol qo‘yish:
Real hayo ga oid muammola asosida mazmunli ilmiy
sa olla ni shakllan i ish.
Izlanish:
Taj ibala o‘ kazish, dalilla yig‘ish a na ijala ni ahlil qilish.
Ishlab chiqish:
Olingan na ijala asosida yangi yechimla , modella yoki
izohla ni ilga isu ish.
Ushbu bosqichla o‘qu chila ning adqiqo chilik ko‘nikmala ini bosqichma-bosqich
i ojlan i ib, bilimla ini amalda qo‘llashga imkon be di.
Tabiiy anla dan misol (Biologiya, 8-sin ):
Ilmiy sa ol qo‘yish: “Nima uchun xona o‘simlikla i yo ug‘likka qa ab o‘sadi?”
Izlanish: O‘qu chila o‘simlikla ni u li sha oi la da (yo ug‘lik bo a yo‘q joyda)
kuza adi, o osin ez ja ayonini ushun i u chi naza iyani o‘ ganadi.
Ishlab chiqish: O‘z kuza u la i asosida kichik loyiha aqdim e adila :
“O‘simlikla ning yo ug‘lik manbaiga yo‘nalishi – o o opizm hodisasi”.
“Sa olla pi amidasi” me odi:
Bu me od o‘qu chila ga u li kogni i da ajadagi sa olla ni shakllan i ishga
yo dam be adi — sodda ak la ga asoslangan sa olla dan o ib, mu akkab ahliliy a
baholo chi sa olla gacha. Pi amida o qali sa olla as a-sekin chuqu lashib,
o‘qu chila ni ilmiy izlanishga yaqinlash i di a mus aqil adqiqo olib bo ishga
yo‘nal i di.
Tabiiy anla dan misol (Kimyo, 7-sin ):
Oddiy sa ol: Osh uzi nimadan ibo a ?
Izohli sa ol: Nega osh uzi su da e iydi?
Tahliliy sa ol: Tuz e i masi elek okini o‘ kazishi mumkinmi? Nega?
Tadqiqo sa oli: Tuzli e i maning o‘ kazu chanligini qanday aj iba o qali
isbo lash mumkin?
Shu o qali o‘qu chila na aqa ak la ni biladi, balki chuqu oq ilmiy adqiqo
olib bo ishga o‘ adi.
Bilim ko‘p igi me odi:
Ushbu aoliya da o‘qu chila ilga i o‘zlash i gan ushunchala ni yangi bilimla
bilan bog‘lash uchun gu uhli muhokama a muammoli opshi iqla ni baja ishdi.
“Bilim ko‘p igi” qu ish o qali ula u li abiiy an ma zula i o‘ asida man iqiy
aloqala ni o‘ na ib, bilimni chuqu oq o‘zlash i ish a uni eal aziya la da qo‘llash
imkoniga ega bo‘ldila .
Mazku me odla uyg‘unligida o‘qu chila ning na aqa adqiqo chilik
ko‘nikmala i, balki abiiy anla ni o‘ ganishga bo‘lgan mo i a siya a qiziqishi ham
sezila li da ajada oshdi.
Tabiiy anla dan misol (Fizika, 9-sin ):
Eski bilim (boshlang‘ich nuq a): O‘qu chila og‘i lik kuchi haqida biladi.
Yangi bilim (ko‘p ik): E kin ushish ezlanishi, jismning ha oda a akuumda
ushishi.
Amaliy bog‘lanish: O‘qu chila qog‘oz a oshni ushi ib ko‘ ishadi, keyin
akuum haqidagi ideoni ahlil qilishadi.
XULOSA
Ha qanday jism akuumda bi xil ezlikda ushishi ushun i iladi.
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Xulosa o‘ nida ay gandaSo‘ o ga asoslangan me odla : “3I modeli”, “Sa olla
pi amidasi” a “Bilim ko‘p igi”dan oydalanish o‘qu chila ning ilmiy sa odxonligini
i ojlan i ishda sezila li na ijala be adi.O‘qu chila mazmunli ilmiy sa olla qo‘yish a
oddiy aj ibala loyihalashda aol oq bo‘la boshlaydila .
1)3I modeli ula ni oddiy kuza u dan izimli adqiqo a dalilla ga asoslangan
xulosala gacha olib bo adi;
2)Sa olla pi amidasi o‘qu chila ni sodda ak la dan mu akkab, ahliliy a
adqiqo ga yo‘nal i ilgan sa olla gacha ko‘ a ilishiga yo dam be adi;
3)Bilim ko‘p igi esa a algi bilimla ni yangi ushunchala bilan bog‘lab, abiiy
anla ni izchil o‘ ganish imkonini be adi;
4)Umumiy na ijada o‘qu chila ni da sla ga qiziqishi o adi, muammoli
aziya la ni hal qilish ko‘nikmala i i ojlanadi a PISA ipidagi opshi iqla ga
ayyo ga ligi yaxshilanadi.
Bu na ijala shuni ko‘ sa adiki, abiiy anla a’limida adqiqo ga asoslangan
me odla ni izimli qo‘llash ilmiy sa odxonlik uchun za u bo‘lgan kogni i a amaliy
ko‘nikmala ni i ojlan i ishga xizma qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 29.04.2019 dagi “O‘zbekis on
espublikasi xalq a’limi izimini 2030-yilgacha i ojlan i ish konsepsiyasini
asdiqlash o‘g‘ isida”gi PF-5712-son Fa moni
2. A.A.Ismailo a b. Xalqa o adqiqo la da oʻqu chila ning abiiy-ilmiy
sa odxonligini baholash (Kimyo, biologiya, izika, geog a iya ani
oʻqi u chila i, me odis la i a soha mu axassisla i uchun me odik qoʻllanma).
Taʻlim inspeksiyasi huzu idagi Taʻlim si a ini baholash boʻyicha xalqa o
adqiqo la ni amalga oshi ish milliy ma kazi. – Toshken , 2019-yil
3. N. Kuchka o a, M.Gadi, H. Bu xonxo‘jaye a a b.Yuksalish sa i 45 daqiqa
(Sama ali da s uchun a siyala ) G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo .-
Toshken ,2024yil
4. h ps://en.wikipedia.o g/wiki/Inqui y-based_lea ning
