ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
153
TABRIK NUTQIY AKTINING MAVZUI GURUHLANISHI HAQIDA
Xoliqulo a Shoxis a,
30-umum a’lim mak abi o‘qi u chisi Sama qand, O‘zbekis on
E-mail: [email p o ec ed]
Anno a siya: Tab ik nu qi hayo imizda eng ko‘p aoliya da bo‘lgan epideyk ik jan la dan bi idi .
Mazku maqolada ab ik nu qiy ak ining ling is ik abia i, hosil bo‘lish omilla i, naza iy ahamiya i
a baho bilan munosaba i kabi masalala o‘ ganilgan.
Kali so‘zla : nu qiy ak , baho, in en siya, eksp essi azi a, kommunika i aziya , illoku i kuch,
ekspli si i oda, pe loku i maqsad, pe loku i sama a, p agma ik sama a.
Ma’lumki, kishila il osi asida o‘za o aloqaga ki isha ekanla , unda qo‘llanilgan il bi likla i
osi asida ilning munosaba i odalash, a’si qilish kabi xususiya la i namoyon bo‘ladi. Kishila il
bi likla idan oydalanish bilan u li uhiy hola la ni, qu onchu is akla i, o zu-umidla ini i odalaydila .
Bu esa o‘z na ba ida ilda ma’lum nu qiy i odala ni - nu qiy ak la ni yuzaga kel i adi. Ana shunday
nu qiy i odala dan bi i bo‘lgan ab ik nu qiy ak i so‘zlo chining ad esa ga ijobiy munosaba i, undan
minna do ligi i odasi si a ida yuzaga keladi.
Tab ik – bax , omad, ezgulik ilash, qu lash kabi mazmundagi i oda. Bi o yaxshi (qu lug‘) kun, sana
yoki e ishilgan yu uq, yaxshilik munosaba i bilan bildi iladigan qu lo so‘zla [3.629-b.] ab ik ak ini
yuzaga kel i ish uchun asos bo‘ladigan hola la di . Tab ikning asosiy kommunika i azi asi – bu
hu ma ni i odalash, xushmuomalalik, odob ak i. Kimnidi ab iklash – demak, unga e’ ibo qa a ish,
o‘zining emo sional hola ini, simpa iyasini, munosaba nuq ai naza idan suhba doshga
bog‘langanligini i odalash, unda yaxshi kay iya hosil qilish, o‘z hu ma -eh i omiga shohidlik be ish,
o‘zi haqida esla ish, xullas, ad esa da emo sional uyg‘ula uyg‘o ish hisoblanadi. Shunday qilib,
mazku nu qiy ak ning asosiy azi a iy yuki Dj.Syo l e minologiyasi bo‘yicha «eksp essi
azi a»di [2.S.184].
Tab ik nu qiy ak i ad esa ga ma’lum bi xaba ni ye kazadi: bay am nomi, kunla nomi, ab ikni
nomlash sababi. Shuning uchun ab ik o qali bi nomdagi nu qiy jamlanmada amalga oshi iladigan
ikkinchi azi a – bu in o ma i lik. Bundan ashqa i, bu e ike li o mulani impli si a zda
asmiylash i ish usulla i ad esan haqidagi u li ij imoiy xaba la ning ma judligini ko‘ sa adi.
Tab ik nu qiy ak i o‘zining mohiya ini i odalo chi bi qa o aziya ga bog‘liq holda yuzaga kelu chi
a’si chanlik hola la iga ega: u so‘zlo chining his- uyg‘ula i a munosaba ini i odalab ad esa da oxi -
oqiba da ijobiy a’si uyg‘o ishga yo‘nal i iladi. Tabiiyki, ab ik ja ayonida ad esan a ad esa , ab ik
uchun kommunika i aziya ning bo‘lishi sha bo‘lgan elemen la hisoblanadi. Aga ula dan
bi o asi ma jud bo‘lmas ekan, mazku nu qiy ak sodi bo‘lmaydi. Ushbu nu qiy ha aka ning
maqsadi o‘za o samimiy munosaba ni ke akli mezonda ushlab u ishni a’minlash, ad esa bilan o‘zi
o‘ asidagi do‘s ona munosaba la ni saqlab qolish hisoblanadi. Shu ma’noda, a’kidlash mumkinki,
ab ik muloqo chila o‘ asidagi o‘za o aloqala ni a ibga solib u u chi ha aka di , u bundan ashqa i
boshqa so sia i la ni ham – muloqo ja ayonida maxsus xushmuomalalik, yaxshi is akla bildi ish
muhi ini yuzaga kel i ish azi asini ham baja adi.
Tab ikning bunday asosiy xususiya la ini Yu.N.Ma inin mazku nu qiy ak da i odaning asosiy
«belgilo chi mezonla i» si a ida qa aydi [1.S.10-12]. Mualli ning ik icha, bula ichida asosiyla i
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
154
illoku i kuchning umumiyligi (hissiyo ni i odalash) a pe loku i maqsad (ja ob emo sional a’si ga
e ishish)di . Bu ad esa da ijobiy emo sional kay iya uyg‘o ish a i odalanishining kommunika i
azi asidi . Bu ab ik nu qiy ak ida ekspli si i odalanishi sha bo‘lmagan p opozi siyala da o‘z aksini
opishi mumkin. Bunda ad esan omonidan ad esa ning hayo idagi ijobiy baholashga a ziydigan
oqea-hodisala ni qam ab oladi. Tab ik nu qiy ak ida aziya ij imoiy xa ak e kasb e adi, ad esa ga
hu ma , u bilan aloqani saqlab qolish maqsadida o‘z samimiy hu ma ini i odalo chi leksik
bi likla ning qo‘llanilishi alohida ahamiya ga ega. Bundan ashqa i ab ikla ning asosiy o‘ziga xos
xususiya la i ula ning ak o iy, s e eo ip, qa ’iy oda usiga ki ib qolgan i odala ga boyligi
hisoblanadi. Masalan, kishila o‘ asidagi ug‘ilgan kun, milliy bay amla , a ixiy sanala bilan
bog‘liq ab ikla da asosan ad esa ning sog‘ligi, ishi, oilasiga aloqado ilak, is ak bildi u chi so‘zla
a jumlala ishla iladi hamda ula hayo ning maishiy omonla ini qam ab oladi. Jamiya da ma’lum
bi ij imoiy ma qega ega bo‘lgan yi ik allomala , da la a bobla i bilan bog‘liq ab ikla ma’no
ko‘lamining kengligiga ko‘ a oddiy ab ikla dan a q qilsa, da la la ahba la i o‘ asidagi ab ikla
esa siyosiy xa ak e ga ega bo‘ladi. Shuning uchun ula da asmiy uslubga xos nu qiy sh ampla ,
siyosiy e minologiya ye akchilik qiladi a ula ab ik nu qiy ak i p agma ik mazmunini belgilab
be adi.
Tab ik nu qiy ak ining umumiy a si i quyidagi hola la da yaqqol namoyon bo‘ladi. Tab ik nu qiy
ak i o‘z mazmun-mohiya iga ko‘ a bi qa o ij imoiy eksp essi la ni qam ab oladi: u so‘zlo chining
ad esa ga (nu q qa a ilgan shaxsga) ijobiy munosaba ini a ab ik nu qi amalga oshishi ja ayonida
yuz be adigan his- uyg‘ula ni o‘zida aks e i adi. Tabiiyki, ab ik yo‘llo chi a ad esa ,
kommunika i aziya ning ma jud bo‘lishi ab ik ak ining amalga oshishi uchun sha bo‘lgan
elemen la hisoblanadi. Aga ula dan bi o asi ma jud bo‘lmas ekan, mazku nu qiy ak yuzaga
chiqmaydi. Mazku nu qiy ha aka maqsadi aloqani ke akli mezonda ushlab u ishni a’minlash,
ad esa bilan o‘zi o‘ asidagi do‘s ona munosaba la ni saqlab qolish a bunda o‘ziga egishli bo‘lgan
hissiyo la ni, emo sional hola la ni i odalashdan ibo a . Shu ma’noda, a’kidlash mumkinki, ab ik
muloqo chila o‘ asidagi o‘za o aloqala ni a ibga solib u u chi ha aka di , u bundan ashqa i
boshqa so sia i la ni ham – muloqo ja ayonida maxsus xushmuomalalik, yaxshi is akla bildi ish
muhi ini yuzaga kel i ish azi asini ham baja adi.
Tab ik klishe a ian la i so‘zlo chining o‘z nu qi qa a ilgan shaxsga a’si i sama asining p agma ik
qu ilishi a uning aks e ishini i odalaydi. Yuqo ida qayd e ilganla ga asoslangan holda ab ikni
jamiya omonidan qabul qilingan me’yo la bilan bog‘liq bo‘lgan, nu q qa a ilgan kishiga bo‘lgan
ijobiy is akni i odalo chi a u bilan kelajakda ham aloqala ni saqlab qolish ko‘zda u ilgan alohida
nu qiy ak si a ida belgilash mumkin.
Tab ik is akdan an olish, madh e ish, xushomad, maq ab ay iladigan so‘zla ga boyligi bilan ham
aj alib u adi. Bula ad esa ning ma’lum bi yu uqla ga e ishganligi, mu a aqiya la ni qo‘lga
ki i ganligi a ko‘pchilik omonidan unga baho be ilishi bilan bog‘liq. Masalan ab ik ma’lum bi
kishining o‘qishga ki ganligi bilan bog‘liq bo‘lsa, unda uning im ihonni mu a aqiya li
opshi ganligi, layoqa iga so‘zlo chining ijobiy bahosi ekspli si a zda aks e adi. Xushomad, maq ab
ay iladigan gap-so‘zla ni doimo ab ikka nisba be ish ya amaydi, ab ik nu q qa a ilgan shaxsning
hayo da o‘z aoliya i da omida ma’lum bi yu uqla ga e ishganligi yoki ad esa ning hayo idagi
an anali aziya la ni aks e i adi. Bunda hodisaning na ijasi xa ak e ini belgilo chi mezon – ab ik
uchun asos hisoblanadi. Tab ik ak i bi qa o eksp essi i odala dan a qlanadi. Eksp essi i odala
nu q sub’ek ining psixik hola ini, uning nu q qa a ilgan shaxsdan ashqa i aks e u chi axloqiy xa i-
ha aka i, o‘zini u ishi kabila ni ham i odalaydi. Tab ik o‘z mazmun-mohiya iga ko‘ a is akdan
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
155
ma’lum da ajada a q qilib u adi. Bu nu qiy ak la ning o‘ziga xos xususiya la ini aniqlash uchun
ula ning ha bi iga xos xususiya la ni o‘ ganib chiqish lozim bo‘ladi. Tab ik a is ak nu qiy ak i
o‘ asidagi a q das lab ula ning aq ga munosaba ida ko‘ inadi. Tab ik nu q so‘zlanib u gan aq dan
oldin yoki keyin aziya ga isho a qilsa, is ak esa unga nisba an keyin oq yuzaga kelu chi, qola e sa,
amalga oshishi noma’lum bo‘lgan oqea-hodisaning yuzaga chiqishiga bo‘lgan kuchli xohishni
i odalaydi. Ba’zan esa ab ik a ijobiy is ak ma’lum bi nu qiy ja ayonda o‘za o mos kelib qolishi
ham mumkin. Bunga ug‘ilgan kun munosaba i bilan bildi iladigan ab ik a is akla ni misol qilib
olish mumkin. Bu ikki nu qiy ha aka oqeaning u li ko‘ inishla iga aalluqli. Is ak ad esa
ishla ining kelgusida yaxshi bo‘lishi, i ojlanishi, mu a aqiya la ga e ishishiga bo‘lgan umidni
i odalaydi. Tab ik esa qu onchni i odalaydi. Buning zami ida ad esa hayo i bilan bog‘liq qu onchli
oqea, ishning yangi hola ga ki ganligi yo adi. Tu li aq ga aalluqlilik ha ikkala nu qiy ak da ham
a qlo chi mezonla – i odalanayo gan his- uyg‘ula ning ha xilligida: ab iklash ja ayonidagi ijobiy
munosaba ning i odalanishini ad esa bilan bi galikda qu onchni baham ko‘ ish yoki aj a ilgan
qu onch si a ida baholash mumkin. Tab ik bildi ishda so‘zlo chi ad esa hayo ida yaxshilikla
bo‘lishini his qiladi. Ha ikki nu qiy ha aka ham be osi a bi in-keyin sodi bo‘ladi, ab ik ja ayonida
is ak ham o‘z aksini opadi. Tab ik is akdan a qli a ishda iq o , maq o , xushomad elemen la iga
ega bo‘lishi mumkin. Ula aqa maxsus hola la da, ad esa ma’lum yu uqla ga e ishgan hola la da
uni baholashda qo‘llaniladi. Masalan, ki ish im ihonini mu a aqiya li opshi ilganligi uchun
ab iklashda ad esa imkoniya la i ekspli si a zda ijobiy baholanadi. Tab ik ad esa hayo ida
mu a aqiya la ga e ishilgani yoki an anali kun munosaba i bilan bildi iladi. Bunda oqeaning
na ija iy xa ak e i – ab ik uchun asos muhim belgilo chi omil hisoblanadi. Demak, ab ik
so‘zlo chining ad esa ga - nu q qa a ilgan shaxsga bo‘lgan yaxshi munosaba ining i odasi deyish
mumkin.
Vaziya la ab ik uchun madaniy an’anala asosida belgilanu chi sababla di . Shuning uchun ab ik
uchun asos si a ida quyidagila ni ko‘ sa ish mumkin:
1) ug‘ilgan kun kabi oda usiga ki gan ab ikla ;
2) milliy-ma’na iy qad iya la ni i odalo chi «Na o‘z», «Qu bon hayi i», «Va an himoyachila i
kuni» kabi bay amla ;
3) ad esa ning maxsus yu uqla ga, mu a aqiya ga e ishganligi sababi. Masalan, spo , olimpiada
kabila da e ishilgan yu uqla .
3) ad esa ning o‘g‘ idan o‘g‘ i ish i okisiz amalga oshgan bax li oqeala .
Tab ik so‘zining qo‘llanishining o‘ziyoq so‘zlo chining ad esa hayo i bilan qiziqishidan dalola
be adi. Tab ikning bo‘lmasligi ele an aziya la da so‘zlo chining ad esa ga qiziqishining
susaygani yoki u bilan bi galik hissining yo‘qolganini ko‘ sa adi. Xususiy bay amla a maxsus
hodisala ning ahamiya i haqida ij imoiy kelishu ab ik o k i kala ining ka a miqdo ida aniq
ko‘ inadi. Tab ikning bu yozma ko‘ inishidagi shu dalil qiziqa liki, lisoniy bi likla ning namoyon
bo‘lish imkoniya la i o‘ ni ko‘pincha o iginallik a asmiylash i ilish bilan qoplanadi.
Tab ik aomil si a ida o‘z na ba ida ad esa dan aomilga mos kelu chi minna do chilik bildi u chi
a pe loku i sama a be u chi i odala bo‘lishini alab qiladi. Masalan o‘za o aloqala da yangi yil
bilan bog‘liq ab ikla da ja ob mazmuni quyidagicha bo‘lishi mumkin.: Rahma , Sizga ham sog‘lik-
saloma lik, uzoq um , kelgusidagi ishla ingizda mu a aqiya la ilayman. Yangi yil Sizga ham bi
qa o omad a qu onchla olib kelsin! kabi. Bunda mualli omonidan u li il bi likla i anlansa-da,
ula mazmunan bi maqsadga – ab ik nu qiy ak ining yuzaga chiqishini a’minlashga
bo‘ysundi iladi. Tab ik, bizning naza imizda, kon ensionallash i ilgan nu qiy e ike ha aka i
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
156
hisoblanadi. Chunki, uning ma’lumo ye kazu chi qismi ad esan ning ij imoiy a psixologik
xususiya la iga kam da ajada bog‘liq bo‘ladi.
Tab ik o‘ziga xos ja ayon hisoblanadi. Yuqo ida qayd e ilganidek, ab iklash ja ayoni shuni
ko‘ sa adiki, so‘zlo chi ad esa hayo idagi ay im hodisala ni o‘g‘ i ijobiy baholaydi a milliy
e ike ga ko‘ a ab iklaydi. Demak, ay ish mumkinki, ab iklash ja ayonida biz u li hayo iy
aziya la ni yuzaga kel i u chi omilla ga, lisoniy jamoaning madaniy an’anala iga mu o iq kelu chi
indi idual baholanu chi eak i nu qiy ak ga duch kelamiz. Masalan, uylanish, u mush qu ish bilan
bog‘liq hola la da ab ik ad esa ning aqa uylanishi emas, balki so‘zlo chila ning ik iga ko‘ a
uning u mush o‘ og‘i anlashda adashmaganligini ham aks e i adi.
Umuman olganda, ab ik nu qiy i odasi muloqo ja ayonida so‘zlo chining nu q qa a ilgan shaxsga
ijobiy munosaba ini i odalashda muhim ahamiya kasb e adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Ma inin Y.N. Rechekompleks «pozd a lenie». – A o e . … kand. ilol. nauk: 10.02.19 –
eo iya yazыka / Volgog ad. gos. ped. un- . – Volgog ad, 1996. S. 10-12.
2. Se l Dj. Klassi ika siya illoku i nыx ak o // No oe za ubejnoy ling is ike. Vыp.17:
Teo iya eche ыx ak o . -M., 1986. S. 184.
3. O‘zbek ilining izohli lug‘a i. 3-jild. -Toshken :O‘ME, 2007.-B.629.
