Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/E us_uz Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
47
DOI: h ps://10.5281/zenodo.17312329
MAHMUD QOSHGʻARIYNING QOMUSIY GEOGRAFIK ASARI
Nodi jon Abdulaha o
a ix anla i dok o i, Fa gʻona iloya i
pedagogik maho a ma kazi p o esso i.
E-mail: an_igp@mail. u
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada alloma Mahmud Qoshgʻa iyning “De onu lugʻo i u k”
asa ining X – XI yuz yillikla dagi u k ella ining ili, oʻ mishi, joʻgʻ o iyasi, madaniya i
kabi koʻplab yoʻnalishla boʻyicha opilmas bilimla ni be u chi bi ik ekanligi
oʻgʻ isida soʻz yu i iladi. Binoba in “De onu lugʻo i u k” oddiy lugʻa ki obi
boʻlmay, balki ilshunoslik, a ix a ka og a iya ilmi a aqqiyo iga juda ka a hissa
boʻlib qoʻshilgan qomusiy asa di . Aasa da u kiy xalqla ning kundalik u mush a zi,
huna mandchilik u la i a madaniy haѐ ga oid soʻz a a amala kel i ilgan. Bu esa
bizga oʻsha da dagi madaniy-maishiy hayo qay da ajada a aqqiy e ganligini
koʻ sa adi. Shuningdek, da la boshqa u izimi, da aja iy un onla , abaqala , ha biy
ak ikasigacha asa u ga ega boʻlish mumkin.
Kali soʻzla : a ix, me os, qad iya , du dona, aboba , yodgo lik, qomus, a sona,
eʼ iqod, madaniya .
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассказывается о выдающемся труде великого учёного
Махмуда Кашгари — «Девону луготит-турк», который является ценнейшим
источником знаний о языке, истории, географии и культуре тюркских народов
X–XI веков. Эта книга представляет собой не просто словарь, но и
энциклопедический труд, внёсший значительный вклад в развитие таких наук,
как лингвистика, история и картография. В произведении приведены слова и
термины, связанные с повседневной жизнью тюркских народов, их ремёслами и
культурным бытом. Всё это позволяет получить представление о высоком
уровне развития культурно-бытовой жизни того времени. Кроме того, через
данный труд можно понять особенности системы государственного управления,
иерархических титулов, общественных слоёв и даже военной тактики.
Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/E us_uz Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
48
Ключевые слова: история, наследие, ценность, жемчужина, медицина,
памятник, энциклопедия, легенда, вера, культура.
ABSTRACT
This a icle discusses he ou s anding wo k o he g ea schola Mahmud al-
Kashga i — "Di an-u Lugha -i -Tu k", which se es as a aluable sou ce o
knowledge abou he language, his o y, geog aphy, and cul u e o he Tu kic peoples
o he 10 h–11 h cen u ies. This book is no me ely a dic iona y, bu an encyclopedic
wo k ha made a signi ican con ibu ion o he de elopmen o such sciences as
linguis ics, his o y, and ca og aphy. The wo k includes wo ds and e ms ela ed o he
daily li e, c a s, and cul u al p ac ices o he Tu kic peoples. All o his p o ides
insigh s in o he ad anced le el o cul u al and social de elopmen o ha e a.
Mo eo e , his wo k o e s an unde s anding o he s a e go e nance sys em,
hie a chical i les, social classes, and e en mili a y ac ics o he ime.
Keywo ds: his o y, he i age, alue, gem, medicine, monumen , encyclopedia,
legend, belie , cul u e.
KIRISH
Ajdodla me osini oʻ ganish, bu xalqning u mushi, a ixi, buguni a kelajagi,
a akku a zi hamda uhiya ini oʻ ganish demakdi . Unda milla ning oʻzini bilishi,
anglashi, namoyon e ishi ajdodla me osi a milliy qad iya la i aks e gan.
Masalan, Abu Rayhon Be uniyning “Qadimgi xalqla dan qolgan yodgo likla ”,
Fi da siyning “Shohnoma”, Uma Hayyomning “Na oʻznoma”, Mahmud
Qoshgʻa iyning “De onu lugʻo i u k”, Alishe Na oiyning “Saddi Iskanda iy”
asa la ida ajdodla me osining imsoli namoyon e ilgan.
Oʻzining qadimiy a boy madaniya i bilan jahon si iliza siyasiga hissa qoʻshgan
ajdodla me osi a milliy qad iya la i sanalmish a akku du donala ida eng oliyjanob,
ulugʻ o maqsadla ga yoʻnal i ilgan qa ashla oʻz i odasini opgan[1:399].
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Jahon amadduni a ixida koʻplab nodi a bebaho yodgo likla bo ki, ula na aqa
bi milla , balki bu un insoniya uchun ham beqiyos maʼ i iy a madaniy ahamiya kasb
e adi.
Naqshbandiya a iqa ining buyukla idan Abdulloh Dehla iy (1744-1824)
shunday degan edila : “Uch ki obning yoʻldoshi yoʻqdi . Bula Qu ʼoni ka im,
Muhammad bin Ismoili Buxo iyning “Jomʼiyi sahih” a Jaloliddin Rumiyning
Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/E us_uz Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
49
“Masna iy” ki obidi . A liyolik yoʻlining kamolo ini bildi adigan ki obla ning eng
us uni “Masna iy”di ”[2:38].
Aslida oʻxshashi yoʻq ki obla jumlasiga noyob yodgo likla dan bi i XI as da
ya a ilgan – Mahmud Qoshgʻa iy qalamiga mansub كرتلا تاغل ناويد “De onu lugʻo i
u k” (“Tu kiy soʻzla oʻplami”) asa ini ki i ish mumkin. Zo an mashhu u kolog A.
M. Shche bak (1926-2008) bu haqda shunday yozgan edi: “Mahmud Qoshgʻa iyning
“De on”iga na ma e ialning hajmi jiha idan, na mualli ning ilologik bilimi jiha idan
bas keladigan bi on asa yoʻq. “De on” ning lugʻa deb a alishi uning asl mazmuniga
uncha mos kelmaydi. Bunda u kiy illa g amma ikasidan juda keng maʼlumo la bo ...
Yana unda u kiy illa leksikasi, one ikasiga doi keng maʼlumo la , qabilala ning
joylanish xususiya la i, geog a ik a boshqa xil maʼlumo la ma jud”[3:29].
Shu sababdan mashhu u kolog olim Basim A alay “De onu lugʻo i u k”
xazinadi . Uning us ida uch-besh kishi ishlasa ham kamlik qiladi. De on us ida yuzlab
odamla ishlaydi a ha bi ishlagan kishi yangi ma a id opadi” degan edi.
Mahmud Qoshgʻa iyning hayo i a ijodi, “De onu lugʻo i u k” asa i,
mualli ning maʼ i iy, ilmiy-naza iy qa ashla i muammola i boʻyicha dunyodagi yi ik
ilmiy ma kazla , oliy aʼlim muassasala ida, jumladan, B endis uni e si e i, Chikago
uni e si e i (AQSH), B eslau uni e si e i (a algi Ge maniya, hozi gi Polsha), Myunix
uni e si e i (Ge maniya), M.V.Lomonoso nomidagi Mosk a da la uni e si e i, U a
da la uni e si e i, Rossiya Fanla akademiyasining ling is ik adqiqo la ins i u i,
Rossiya Fanla akademiyasining sha q qoʻlyozmala i ins i u i (Rossiya Fede a siyasi),
Anqa a uni e si e i, Is anbul uni e si e i (Tu kiya), Boshqi d da la pedagogika
uni e si e i, Oza bayjon anla akademiyasi huzu idagi Nasimiy nomidagi ilshunoslik
ins i u i (Oza bayjon), Pa loda da la uni e si e i, A kaliq da la pedagogika ins i u i
(Qozogʻis on), Qi gʻizis on milliy uni e si e i, Bishkek da la uni e si e i, Oʻsh da la
uni e si e i (Qi gʻizis on), shuningdek, Toshken da la Sha qshunoslik uni e si e i,
Alishe Na oiy nomidagi Toshken da la oʻzbek ili a adabiyo i uni e si e i, OʻzR
FA Oʻzbek ili, adabiyo i a olklo i ins i u i, Sama qand da la uni e si e i
(Oʻzbekis on)da olib bo ilmoqda[4:5].
YUNESKO “De onu lugʻo i u k” asa ning a ixiy ahamiya ini eʼ i o e ib,
“Dunyo xo i asi” oʻyxa iga ki i di. YUNESKOning 42 sessiyasida 2024-yilda uning
yozilganligining 950-yilligini dunyo miqyosida keng nishonlash oʻgʻ isida qa o
qabul qildi. Bu un u k dunyosining a doqli bilgasi Mahmud Qoshgʻa iyga egishli
“De onu lugʻo i u k” ning 950-yilligini oʻ kazish uchun Qozogʻis on, Oza bayjon,
Qi gʻizis on, Tu kiya, Tu kma-nis on a Oʻzbekis onning qoʻshma a izasi YUNESKO
omonidan qoʻllab-qu a lanib, dunyo boʻylab bay am qilinmoqda.
Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/E us_uz Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
50
NATIJALAR
Ba chamizga maʼlumki, Oʻzbekis on chuqu oʻylangan, ha omonlama
mu ozana li, a alo xalqimiz uchun man aa li ashqi siyosa yu i moqda. Ba cha
she ik da la la a xalqa o uzilmala bilan hamko likni kengay i ib bo moqda.
Ula dan bi i – Tu kiy illi da la la hamko lik kengashi. Bu ashkilo 2009-yilda
uzilgan. Mamlaka imiz unga 2019-yilda qoʻshilgan. Kengashning asosiy maqsadi
qa dosh mamlaka la oʻ asidagi aloqala ni mus ahkamlash, sa do-iq isodiyo ,
anspo , ene ge ika, u izm a madaniy-gumani a sohala dagi hamko likni
i ojlan i ish, inchlik a xa sizlikni mus ahkamlash boʻyicha saʼy-ha aka la ni
mu o iqlash i ishdi .
Oʻxshash il a bi din, a ixiy a madaniy ish ala asosida shakllangan bu
ashkilo min aqa iy hamko -likning sama ali mexanizmiga aylanib bo moqda.
Oʻzbekis onning qoʻshilgani uning qam o ini ham, salohiya ini ham oshi di.
Yu imizda u kiy xalqla ning i ixo i boʻlgan buyuk allomala Mahmud Qoshgʻa iy,
Yusu Xos Hojib, Alishe Na oiy, Muso al-Xo azmiy me osiga bagʻishlangan xalqa o
ilmiy kon e ensiyala oʻ kazilganligi buning yo qin misolidi .
Tu kiy illi da la la hamko lik kengashining Mahmud Qoshgʻa iy me osiga ka a
eʼ ibo qa a ganligining asosiy sababla idan bi i shundaki, Mahmud Qoshgʻa iyning
“De onu lugʻo i u k” asa i bilan yaqindan anishgan oʻqu chi:
- ming yil a al Ma kaziy Osiyo hududla ida is iqoma qilgan u k qabilala i
haqida maʼlumo ga ega boʻladi. Ha bi u k qabilasi joylashgan geog a ik
hududla ning xususiya la ini oʻ ganadi;
- qadimgi u k yozu i, ali bosi, nima uchun ali boda 18 a ha bo ligi haqidagi
maʼlumo la bilan anishadi;
- u k, yunon, o s, xi oy a a ab a ixi haqida qoʻshimcha maʼlumo la ga ega
boʻladi;
- u kiy xalqla ning a sonala i, maqolla i, sheʼ la i, she ala i haqida boy
maʼlumo la ga boʻladi;
- u kiy illa ning boshqa illa dan oʻziga xos jiha la i; g amma ikasi, seman ikasi
a boshqa xususiya la i a diniy eʼ iqodla idan oqi boʻladi;
- u kiy xalqla dagi aboba , huna mandchilik, kiyinish madaniya i, aomla a
aomlanish odobi, bola a biyasi haqida muhim maʼlumo la ni oʻzlash i adi;
- u kiyla aq imi, yaʼni u kla ning yil, oy, ha a a kun bilan bogʻliq qa ashla i
oʻgʻ isida ushuncha hosil qiladi[5:10].
Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/E us_uz Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
51
MUHOKAMA
“De onu lugʻo i u k” asa ida Mahmud Qoshgʻa iyning “oʻzlik” a “oʻzga”ni
as i lashda e nik, il, din a geog a iya boʻyicha u li mezonla dan oydalanganiga
gu oh boʻlamiz. Tabiiyki, bu mezonla ma kazida e nik milla si a ida u k, il si a ida
u k, din si a ida islom, geog a iya si a ida Tu kis on u adi [6:15].
Asa da u kiy xalqla ning kundalik u mush a zi, huna mandchilik u la i a
madaniy haѐ ga oid soʻz a a amala kel i ilgan. Bu esa bizga oʻsha da dagi madaniy-
maishiy haѐ qay da ajada a aqqiy e ganligini koʻ sa adi. Shuningdek, da la
boshqa u izimi, da aja iy un onla , abaqala , ha biy ak ikasigacha asa u ga ega
boʻlish mumkin”[7:53-56].
Mahmud Qoshgʻa iyning geog a ik me osi sha qshunosla da, geog a la da juda
ka a qiziqish ugʻdi ganligidan uni oʻ ganish da om e i ilmoqda[8:102-103]. Uning
eng koʻp ekshi ilgan doi a iy xa i asining si i hali oʻla ochilganicha yoʻq.
Bu haqda a oqli olim H. Hasano shunday yozgan edi: “Qoshgʻa iy asa la idagi
geog a iya e minla i. “De onu lugʻo i u k” ki obini a aqla ekansiz, abia a abiiy
hodisala ga, chunonchi, ye a su , ogʻ a choʻl, iqlim a osmon, hay on a
oʻsimlikla ga aalluqli maqol, ibo ala ni, xilma- xil, sodda a se mazmun e minla ni
opasiz. Mahmud Qoshgʻa iy bu e minla ni yigʻish uchun koʻp yilla sayoha qilgan,
ha bi hodisaga, ha bi qabilaning iliga eʼ ibo be gan. Qoshgʻa iy ishla gan e minla
ichida jumladan mana bu soʻzla ham bo : a iq, buz (muz), bulu , yoz, yomgʻi , kechik,
ken , kuz, kun, koʻk, koʻl, oy, o (do on), oqin a oqindi, sel a selindi, su a su loq,
osh, ogʻ, uz ( ekis), uman, ungu , chaqmoq, yayloq, yashin, qayi , qaq, qi , qish a
qishloq, qo , qoʻl iq, qum a boshqala . Bu soʻzla XI as dan ancha ilga i paydo
boʻlgan.
Ula ning baʼzila i VII as ga mansub oʻ xun yozu la ida, Kul egin yodgo likla ida
ham uch aydi. Oʻ a Osiyoda XI as dayoq bu soʻzla boʻlganligi a ula ning hozi da
ham ishla ilishi ilimizning asosiy lugʻa sos a ida ekanligidan dalola be adi.
Baʼzi soʻzla oʻzbek ilining ak i ondidan ushib qolgan, ula ay im oponimla
(joy nomla i) a kibidagina saqlangan. “De on””da ye a up oqqa oid izohla da
ishla ilgan soʻzla dan misolla kel i amiz:
Chalang ye — qo a ye , beoʻ , shoʻ ye .
Sagʻizlik ye — sogʻ up oqli, yaxshi ye , sagʻiz up oq — oza up oq, sogʻ
up oq.
Toz ye — oʻsimligi kam ye , o iq, hosilsiz ye .
Qayi ye — yumshoq up oqli ye , ekis ye , qumloq ye (da yo boʻyida
yashaydigan aholiga bu soʻz juda anish. Xo azmlikla qayi deb, da yo oshganda
Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/E us_uz Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
52
aq incha su bosadigan pas lik a qumloq up oqli ye la ga ay ishadi. Bu soʻz ha o
us e minologiyasiga ham ki ib ke gan: “Kai nыye zemli”)[9:121].
Qazgʻan ye — oʻnqi -choʻnqi , bo qoqlik, yo ilib ke gan ye . Ye la ning yo uzi
oʻnqi -choʻnqi ye .
Aziz ogʻ— oshib oʻ ib boʻlmaydigan baland ogʻ.
Boldi ogʻ — ogʻ bu niga oʻxshash koʻ a ilib chiqqan na sa, ogʻ boldi i — ogʻ
bu ni (Su xonda yo oblas idagi Boldi nomli joy, balki Koʻhi ang ogʻla ining bi uchi
— bu ni boʻlganligidan shunday a algandi ).
O — o qa, boʻyin, ga don, ogʻ epasi, do on (Oʻ a Osiyoda o soʻzi bilan
ishla iladigan oponimla anchagina: Badalo Kuko , Muzo , Oqo , Toʻ ugʻo ,
Qizilo a hokazo).
“De on”da ha o maqol ham kel i ilgan: “Yalqo ga eshik o boʻlu ” (yalqo ga
os ona ham ogʻ epasidek koʻ inadi, maʼnosida).
Ungu — gʻo . Sek ik — ogʻdagi ja lik a da ala dan sak ab oʻ iladigan joy; si
— kichik oq epala .
Soʻzuk su — koʻm-koʻk su .
Su logʻ — su yoʻli, hay onla su ichadigan joy.
Sogʻ su — shi in su , oza su .
Tamgʻa — a moq, dengiz, koʻl a da yola ga quyiladigan su ning bi a mogʻi.
Da yo qi gʻogʻida qayiq oʻx aydigan joy ham amgʻa deyiladi (Issiqkoʻlning janubida
a Amuda yo boʻyida Tamgʻa nomli qishloqla bo ; eh imol, bu ye la qachonla di
kema oʻx aydigan joy boʻlgandi ).
Koʻ ugʻ— ami la ning moli boqiladigan koʻka zo ; a o i qu shalgan joy
(“Bobi noma”da ham bu soʻz bo . Budago ning lugʻa ida: qoʻ ugʻ— begonala uchun
man qilingan joy; xon yozda koʻchib chiqadigan joy).
Bu soʻz keyinchalik ojik she ala iga ham oʻ gan: Qoʻ ugʻ mol —ekinla
qoʻ iqchisi; qoʻ uq ka dan — bi on na sani oʻz mulki qilib bosib olish. Qoʻ uq soʻzi
IX as da Na shaxiy a ixida uch aydi. Bu soʻz keyinchalik daxlsiz, yopiq, man qilingan
joy maʼnosida ishla ila boshlagan; masalan, xon mozo i, mulkla i, xon ha amxonasiga
nisba an ishla ilib u di.
Qoʻ ugʻning hozi gi maʼnosi zapo ednik, zakaznik.
Toponimika uchun ayniqsa muhim boʻlgan oʻkuz soʻziga alohida oʻx ab
oʻ moqchimiz. U xun yozu la ida A ich oʻkuzi ilga olingan, “De on”da ham bu soʻz
bi necha ma a ak o langan.
Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/E us_uz Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
53
Muhammad Solihning “Shayboniynoma”sida (XVI as boshi) Amuda yo ilga i
Ukuz deb a algan: “Ay ingiz su dan oʻ o men ilhol, Ha qancha boʻlsa oʻkuz molomol
(Sa oy shah idan Qunduzga oʻ ishda) Sol ila kech i oʻkuzdan sul on.
Solu mah koʻ madi andoq da on.
Chunki lashka bo i su din oʻ i.
Shoh Qunduz yoʻlini u di”[9:122].
Ye opa sha qshunosla idan G. Vambe i bu soʻzga axminiy izoh be ib: “Oksus,
eh imol, yogyus — da yo soʻzidan olingandi ”. degan. S. P. Tols o ham oʻkuzning
qadimda su , da yo maʼnosida ishla ilganligini, u kiy illa da uning oʻguz shaklida
yozilib, ikki xil u dosh maʼnoni (“da yo” a “hoʻkiz”) angla ganini, yunonla da Oʻqu
soʻzi Oks deb, Ge odo da Akes deb yozilganligini, U a Osiyo aholisi Amuda yoni
XVII as ga qada Ukuz deb a aganligini, buning massage cha soʻz ekanligini,
massage la esa Oʻ a Osiyo u kiy xalqla ining e nogeziga qoʻshilganligini ay gan.
Bunday misolla juda koʻp.
Mahmud Qoshgʻa iyning “De oni”dan biz quyidagila ni aniqladik: Oʻkuz—
Jayxun, F o kabi da yola ga be ilgan nom. Oʻgʻuzla bu soʻzni oʻzla ining shaha la i
joylashgan Banoka odiysi (da yosi) maʼnosida qoʻllanganla . Tu kiy
mamlaka la dagi bi qancha boshqa da yola ham shu nom bilan yu i ilgan. Ha bi
oqa soy shu nom bilan a algan. To ushqon oʻkuz— Uch shah idan oqib oʻ adigan bi
soyning nomi. Baliqlik oʻkuz — baligʻi koʻp soy. A gʻula bo qoq ye la ni ham oʻkuz
deyishgan. “Ul oʻkuzni a ilmadi — u, da yoni kechdi, bi o oldan ikkinchi o olga
ha lab oʻ di”[9:123].
Tu kiy xalqla a ixiga oid qadimiy a sona a i oya la , 300 ga yaqin maqol a
ma alla , hikma li soʻzla , 700 sa dan oshiq sheʼ iy pa chala ushbu asa sahi ala idan
oʻ in olgan. Sheʼ iy pa chala ning koʻp qismi u kiy xalqla ogʻzaki ijodiga xos
oʻ likla dan ibo a . Ammo “De on”da kel i ilgan sheʼ iy sa la dan 150 sa ga yaqini
islom da i sheʼ iya iga xos boʻlgan “bay ” ipidagi masna iy, qasida, gʻazal, qi ʼa
pa chala i boʻlib, ula ni Qoshgʻa iy oʻzi ham koʻpincha “bay ” deb a aydi.
Yana bi aʼkidlanishi ke ak boʻlgan masala, “De on”da 11-as musulmon u k
dunyosidagi koʻplab diniy a amala ning bugungidan a qli a ishda u kiy ilda
qoʻllanilganligi haqidagi opilmala di . Shu doi ada olib bo ilgan adqiqo la dan bi iga
koʻ a, “Bu asa Islom dinining asosiy ushunchala ining koʻpini qam ab oladigan
lugʻa ga ega[6:15]. Masalan, bu asa da eʼ iqod, iboda , axloq a boshqa diniy
ushunchala ning koʻpchiligining muqobilla i bo ligi aniqlangan”[10:172].
Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/E us_uz Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
54
XULOSA
Mahmud Qoshgʻa iyning “De onu lugʻo i u k” asa i o qali uni ilshunoslik
sohasida chuqu ilmga egaligini, uning bi gina nomshunoslik boʻyicha, yaʼni
an oponim, oponim, e nonim, gid onim, kosmonimla haqidagi ling is ik qa ashla i
a ula ga be gan izoh a aʼ i la idan ham bilsa boʻladi[11:28-31].
Tu kiyalik olim Salohiddin Yagmu “De onu lugʻo i u k”dagi maʼlumo la ga
ayangan holda 13 a da la a oʻlka, 27 a iloya , 46 a shaha , 11 a shaha cha a
qishloqla , 33 a manzil a ma zela ning nomini qayd e gan[12:36].
Bu haqda K.Ma qaye shunday yozadi: “Typkiy e nonimla a ixini adqiq
qilishda qoʻl kelu chi bebaho manbala dan bi i “De onu lugʻo i- - u k” asa idi .
Ushbu asa da u kiy e nonimla haqida nihoya da qimma li maʼlumo la ma jud.
Mahmud Qoshgʻa iy u li u kiy qabilala nomiga oʻx algan. U bu haqda yozadi:
“Tu kla aslida 20 qabiladi . …Ha bi qabilaning sanoqsiz allaqancha u ugʻla i bo .
Men bula dan asosiysini, ona u ugʻla ini yozdim. Shoxobchala ini ashladim”[13:65].
Mahmud Qoshgʻa iy maʼlumo be gan u kiy u ugʻla quyidagila : beyenek,
qipchoq, oʻgʻuz, yamak, boshgʻi , basmil, qay, yoboqu, a a , qi gʻiz, chigil, oʻxsi,
yagʻmo, igʻ oq, yo ugʻ, yumul (shumul), uygʻu , angu , o gʻoch. Baʼzi
adqiqo chila ning kuza ishla iga koʻ a “De on”da uch aydigan qabila a u ugʻ
nomla i 30 dan oshadi a shula dan 10 asi oʻzbek e nonimla i a kibida uch aydi.
M. Qoshgʻa iy asa ida bi qa o oponimla , an oponimla , laqabla , zoonimla
haqida ham ahlilla ma jud boʻlib, ula ning paydo boʻlishida e nonimla maʼlum ol
oʻynagan. “De onu lugʻo i- - u k” dagi maʼlumo la ga koʻ a bi qa o joy nomla i
oʻsha hududda yashagan qabila (en ik gu uh) nomi bilan a aladi. M. Qoshgʻa iy 22
oʻgʻuz qabilasining nomi uchun oʻsha e nosning amgʻala i xususiya i mo i
boʻlganligini ham qayd qilgan[13:59-60].
Mahmud Qoshgʻa iyning “De onu lugʻo i u k” asa i anla uchun asqo adigan
nodi ak a ma e ialla jamlangan. Jumladan, mine alogiya, kimyo, bo anika,
geog a iya, biologiya, zoologiya, a ix, adabiyo , sanʼa , e nog a iyaga doi ushuncha
a a amala izimini esga olish mumkin[14:27].
Ye opalik olima Ingebo g Xauenshildning yozishicha “De onu lugʻo i u k”da
166 a bo anikaga doi a amala ma jud[15:100]. Tu kiyalik olima Niga O u akchiga
koʻ a ushbu bo anikaga doi a amala ning ellik oizdan ziyod qismi hozi gi u kiy
xalqla ning soʻzlashu ida saqlanib qolgan[16:212].
Lugʻa shunos a ilshunos, e nog a a olklo chi, a ixchi a geog a Mahmud
Qoshgʻa iyning “De onu lugʻo i u k” asa i qo axoniyla da ida yashagan u kla ,
u kmanla , oʻgʻuzla , yagʻmola , chigʻalay a qi gʻizla haqida a ixiy a jugʻ o iy
Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/E us_uz Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
55
maʼlumo la i bilan bi ga bu illa ning one ikasi, g amma ikasi a leksikasiga oid
noyob adqiqo la i a xulosala i bilan ham qimma lidi [17:129].
“De onu lugʻo i u k” X – XI yuz yillikla dagi u k ella ining ili, oʻ mishi,
joʻgʻ o iyasi, madaniya i kabi koʻplab yoʻnalishla boʻyicha opilmas bilimla ni
be u chi bi ikdi ki, alloma ushbu du dona asa i o qali u kiy xalqla ning ildizi qadim
a bi ekanini, ba chasi bi milla , bi oilaga mansubligini a ula ning ili, madaniya i,
u -oda la i bi -bi iga juda yaqinligini koʻ sa ib be di. “De onu lugʻo i u k” asa ining
bugungi kundagi muhim ahamiya la idan bi i shu boʻlib, u kiy xalqla ning bi oila
akili ekanini ha dam a ha aq bizla ga esla ib u adi. Oʻza o hamko a doʻs -
bi oda , ahil-inoq boʻlishga chaqi adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
1.Yoʻldoshe a S. “Alpomish” dos oni – ulugʻlangan milliy qad iya . // Oʻzbek
olklo shunosligi. – T.: “Oʼzbekis on milliy ensiklopediyasi” Da la ilmiy nash iyo i,
2017.– B. 399.
2.Yusu iy J. Mash abning badiiy me osla i.// Mash ab. De on.– T.: “Yangi as
a lodi”, 2006.
3. She bak A.M. G amma icheskiy oche k yazыka yu skix eks o X-XIII . Iz
Vos ochnogo Tu kes ana. M —L . , 1961.
4. Roziqo a G.Z. “De onu lugʻo i u k” asa idagi o leksemala ning seman ik,
unksional a uslubiy xususiya la i” ilologiya anla i dok o i (DSc) diss... a o e e a i.
Fa gʻona, 2021.
5. Abdulaha o N. “De onu lugʻo i u k u kiy xalqla me osi” – Fa gʻona: “Classic”
nash iyo i – 2025.
6. Öza slan M., Yalin A. Dî ânu lugâ iʻ - ü kʻ e “ben” e “ö eki” ka amla i
üze inden mille anlayişi. // Tü ük ulusla a asi dil, edebiya e halkbilimi a aş i mala i
de gisi. 2022, Yıl/Yea : 10, Sayı/Issue: 30.
7. Salaye a M., Kislisыna I. Mahmud Qoshgʻa iy aʼlimo ida u kiy a sha q illa ni
oʻ ganish masalala i. // Mahmud Zamaxsha iy, Mahmud Koshgʻa iy a Alishe
Na oiyning ling is ik me osi hamda uning u kiy illa ni oʻ ganishdagi oʻ ni. xalqa o
ilmiy kon e ensiya ma e ialla i (2018-yil 8-11-noyab , Sama qand), Sama qand, 2018.
8. Abboso S. Mahmud Koshgʻa iyning geog a ik me osi / Mahmud Koshgʻa iyning
“De onu lugʻo i u k” asa i a uning u kiy xalqla madaniya i hamda jahon
si iliza siyasida u gan oʻ ni. Xalqa o kon e ensiya ma e ialla i. –Sama qand, 2002.
9. Hasano H. Sayyoh olimla . – T.: “Oʻzbekis on”, 1981.
10. E doğan, İsmail (2016). “Di ânu Lugâ iʻ -Tü k” e Ye Alan Bazı Dinî Ka amla ”,
İslamî A aş ı mala De gisi/
