9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
MUSIQA VA INSON PSIXIKASINING O‘ZARO TA’SIRI: PSIXOLOGIK
ASOSLAR
Mualli : Bol aye Ozodbek Ulash o’g’li 1
A iliya siya: Xalqa o No dik Uni e si e i 2-bosqich magis an i 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17313524
ANNOTATSIYA
Mazku maqolada musiqa a inson psixikasi o‘ asidagi mu akkab a ko‘p qi ali bog‘liqlik
psixologik yondashu la asosida ahlil qilingan. Musiqa inson emo siyala i, kogni i
ja ayonla i a xulq-a o iga qanday a’si ko‘ sa ishi bo‘yicha naza iy qa ashla hamda ilmiy
adqiqo la sha hi be ilgan. Ayniqsa, musiqa osi asida s essni kamay i ish, uhiy hola ni
boshqa ish a shaxsiy i ojlanishga e ishish imkoniya la i muhokama qilingan. Maqola
psixologiya a musiqa sohasidagi mu axassisla , shuningdek, musiqa o qali psixologik
saloma likni mus ahkamlashga qiziqqan keng audi o iyaga mo‘ljallangan.
Kali so‘zla : musiqa psixologiyasi, emo siyala , s ess, uhiy saloma lik, musiqa e apiyasi,
miyaga a’si .
Musiqa insoniya a ixida eng qadimiy a uni e sal san’a u la idan bi i bo‘lib, u
na aqa es e ik za q bag‘ishlaydi, balki inson psixikasiga kuchli a’si ko‘ sa adi.
Psixologik adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, musiqa inson his- uyg‘ula i, xo i asi, ik lashi
a ha oki jismoniy hola iga ham sezila li da ajada a’si o‘ kazadi. Shu sababli, musiqa
psixologiyasi so‘nggi yilla da mus aqil ilmiy yo‘nalish si a ida jadal i ojlanmoqda.
Ushbu maqolada musiqa a inson psixikasining o‘za o a’si i psixologik naza iyala a
amaliy aj ibala ga asoslanib ahlil qilinadi.
Musiqa inson miyasi a asab izimiga ko‘p bosqichli a’si ko‘ sa adi. U quyidagi
psixik ja ayonla ni be osi a aollash i adi:
a) Emo sional izim (limbik izim):
• musiqa eshi ilganda miya limbik izimidagi amigdala, hipokamp, a
gipo alamus aollashadi;
• bu hududla emo siyala ni boshqa u chi ma kazla hisoblanadi;
• shu sababli, musiqa insonda ezda hissiy eaksiya uyg‘o adi: qu onch, qayg‘u,
sog‘inch, hayajon, umid a h.k.
b) A onom asab izimi o qali jismoniy eaksiyala :
• yu ak u ishi ezlashadi yoki sekinlashadi;
• na as olish i mi o‘zga adi;
• mushakla bo‘shashadi yoki onusga ki adi.
c) Go monla a ney o ansmi e la :
• musiqa inglaganda dopamin, se o onin, endo in kabi ,,bax go monla i”
aj aladi.
• bu moddala kay iya ni ko‘ a adi, og‘ iqni kamay i adi, s essni pasay i adi.
Musiqa — inson psixikasining chuqu qa lamla iga ki ib bo u chi kuchli
osi adi . U emo sional, kogni i a iziologik ja ayonla ni bi galikda aollash i ib,
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
insonning psixik hola ini ijobiy omonga o‘zga i ishga qodi . Psixologik nuq ai
naza dan musiqa — bu da olo chi, uyg‘o u chi, boshqa u chi a ya a u chi osi a.
Shu bois, musiqa a psixika o‘ asidagi munosaba la ni chuqu o‘ ganish, uni
psixologik amaliyo ga o‘liq jo iy e ish hozi gi zamon psixologiyasining dolza b
yo‘nalishidi .
Musiqa — bu inson his- uyg‘ula ini uyg‘o ish a boshqa ishda kuchli osi a.
Musiqa o qali qu onch, g‘am, hay a , sokinlik kabi emo siyala ni ezda chaqi ish
mumkin. Ney opsixologik adqiqo la musiqa inglash aq ida miyadagi amigdala,
limbik izim, a dopamin izimi aollashishini ko‘ sa gan. Bu esa musiqa o qali
emo sional eaksiyala ni boshqa ish imkonini be adi.
Musiqa a kogni i ja ayonla . Musiqa inson xo i asi, e’ ibo i a ik lash
ja ayonla iga ham be osi a a’si qiladi. Masalan, klassik musiqa onida o‘qish yoki
ishlash aqliy aoliya ni kuchay i ishi mumkin (,,Moza e ek i” deb nomlanu chi
hodisa). Bundan ashqa i, musiqaning i mi a s uk u asi miyadagi aq ni id ok
qilish a ha aka ni mu o iqlash i ish mexanizmla iga ham a’si qiladi.
Musiqa a uhiy saloma lik. Musiqadan e ape ik osi a si a ida oydalanish
keng a qalgan. Musiqa e apiyasi dep essiya, ash ish, s ess, uyqu buzilishi, au izm
spek i kabi uhiy muammola ni yengillash i ishda sama ali deb opilgan. Musiqa
odamni inchlan i adi, ijobiy his- uyg‘ula ni kuchay i adi a ij imoiy izolya siyani
kamay i ishga yo dam be adi.
Musiqaning indi idual psixik xususiya la ga a’si i. Ha bi inson musiqa
inglashga ha xil eaksiya bildi adi. Bu shaxsiy empe amen i, emo sional hola i,
ij imoiy aj ibasi a madaniy qad iya la iga bog‘liq. Psixologik adqiqo la da
shaxsning musiqiy didi o qali uning emo sional ba qa o ligi, empa iya da ajasi a
ha o ijodko lik qobiliya ini basho a qilish mumkinligi ko‘ sa ilgan.
Maqolada a’kidlangan yana bi muhim jiha — musiqa e apiyasining uhiy
saloma likni iklashdagi o‘ ni. Hozi gi kunda musiqa e apiyasi s ess, dep essiya,
xa o i , psixosoma ik buzilishla , au izm spek idagi buzilishla kabi u li psixologik
muammola ni da olashda qo‘llanilmoqda. Musiqa e apiyasi na aqa kasallikni
yengillash i adi, balki insonni o‘zini anglash, his- uyg‘ula ini i oda qilish a ichki
mu ozana ni opish yo‘lida qo‘llab-qu a laydi. Bundan ashqa i, musiqa shaxsiy
i ojlanish osi asi si a ida ham muhim ahamiya kasb e adi. Ha bi insonning
musiqiy didi, inglaydigan jan la i uning psixik hola i, hayo iy aj ibasi a shaxsiy
xususiya la i bilan bog‘liq. Psixologla musiqa o qali shaxs po e ini ahlil qilish,
shaxsiy xususiya la ni aniqlash a ha o diagnos ika o‘ kazish imkoniya la iga ega
bo‘lib bo moqda.
Shu nuq ayi naza dan qa aganda, musiqa a inson psixikasi o‘ asidagi
bog‘liqlikni o‘ ganish zamona iy psixologiyaning eng is iqbolli a ko‘p a moqli
yo‘nalishla idan bi idi . Musiqa o qali aqa gina emo siyala ni boshqa ish emas, balki
insonning psixologik saloma ligi, shaxsiy a aqqiyo i a ij imoiy moslashu ini
a’minlash ham mumkin. Musiqa bu bo ada e ape ik, i ojlan i u chi a diagnos ik
osi a si a ida o‘zining uni e salligi bilan aj alib u adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Juslin, P. N., & Sloboda, J. A. (Eds.). (2010). Handbook o Music and Emo ion:
Theo y, Resea ch, Applica ions. Ox o d Uni e si y P ess.
2. Le i in, D. J. (2006). This is You B ain on Music: The Science o a Human
Obsession. Du on.
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
3. Thau , M. H. (2005). Rhy hm, Music, and he B ain: Scien i ic Founda ions
and Clinical Applica ions. Rou ledge.
4. Koelsch, S. (2012). B ain and Music. Wiley-Blackwell.
5. Yuldashe a, M. (2021). “Musiqa psixologiyasi asosla i”. Toshken :
O‘zbekis on Milliy Uni e si e i nash iyo i.
6. Buas’e A. U oki Lis a. L., 1964.
7. Venge L.A. Pedagogika sposobnos ey. M., 1973.
8. Ve lugina N.A. Muzo‘kal’noe az i ie ebenka. M., 1968.
9. Ga u beko T.B. Fol’klo no‘e is oki uzbekskogo p o essional’nogo
muzo‘kal’nogo o ches a. T., 1984.
10. Dodono B.I. Emosiya kak sennos ’. M., 1978.
11. K emensh eyn B.L. Pedagogika Neygauza G.G. M., 1984.
12. Nazaykinskiy E.V. O psixologii muzo‘kal’nogo osp iya iya. M., 1972.
13. Nemo R.M. Sosial’no-psixologicheskiy analiz e ek i nos i deya el’nos i
kollek i a. M.. 1984.
14. Ro‘zie SH. Xo shunoslik. T., 1987
