2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
58
QADIMGI O‘RTA OSIYO XALQLARINING MADANIY MEROSI
Sul ono a Husanboy Qah amon oʻgʻli
Toshken a ma se ika ins i u i, Toshken shah i, O‘zbekis on Respublikasi
Elek on poch a: [email p o ec ed]
Tel: + 998901137071
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17316756
Dolza bligi: Bu ma zu ko‘pgina a ixchi, a xeolog, e nog a olimla kishilik madaniy
a aqqiyo i da ajasini da lash i ish muammosi us ida bosh qo i ib, ilmiy izlanishla i na ijasi
hamda u li xil manbala ga ayangan holda, ku ai zaminda 5 ma a yi ik si iliza siya
yuksalishla i o‘y be ganligini e’ i o e adila .
Kali so‘zla : xalq, madaniya , milliy me os, musiqiy me os, ma’na iya , a biya,
ja ayon, aoliya , na osa .
Ki ish: O‘ a Osiyoda Miloddan a algi 3 ming yillikning o‘ ala ida b onza (mis, qalay
a qo‘ g‘oshin qo ishmasi) da i boshlanishi bilan o a u ug‘i - pa ia xa opadi. B onza da ida
dehqonchilik xo‘jaligi yangi ye la da, jumladan O‘zbekis on hududida ham keng yoyilgan.
Mazku da da ishlab chiqa ish munosaba la i ez i ojlanib, ij imoiy - iq isodiy ja ayonla yangi
asosda a aqqiy e adi. O‘ a Osiyoda qabilala omonidan yangi ye la ni keng o‘zlash i ish
ja ayoni miloddan a algi 4 ming yillikning oxi i - 3 ming yillikda boshlangan. Za a shonning
yuqo i qismida, Panjiken shah idan 15 km g‘a bda opilgan 90 gek a maydonda joylashgan
Sa azm qishlog‘i ha obasi moddiy opilmala ida Janubiy Tu kmanis on zi oa chila i a
Xo azmning Kal amino madaniya la iga mansub buyumla bo . Xuddi shu da da (miloddan
a algi 4 - 3 ming yillikla da) A g‘onis onning shimoli - sha qida Hind - Pokis onning mashhu
Xa appa madaniya i akilla ining makonla i paydo bo‘ladi.
Tadqiqo ning maqsadi: B onza da ida O‘ a Osiyoning janubiy iloya la ida baland
bo‘yli, boshi cho‘zinchoq, yuzi o odamla ning akilla i a qalgan. O‘ a Osiyoning shimoliy
dash a cho‘l qismida janub aholisidan a q qilgan boshi dumaloq, yuzi juda keng a cho‘ziq
bo‘lmagan qabilala yashagan. Janubiy qiyo ali odamla O‘ a ye dengizi i qining akilla i deb
a aladi. Ula Old Osiyo, Mesopo amiya, E on, A g‘onis on, O‘ a Osiyoning janubi, Hindis on
kabi ka a g a ik hududga yoyilganla . Shimoliy qiyo ali odamla Janubiy Sibi hududidan o
Qozog‘is on a O‘ a Osiyoning shimoli-sha qiy qismida, U al, Volga ye la igacha a qalganla .
Miloddan a algi 2 ming yillikning ikkinchi ya mida O‘ a Osiyo hududida qadimgi janubiy a
shimoliy qiyo adagi, ya’ni dehqonchilik a cho achilik bilan shug‘ullangan odamla
akilla ining a alishib ke ishi ja ayoni boshlanadi. Shu da ga kelib b onza da i qabilala i O‘ a
Osiyodagi u li ela la ga asos solganla . O‘zbekis on hududida joylashgan shu ela la ning
akilla i - so‘g‘dla , baq iyla , xo azmiyla a sakla , o‘zbek xalqining qadimgi ajdodla idan
bo‘lib, ula haqida ay im ma'lumo la qadimgi yozma manbala da saqlangan.
Usul a uslubla : Miloddan a algi 1 ming yillikdan boshlab, yi ik madaniy - a ixiy
iloya la - Xo azm, Baq iya, So‘g‘d, Fa g‘ona, Shosh (Choch) qadimdan, o o‘ a as la gacha
Sha q hududla ida juda mashhu bo‘lgan. An opologik a yozma manbala ning ma’lumo la i
O‘ a osiyoda alohida eng qadimgi ela la ning shakllanishi a e nik hududla ning aj ala boshlashi
miloddan a algi IX - VIII as la ga oid bo‘lgani haqida dalola be adi. Bu masalani o‘ ganish
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
59
juda mu akkab muammo bo‘lsa ham, shubhasiz ay ib o‘ ish ke akki, miloddan a algi VI
as ning ikkinchi ya mida E ondagi ahmoniyla sulolasi podshola ning O‘ a Osiyoga yu ishla i
boshlanganda bu ela la ning aj ala bo ish ja ayoni bu unlay ugagan a u li qadimgi xalqla ning
hududiy joylashu chega ala i, iloya la ning umumiy chega ala i ahmoniyla dan ancha oldingi
da la da shakllangan edi.
Yozma manbala ga ko‘ a ahmoniyla O‘ a Osiyoning alohida yi ik iloya la iga qa shi
ha biy yu ishla ni boshlaganla . Demak, O‘ a Osiyo iloya la i a aholisi haqida, ula ning
hududiy joylashu i a ay im iloya la ningchega ala i haqida Sha qda u li ma’lumo la
o‘plangan edi. Jahon a ixidagi ilk da la la dehqonchilik kabi ishlab chiqa u chi xo‘jalikla
paydo bo‘lgan joyla da shakllandila . Ming yilla da omida aqa e machilik a o chilik
hisobiga yashab kelgan, dehqonchilikni bilmagan ko‘pgina qabilala a ela la da la chilik
bosqichiga ko‘ a ila olmadila . Eng qadimgi da la la miloddan a algi 4 - ming yillikda Ikki
da yo o alig‘ida (Mesopo amiya) a qadimgi Mis da paydo bo‘ldi. Bundan 10 ming yilla
ilga iyoq buye da e machilik a o chilik asosida ekinla ni ye ish i ishga a yo oyi
hay onla ni qo‘lga o‘ ga ish - cho achilikka o‘ ish boshlanadi. As a-sekinlik bilan dehqonchilik
bu ye dan qo‘shni hududla ga (Ka kazo i, E on, O‘ a Osiyo, Hindis on, Xi oyga) a qaladi.
Miloddan a algi 3 - 2 - ming yillikdayoq Qadimgi Sha q mamlaka la i o‘ asida qalin a ixiy -
madaniy aloqala ma jud edi.
A xeologik opilmala shuni ko‘ sa moqdaki, miloddan a algi 2 - ming yillik o‘ ala ida
O‘zbekis on (Su xon ohasi) da qadimgi dehqonchilik madaniya i i ojlanishi asosida ilk
da la chilikka o‘ ish ja ayoni boshlanadi. Buja ayon bosqichma - bosqich i ojlanishining o‘ziga
xos xususiya a qonunla ga ega edi.Das labki da la la alohida makonla yoki ilk shaha la
hamda ishlo be iladigan ye la a sug‘o ish izimi maydoni bilan chega alangan nisba an kichik
hududda, ya’ni zich o‘zlash i ilgan, xo‘jalik a ishlab chiqa ish maqsadida keng
oydalaniladigan qadimgi sug‘o ma dehqonchilik ohala ida paydo bo‘lgan. Bunday ohala
aholisi uchun ashqi ha biy bosqinla dan himoyalanish, makonla a manzilgohla hududini
mudo aa qilish, sug‘o ish a dehqonchilik ishla ini ashkil e ish, jamoaning ichki a ashqi
aloqala ini boshqa ib u ish masalala ni yechish muhim a hayo iy za u iya edi. Shu a iqa,
ij imoiy - iq isodiy munosaba la a aqqiyo i jamiya da alohida hu ma - e’ ibo ga bo‘lgan
kishila ning aj alib chiqishga olib keldi. Ula ij imoiy ishlab chiqa ishda doimiy band
bo‘lmasdan, aqa gina ij imoiy a xo‘jalik hayo i us idan nazo a a ahba likni amalga
oshi dila . Lekin, ula na boy - bada la kishila , na eksplua a o la a na quldo la edi.
Jamiya da bunday kishila ning aj alib chiqishiga ula ning axloqiy xisla la i a ob o‘ - e’ ibo i
sabab bo‘lgan xolos.
Ammo bu muhi keyinchalikkina alohida o‘q oilala ning paydo bo‘lishiga olib keldi a
as a - sekinlik bilan jamoadagi yuksak hu ma ga asoslangan hokimiya me os a iqasida o adan
o‘g‘ilga o‘ a boshladi. O‘ a Osiyoda das labki da la uyushmala i ham dehqonchilik ohala i
aholisini che dan bo‘ladigan bosqinchila dan himoya qilish a jamoadagi munosaba la ni
huquqiy boshqa ib u ish uchun ashkil opdi. O‘ a Osiyo xalqla i ajdodla ining ilk da la chiligi
ancha qadim ildizla da ega. Milliy da la chiligimiz shakllangan b onza da iga oid bi o a
yozma ma’lumo la yo‘q. O‘zbekis onning bu da ga oid a ixi aqa gina a xeologik adqiqo la
na ijala i asosida yo i ilib, ula jamiya a aqqiyo idagi ba cha mu akkab ja ayonla ni o‘liq ochib
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
60
be a olmaydi. Miloddan a al III as ning o‘ ala ida mus aqil da la si a ida ashkil opgan
Pa iya da la i hozi gi Tu kmanis on a E onning bi qismini o‘z ichiga olgan. Bu da la ning
bi inchi hukmdo i A shak bo‘lib, u miloddan a al 247 - yili ax ga o‘ i adi.
Miloddan a al 235 - yildan boshlab, Pa iya podshola i o‘z ye la i hududla ini
kengay i ib bo dila . Milodiy III as ning bi inchi cho agida sosoniyla a shakiyla hukm onligini
uga ib, Pa iyada hokimiya ni qo‘lga oldila . An ik da Pa iyaning qishloq xo‘jaligida qulla
mehna idan keng oydalanilgan. Miloddan a al III as o‘ ala idan boshlab Pa iya da la i
hozi gi O‘zbekis on hududla ida joylashgan qadimgi iloya la - Xo azm, Baq iya,
So‘g‘diyona bilan siyosiy, madaniy a iq isodiy munosaba la ni ayniqsa i ojlan i di. Undan
ashqa i, pa iyalikla besh as da omida Hindis on, O‘ a Osiyo a Xi oyning g‘a b
mamlaka la i bilan qilgan sa do aloqala ida osi achilik qildila . Pa iyalikla ning yozu i
o omiy (Niso hujja la i) yozu i bo‘lib, za do‘sh iylik diniga e’ iqod qilishgan.Qadimgi Fa g‘ona
u li da manbala ida Do on, Boxan, Polona, Pa kana kabi nomla bilan esla ib o‘ iladi.
Ma’lumo la ga qa aganda E shi (Ma hama ) shah i Do onning poy ax i edi.
Na ijala : An ik da Do on aholisi dehqonchilik, uzumchilik, yilqichilik bilan
shug‘ullanishgan. Do onning “samo iy o la i” o‘lkadan ashqa ida ham ma’lum a mashhu
bo‘lgan. Miloddan a al II as ning oxi la ida Xi oy hukmdo la i Do on ye la ini bosib olishga
ha aka qildila . Ammo qo‘shni da la la omonidan qo‘llab - qu a langan do onlikla o‘z
mus aqilligini saqlab qolishga mu a aq bo‘ldila . Miloddan a al III as la boshla ida paydo
bo‘lgan Qang‘ da la ining hududla i Si da yoning o‘ a oqimidagi ye la edi. Miloddan a al II -
I as la da Qang‘ da la i ye la i kengayib, Amuda yo a Si da yo o alig‘idagi ye la a
Xo azmni o‘z ichiga oladi. An ik da ida Qang‘ da la i ancha i ojlangan da la edi. O‘ oq
aholi asosan odiyla da yashab, dehqonchilik, bog‘do chilik a huna mandchilik bilan
shug‘ullanib kelishgan. Qang‘ hukmdo la ining ma kaziy shaha la i ikki a edi. Ula yozni
O‘ o da (hoz. A is a Tu kis on o alig‘ida), qishlo ni esa Qang‘a (hoz. Toshken iloya i
Oqqo‘ g‘on umanida) shaha la ida o‘ kaza edila .
Xulosa: Miloddan a al I as ga kelib, O‘ a Osiyo hududla ida an ik da ning eng
qud a li da la la idan bi i bo‘lgan Kushon da la i ashkil opadi. Das labki hukmdo la Kad iz I
a Kad iz II la da la ye la ini kengay i ib, pul isloho i o‘ kazadila . An ik da O‘ a Osiyo
xalqla i moddiy a ma’na iy madaniya ida jiddiy o‘zga ishla sodi bo‘ldi. Mil. a . IV - II
as la o omiy yozu i asosida Xo azm, Pa iya a So‘g‘d yozu la i paydo bo‘ldi. Kushon da iga
kelib yana bi yozu -Kushon (Baq iya) yozu i shakllanadi. O‘ a Osiyo a A g‘onis on
hududidagi a xeologik adqiqio la an ik da madaniya ining gullab yashnaganidan dalola
be adi. Ay i om a Ko‘hna Te mizda Budda iboda xonala i ochilgan. Fayoz epa, Qu a,
Xolchayon, Dal a zin kabi ko‘hna shaha la da ham sa oyla , iboda xonala ochilib, ula yuksak
madaniya ga ega ekanligi kuza ilgan. 1972 yilda Dal a zin epadan (Su xonda yo) illa buyumla
xazinasi (32 kg) opilgan. Bu xazina o asida an ik da ga oid bilaguzuk, halqala , o‘g‘ala ,
bo‘yin aqinchoqla i kabi san’a buyumla i ham bo . Umuman, an ik da Qang‘, So‘g‘d,
Fa g‘ona ye la ida ma jud bo‘lgan madaniya o‘z a aqqiyo ining yangi bosqichiga ko‘ a iladi.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
61
Adabiyo la :
1. Saidiy S. B. Ma kaziy Osiyo madaniya i a ixi u ma za bli cholg‘ula .//. O ‘qu
qo‘llanma. “Musiqa” nash iyo i. Toshken - 2008 yil. (8), 217 - 2233.
2. Ib agim Fayzullaye ich Kayumo . Xalq qo‘shiqla i asosida boshlangich sin
o‘qu chila ining nu qiy malakasini o‘s i ish usulla i // Scien i ic p og ess. 2021. No
3. URL: h ps://cybe leninka. u/a icle/n/xalq - qoshiqla i - asosida - boshlang‘ich - sin -
o‘qu chila ining - nu qiy - malakasini - o‘s i ish - usulla i (дата обращения: 26. 10.
2023).
4. Каюмов И.Ф. и др. Санъатнинг турлари ва уларнинг тарбиявий аҳамияти //Science
and Educa ion. - 2022. - Т. 3. - No. 1. - С. 849 - 854.
5. Kayumo I. F. Fo ma ion o composing a in uzbek music //Resea chje jou nal o
Analysis and Inuen ions. - 2021. - Т. 2. - No. 12. - С. 61 - 65.
