КИЧИК БИЗНЕС ВА ХУСУСИЙ ТАДБИРКОРЛИК ФАОЛИЯТИДА ИКТИСОДИЙ ХАВФСИЗЛИКНИ ТАЪМИНЛАШ

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
814
КИЧИК БИЗНЕС ВА ХУСУСИЙ ТАДБИРКОРЛИК
ФАОЛИЯТИДА ИКТИСОДИЙ ХАВФСИЗЛИКНИ
ТАЪМИНЛАШ
Умарова Малика Нематжановна
Тошкент давлат иктисодиёт университети
Иқтисодий ва молиявий хавфсизлик кафедраси, доцент
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17317623
Аннотация. Ушбу мақолада кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик фаолияда
иқтисодий хафсизликни таъминлашнинг инновацион йўллари таҳлил қилинган. Кичик
бизнес ва хусусий тадбиркорлик иқтисодий хавфсизлигига таъсир этувчи таҳдидлар
таснифларининг асоси ёритиб берилган. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликда
иқтисодий хавфсизликка таҳдидларнинг таснифланишида ички ва ташқи омилларнинг
таъсири ўрганиб чиқилган.
Калит сўзлар: кичик бизнес, хусусий тадбиркорлик, иқтисодий хавфсизлик, бозор
иқтисодиёти, самарадорлик, таҳдидлар таснифи, ривожланган, ички ва ташқи омиллар,
инновация.
Кириш
Ҳозирги кунда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик соҳасига таъсир этувчи
турли таҳдидларнинг олдини олиш муҳим аҳамиятли ҳисобланади. Баъзи бир назарий
ёндашувларда кичик бизнес субъектлари ташқи ва ички таҳдидларга таъсири юқори
даражага эга эканлигини қайд этилмоқда. Замонавий бизнес дунёсида иқтисодий
хавфсизлик маъмурий бошқарувнинг борган сари муҳим ва кўп мақсадли таркибий
қисмига айланмоқда. "Хавфсизликка таҳдид" тушунчаси йилдан-йилга ўзгарувчан бўлиб
бормоқда, янги омиллар ва элементлар доимий равишда таҳдидлар рўйхатига киритиб
борилмоқда. Иқтисодий фаолиятнинг олдиндан баҳоланмаслиги ва хўжалик юритувчи
субъектларнинг ички ва ташқи таҳдидлар таъсирига нисбатан эътиборсизликда бўлиши
натижасида салбий оқибатларга, ҳатто банкротликка олиб келиши мумкин.
Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ривожлантириш масаласи доимо ўз
долзарблигини сақлаб келган. Соҳага давлат томонидан имкониятлар берилиши ва
бошқарилувчи шахс томонидан уни ривожлантириш, айниқса хизмат кўрсатиш ва ишлаб
чиқариш тизимларида турли инновацион янгиликларни жорий этилиши орқали унинг
истиқболи ҳамда барқарорлигини таъминлаш имкониятлари яратилади. Мамлакатда
ишсизлик даражасини пасайтириш, аҳолини иш билан таъминлаш муаммосини ҳал
қилишда аҳолини тадбиркорликка кенг жалб қилиш муҳим аҳамиятли ҳисобланади.
Чунки мамлакатда ишсизлик даражасини юқорилиги мамлакатнинг ҳам миллий ва
иқтисодий хавфсизлигига ўз таъсирини кўрсатади.
Тадбиркорлик, кенг маънода, шахсий манфаатга асосланган, субъект олдида турган
мақсадга эришишга қаратилган, унинг бевосита иштирокида ўзининг шахсий омилларига
асосланиб, амалга ошириладиган, оила хўжалигини юритишдан тортиб, маҳсулот ишлаб
чиқариш ва сотиш ҳамда хизматлар кўрсатишгача бўлган юмушлар билан боғлиқ ақлий
фаолият сифатида қаралади. Тор маънода, тадбиркорлик фаолияти фақат иқтисодий
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
815
соҳанинг турли-туман даражаларидаги маҳсулот ишлаб чиқариш жараёнларини, яъни
соҳибкорликни ифодалайди.
Мамлакатимизда амалга оширилган статистик тадқиқотлар кичик бизнес ва
хусусий тадбиркорлик фаолиятини ривожлантириш ижтимоий-иқтисодий жиҳатдан 3 та
омилни ривожлантиришга олиб келишини кўрсатмоқда. Яъни:
биринчидан: аҳолининг даромад омили сифатида ҳаёт даражасини юксалишига
олиб келади;
иккинчидан: иш билан бандлик омили сифатида ишсизликни камайтиришга олиб
келади;
учинчидан: маҳсулот ва хизмат омили сифатида диверсификациялашга олиб
келади.
Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликнинг иқтисодий хавфсизлиги, барча
мулкларнинг мақбул нисбатига асосланиб, субъектнинг барқарор ишлашига,
қийинчиликлар ва таҳдидларга муносиб жавоб беришга, ривожланиш ва
такомиллаштириш имконини беради. Субъектнинг мақсад ва вазифалари
тадбиркорликнинг иқтисодий хавфсизлигини таъминлашнинг устувор йўналишларини
ярата олиш имкониятини таъминлайди. Шунингдек, кичик бизнес ва хусусий
тадбиркорликни иқтисодий хавфсизлигини таъминлашнинг қуйидаги асосий функционал
компонентларини баҳолаш орқали аниқлаш мумкин деб ҳисоблаймиз:
биринчидан, функционал компонентларга омилларнинг сезиларли таъсир
кўрсатиши;
иккинчидан, иқтисодий хавфсизликнинг функционал компонентларини
таъминлашга таъсир этувчи асосий жараёнларнинг таъсирини аниқланиши;
учинчидан, иқтисодий хавфсизликнинг функционал компонентларини
таъминлашда иқтисодий кўрсаткичларни аниқланиши.
Бизнингча тўлиқ иқтисодий хавфсизликни таъминлашда хўжалик юритувчи
субъектларнинг ички ресурслардан тўлиқ ва самарали фойдаланиш орқали эришиш
мумкин бўлади. Бунда ресурсларнинг барча даражаларида бошқарувни самарали ташкил
этиш ва молиявий тизимлардан оқилона фойдаланишни талаб этилиши керак. Кичик
бизнес ва хусусий тадбиркорликнинг иқтисодий хавфсизлигининг ҳолатига бевосита
таъсир кўрсатиши мумкин бўлган таҳдидларнинг ҳар бири моддий, маънавий ва молиявий
зарарни келтириб чиқаради. Аниқланган таҳдидни камайтириш ва олдини олиш бўйича
амалга оширилаётган чора ва тадбирлар унинг минимал даражагача камайтириш
имконини яратади. Умуман олганда, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликда иқтисодий
хавфсизлигини таъминлаш самарадорлигини оширишда саккизта функционал таркибий
қисмдан: молиявий, интеллектуал, кадрлар, технологик, ахборот ва экологик таҳдидларни
бартараф этишга ҳар томонлама ёндашувни талаб қилиниши керак. Мазкур омиллар
хўжалик юритувчи субъектларда иқтисодий хавфсизлигини таъминлашда ва соҳада
барқарорлик, хавфсизлик ва молиявий қудратга эга бўлишни таъминлайди.
Умуман олганда иқтисодий хавфсизлик тизими ва унинг самарали ишлашига
кўмаклашувчи чора-тадбирларни доимий равишда янгилаш ва қайта кўриб чиқишни талаб
этилиши керак. Хўжалик юритувчи субъектларда иқтисодий хавфсизлик чораларини
самарали амалга ошириш учун иқтисодий хавфсизликни таъминлаш мақсадида бир
вақтнинг ўзида назорат ва мувофиқлаштирувчи вазифаларни бажариши лозим. Кичик
бизнес ва хусусий тадбиркорлик фаолиятида иқтисодий хавфсизликни таъминлаш
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
816
самарадорлигини оширишда таҳдидларни таснифлаш ва таснифлар асосида иқтисодий
хавфсизликни баҳолаш ҳамда кичик тадбиркорлик субъектларида ишлаб чиқариш, хизмат
кўрсатиш тизимларини самарадорлигини оширишга эришилади.
Умуман олганда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик фаолияти учун иқтисодий
хавфсизликка потенциал таҳдидлар қуйидагича бўлиши мумкин:
1-жадвал
Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик фаолиятининг иқтисодий хавфсизлигига
таҳдидлар
Ташкилот ичкарисида
Ташкилот ташқарисида
Тижорат сири бўлмиш ахборотнинг
белгиланган тартибини бузиш
Жиноий тузилмалар томонидан қонунга
хилоф ҳаракатлар
Жамоадаги носоғлом психологик
муҳит
Тадбиркорлик субъектлари ўртасидаги ўзаро
фирибгарлик
Коррупция ва порахўрлик
Адолатсиз рақобат шароити
Иқтисодий рисклар
Ахборот хавфсизлигига таҳдидлар
Тадбиркор мулкига қарши қонунга
хилоф ҳаракатлар
Шартнома мажбуриятларига риоя қилмаслик
Хўжалик юритувчи субъектлар
фаолиятининг беқарорлиги
Ходимлар ва раҳбарият ўртасидаги
зиддиятлар
Манбаа: Жадвал муаллиф томонидан ишлаб чиқилган.
Тадбиркорлик субъекталари иқтисодий хавфсизлигига таҳдидлар ичида энг
муҳимлари – иқтисодий айғоқчилик ва разведка ҳисобланади. Мутахассисларнинг
ҳисоботларига кўра АҚШда ҳар йили хусусий фирмалар иқтисодий разведка мақсадлари
учун 1,5 миллиард доллардан ортиқ маблағ сарфлайдилар. Япония корпорациялари эса
айғоқчилик орқали бошқа мамлакатларнинг техника ютуқлари тўғрисидаги
ахборотларнинг 40 фоизига эга бўладилар. Ушбу йўл билан рақиблар бир-бирларининг
бозор стратегиялари, битимлар, ишлаб чиқариш режалари тўғрисидаги маълумотларни
яширинча олишга ҳаракат қиладилар. Яширин тарзда сақланаётган маълумотларни,
ҳужжатларни ўғирлаш, нусха кўчириш, алоқа каналларини яширинча эшитиш, тегишли
ходимларни сотиб олиш, уларга таҳдид қилиш, компьютер, тармоқлар ва тизимларга
кириш ва бошқа усулларини қўллаш йўли билан иқтисодий айғоқчилик фаолиятини
амалга оширадилар. Дунёнинг ТОП 10 та иқтисодий ривожланган давлатлар ЯИМ ҳажими
таҳлил этилгандауларнинг жорий натижаларга эришиши, шунингдек, мазкур тараққиёт
кўрсаткичларини сақлаб қолишлари учун амалга ошираётган иқтисодий хавфсизлик
сиёсати иқтисодчилар орасида қизиқиш уйғотиши табиий. Шунингдек, глобаллашув
жараёнларининг кенг миқёсда авж олиши иқтисодий хавфсизликка таҳдидларнинг
кучайиши ва иқтисодий жиноятлар турлари кўпайиши энг кичик даражада иқтисодий
хавфсизликни таъминлашда тадбиркорлик тузилмаларининг ролини ошиб боради. Шу
сабабли айни шароитда дунёнинг бир қатор ривожланган давлатлар тадбиркорлик
тузилмаларининг иқтисодий хавфсизлигини таъминлаш, ноқонуний ҳатти-ҳаракатларни
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
817
олдини олиш ва камайтириш учун янгидан-янги методлардан фойдаланишлари кенг тус
олмоқда. (1-расм)
1-расм. Иқтисодий ривожланган давлатлар ЯИМ (млрд. долларда) Манбаа:
h p:// isasam. u/emig a ion/ ybo / p-s an-mi a. маълумотлари асосида муаллифлар
томонидан ишлаб чиқилган.
Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик фаолиятида замонавий бошқарув
усулларини қўллаш учун иқтисодий хавфсизликнинг таъминланиши уни кичикроқ
миқёсдаги бир қатор мақсадларга бўлишни назарда тутади. Бундай кичик мақсадларини
тадбиркорлик субъекти иқтисодий хавфсизлигининг функционал мақсадлари деб қарасак
ҳам бўлади. Улар:
- тадбиркорлик субъектининг юқори молиявий самарадорлигини ва унинг
молиявий барқарорлиги ва мустақиллигини таъминлаш;
- тадбиркорлик субъектининг технологик мустақиллигини таъминлаш ва унинг
технологик салоҳиятининг юқори рақобатдошлигига эришиш;
- тадбиркорлик субъекти бошқарувининг юқори самарадорлигига, унинг ташкилий
тузилишининг мақбуллигига эришиш;
- унинг интеллектуал салоҳиятидан фойдаланган ҳолда тадбиркорлик субъекти
ходимларининг юқори малакасини таъминлаш;
- тадбиркорлик субъектининг юқори даражадаги экологик софлигига эришиш,
ишлаб чиқариш фаолияти натижаларининг атроф-муҳит ҳолатига зарарли таъсирини
минималлаштириш;
- тадбиркорлик субъекти фаолиятининг барча жиҳатлари сифатли ҳуқуқий
ҳимоясини таъминлаш;
- тадбиркорлик субъектининг ахборот муҳити, тижорат сирларини муҳофаза
қилишни таъминлаш ва унинг барча хизматларини юқори даражада ахборот билан
таъминлашга эришиш;
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
818
- тадбиркорлик субъекти ходимларининг жисмоний ҳамда шахсий хавфсизлигини,
уларнинг капиталини, мулкий ва тижорат манфаатларини таъминлаш.
Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик фаолиятида иқтисодий хавфсизликни
таъминлаш юқоридаги каби кичик-кичик мақсадлар асосига қурилади. Тактик ёки айни
даражадаги тадбиркорлик субъектининг иқтисодий хавфсизлик тизими фаолиятининг
асосий мазмуни юзага келадиган реал таҳдидга жавобни ишлаб чиқишдан иборат бўлади.
Бизнинг томонимиздан таклиф этилаётган aйни даражадаги асосий қадамлар:
- иқтисодий хавфсизликка реал таҳдиднинг салбий таъсирини баҳолаш;
- ножўя таъсирларнинг сценарийларини ишлаб чиқиш;
- салбий таъсир сценарийларининг турли хил вариантлари учун зарарни баҳолаш;
- салбий таъсирнинг турли сценарийларига мувофиқ корхона имкониятлари ва
ресурсларини таҳлил қилиш;
- салбий таъсир сценарийларининг турли хил версияларига корхона жавобини
ишлаб чиқиш;
- салбий таъсирларга энг самарали ва мақбул жавобни танлаш.
Тактик даражадаги тадбиркорлик субъектининг иқтисодий хавфсизлик тизими
ишлаш вақти тадбиркорлик субъектининг ҳажмига боғлиқ бўлади. Агар тадбиркорлик
субъекти кичик бўлса, вақт қисқа, агар тадбиркорлик субъекти катта бўлса, вақт узоқроқ
давом этади. Бироқ корхонанинг иқтисодий хавфсизлик тизими фаолиятининг тактик
даражаси бир йилдан ошмаслиги керак. Иқтисодий хавфсизлик тизими фаолиятининг
узоқроқ даври истиқболли даражада ҳисобланади, у бир йилдан уч йилгача давом этиши
мумкин. Йирик тадбиркорлик субъектида бу муддат узайтирилиши мумкин. Мазкур
босқичдаги ишларнинг асосий мазмуни маҳсулот, хомашё ва материаллар учун
истиқболли бозорларни стратегик башорат қилиш, давлатнинг иқтисодиётга таъсири,
технология ва технологияларни ривожлантириш истиқболлари, потенциал рақобатчилар
пайдо бўлиш эҳтимоли, меҳнат бозори ва ижтимоий муносабатлар соҳасидаги давлат
сиёсати, ташқи шерикликни ривожлантириш истиқболлари, инновациялар ва бошқалар
шулар жумласидандир [16, 236-б]. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик фаолияти
иқтисодий хавфсизлигига тадбиркорлик субъектининг ҳуқуқий ва иқтисодий
муносабатлардаги ҳолати, ташкилий алоқалари, моддий ва интеллектуал ресурслари
таъсир қилади. Бунда унинг фаолияти ва молиявий барқарорлиги, тижорат
муваффақиятлари, самарали илмий ва техник ривожланиш кафолатланган бўлади.
Тадбиркорлик субъектининг иқтисодий хавфсизлиги ушбу субъектга бўлажак хавфсизлик
муаммолари ва таҳдидларининг олдини олиш қанчалик самарали бўлишига асосланади.
Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик фаолиятининг иқтисодий хавфсизлигини
таъминлаш энг муҳим вазифа сифатида қаралиши керак, бунда асосий мақсад иқтисодий
хавфсизликка таҳдидларнинг олдини олишнинг аниқ стратегиясини амалга оширилиши
ҳисобланади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
1. Ўзбекистан Республикаси Президентининг 2019 йил 14 майдаги “Тадбиркорлик
фаолиятини қўллаб-қувватлаш ва ҳимоя қилиш тизимини тубдан такомиллаштириш
чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-5718-сон фармони (манба: www.lex.uz)
2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Тадбиркорлик субъектларининг
ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш тизимини янада

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
819
такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-5490-сонли фармони,
27.07.2018 y. 2. Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитасининг расмий
сайти www.s a .uz
3. Abulqosimo H.P. Da la ning iq isodiy xa sizligi. O‘qu qo‘llanma. O‘zRPDJQ
akademiyasi, -T.: Akademiya, 2012. 102-103-pp.
4. Пименов Н. А. Управление финансовыми рисками в системе экономической
безопасности. Учебник. Москва.: 2020. С-25
5. Ю.А.Бурцев. Экономическая безопасность малого предпринимательства в России.
Научный журнал “Мир новой экономики”.: №1/2016. С-90
6. П.З.Ҳошимов. Тадбиркорликнинг иқтисодий хавфсизлигини таъминлаш концепцияси
ва тизими. “Иқтисод ва молия” илмий журнали-Т.: 2019/11. 24-б