Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 8
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
83
Ano a siya Ushbu maqolada a id min aqala da aholi saloma ligiga a’si
e u chi ekologik, ij imoiy a exnogen omilla keng ahlil qilingan. Ayniqsa, iqlimiy
sha oi la , sanoa chiqindila i, anspo osi ala i, ichimlik su i si a i a ye ning
sho‘ lanishi kabi omilla ning sog‘liq uchun xa i ko‘ ib chiqilgan. Sanoa
ko xonala i a a omobil anspo ining salbiy a’si i, shuningdek, adia siya,
ha oning i loslanishi a up oqdagi za a li moddala ning inson saloma ligiga
a’si i asosli dalilla bilan yo i ilgan.
Kali so‘zla a id min aqala , sog‘liq uchun xa , ekologik omilla , sanoa
i loslanishi, anspo chiqindila i, iqlim, su si a i
Anno a ion This a icle p esen s a de ailed analysis o en i onmen al, social,
and echnogenic ac o s a ec ing public heal h in a id egions. Pa icula a en ion
is paid o clima ic condi ions, indus ial emissions, ehicle pollu ion, d inking wa e
quali y, and soil salini y. The nega i e e ec s o indus ial en e p ises and
au omobile anspo , as well as he impac o adia ion, ai and soil pollu ion on
human heal h, a e ho oughly examined.
Keywo ds a id egions, heal h isk, en i onmen al ac o s, indus ial
pollu ion, ehicle emissions, clima e, wa e quali y
Insoniya a ixi da omida odamla sa olla dan xa o i da: keksalikka qada
qanday qilib sog'likni saqlash ke ak? Inson saloma ligi, ongi a ma judligiga qanday
xa omilla i a'si qiladi a ula dan qanday qochish mumkin? Ushbu muammo,
ayniqsa, si iliza siyalashgan jamiya a ilmiy- exnik a aqqiyo da ida dolza b
bo'lib qoldi. Tabia a Ye ning o'zga ishi insonning yashash sha oi la ini, ashqi a
ARIIT MINTAQALARDA AHOLI SALOMATLIGI
MUAMMOLARI
O’qi u chi; Ka ed a mudi i p o . S.R.Shodiye
Na DU Jumaqulo a Si o a
Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 8
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
84
ichki yashash muhi ini sezila li da ajada o'zga i di a bu o'zga ishla hozi gacha
asosan salbiy xa ak e ga ega a odamla ning sog'lig'iga xa ug'di adi. Jahon
sog'liqni saqlash ashkilo i sog'liqni saqlash ushunchasini "na aqa kasallik a
jismoniy nuqsonla ning yo'qligi, balki o'liq jismoniy, ma'na iy a ij imoiy
a o onlik hola i" deb a' i laydi . Shuning uchun "sog'liq" ushunchasi na aqa u li
o ganla a izimla ning no mal uzilishi a unk siyasida buzilishla ning yo'qligi
yoki ma judligi, balki ananing jismoniy i ojlanishi a unk sional imkoniya la i
da ajasi, uning o'zga u chan a o -muhi sha oi la iga moslashish doi asi si a ida
ham ko' ib chiqilishi ke ak. Bu shuni angla adiki, inson saloma ligi uning klinik a
unk sional a kibiy qismla ining bi ligidi . Fiziologik me'yo ning eng muhim
mezoni-bu o ganizmning ij imoiy a bi inchi na ba da mehna unk siyala ini
baja ishda biologik imkoniya la idan eng sama ali oydalanish qobiliya i, ashqi
muhi ning o ib bo ayo gan alabla iga moslashish qobiliya i, shu bilan bi ga uning
aoliya da ajasini ez oq a sama ali oq iklash. Shunday qilib, na aqa jismoniy,
balki uhiy a axloqiy saloma lik ham za u . Inson saloma ligi xa i a ij imoiy xa
ushunchasi Sog'liqni saqlash xa i haqida suhba lashishdan oldin, sog'liq uchun
xa nima degan ushunchani hal qilishingiz ke ak? Ushbu a' i sog'liq uchun xa ni
baholash bo'yicha qo'llanmada kel i ilgan. Inson saloma ligi uchun xa -bu ma'lum
bi a'si qilish sha oi ida insonning yashash muhi i omilla ining ma'lum bi odamla
gu uhiga a'si i na ijasida i ojlanishi mumkin bo'lgan za a li a'si la ning miqdo iy
a yoki si a xususiya la i. Inson saloma ligi uchun xa jismoniy, kimyo iy a
biologik bo'lishi mumkin. A id min aqa qu gʻoqchil, choʻl iqlimiga ega hudud
boʻlib, kam yogʻin (150-200 mm), ka a ha o a a qla i, pas namlik a doimiy su
oqimla i yoʻqligi bilan xa ak e lanadi. Bu hududla da oʻsimlikla siy ak yoki yoʻq,
up oqla i boshlangʻich hola da boʻladi a abiiy nu ash kuchli. A id min aqala
opik, sub opik a moʻ adil iqlimli hududla da, ayniqsa ma e ikla ichka isida a
nam ha o oqimla i ogʻla bilan oʻsilgan joyla da uch aydi. Bunday hududla aholi
u mush a zi uchun ancha mu akkab. Bunday min aqala da aholi saloma ligi uchun
Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 8
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
85
ha ug’du u chi asosiy omilla sanoa ko xonala i, iqlim, i loslangan su , anspo
osi ala i asosiy omilla hisoblanadi. Tashqi muhi omilla i. Inson o‘z a o ini o’ ab
olgan ashqi muhi bilano‘za o munosaba da bo’ladi. Su , ha o, o'simlikla ,
hay ono dunyosi, oziq-o qa mahsulo la i, yashash joyi, kiyim-kechagi, sho qin,
eb anish, adia sion nu lanish, u li do i osi ala i, biologikp o ilak ik p epa a la ,
zamona iy ha o layne la i, qishloq xo'jalik za a kunandala igaqa shiishla iladigan
xilma-xil zaha li kimyo iy moddala a boshqala insonni o' ab
olganmuhi hisoblanadi, sanab o' ilgan omilla esa insonning jismoniy a uhiy
saloma ligiga be osi ao’z a’si ini ko' sa adi. Yashash sha oi idagi ij imoiy
muammola ham insonsaloma ligiga a’si qilishi mumkin.
1-jad al. Geog a ik omilla a ula ning aholi saloma ligiga a’si i
№
Geog a ik omil
Ta si i
Saloma likka a’si i
1
Iqlimiy sha oi
Keskin kon inen al iqlim,
issiq yoz, so uq qish
Issiqlik u ishi, yu ak-qon
omi kasallikla i,
shamollash, alle giya
2
O olboʻyi ekologik
inqi ozi
Qu uq dengiz ubi, uzli
chang, pes i sidla
Na as olish kasallikla i,
sa a on, gepa i , onalik
muammola i
3
Togʻ a ekislik
a qla i
Togʻla da kislo od kamligi,
ekislikda yuqo i ha o a
Yu ak, o‘pka muammola i,
bo‘g‘im kasallikla i
4
Ichimlik su i si a i
Ni a , o , sul a la
miqdo i yuqo i
Qon kasallikla i, lyuo oz,
ichak yuqumli kasallikla
5
Ha oning
i loslanishi
Sanoa gazla i, anspo
chiqindila i
As ma, b onxi , o‘pka
sa a oni
6
Tup oq si a i a
sho‘ lanish
Kimyo iy o‘g‘i la ,
pes i sidla , sho‘ ye la
Oziq-o qa si a i pas ,
zaha lanish, i amin
anqisligi
Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 8
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
86
7
Aholi zichligi
Yi ik shaha la da zichlik,
anspo ko‘pligi
In eksion kasallikla ,
s ess, uhiy muammola
8
Radia siya a
zilzila xa i
U an konla i, abiiy
adia siya, seysmik aollik
Sa a on, gene ik buzilishla ,
sog‘liq xa i
Kasallikla ni yuzaga kelishida abiiy sha oi la ni ashkil qilu chi alohida
komponen la ham ma judki, ay im hola la da epidemik kasallikla yuzaga keladi.
Bu hola i loslangan ha o, su , up oq bilan be osi a bog’liqdi . Ma’lumki abia da
sodi bo’ladigan namlik almashinu i, biogen almashinu , abio ik almashinu
ja ayonla i kimyo iy elemen la ning hosil bo’lishi, pa chalanishi, geokimyo iy
mig a sion ja ayonla ga o ilishini iklaydi. Kimyo iy elemen la ning ay imla i
adiak i aol bo’lishi mumkin. Tup oq abia komponen la i ichida eng i loslangan
muhi ni hosil qiladi. Inson sog'lig'ining yomonlashishi uchun ij imoiy xa
omilla ini ob'ek i ahlil qilishdan oldin "xa " a "ij imoiy"asosiy ushunchala ini
aniqlash ke ak. Pozi i is ik me odologiya doi asida xa ob'ek i a an olinadigan
ak si a ida alqin qilinadi a "eh imollik", "xa " a "sog'liqqa za a " oi ala i bilan
bog'liq. Ushbu yondashu ning asosiy yo'nalishi "xa ning yuzaga kelishi eh imoli
a uning oqiba la ining jiddiyligi (ko'lami) mahsulo i" a "ma'lum bi hodisa
eh imoli a uning salbiy oqiba la i kombina siyasi" kabi xa la ning a qlanishidi .
Sanoa aoliya i, ayniqsa og'i ishlab chiqa ish a kimyo iy qay a ishlash bilan
bog'liq bo'lganla , ko'pincha inson saloma ligiga salbiy a'si ko' sa ishi mumkin
bo'lgan za a li qo'shimcha mahsulo la ni kel i ib chiqa adi. Tu li ko xona a
ab ikala omonidan chiqa iladigan bu za a li mahsulo la ga ha o a su ni
i loslan i u chi moddala , zaha li kimyo iy moddala , og'i me alla , za achala
ki adi. Ushbu moddala ning a o -muhi ga a qalishi na as olish kasallikla i, yu ak-
qon omi kasallikla i, ne ologik kasallikla a sa a on kabi bi qa o sog'liq
muammola iga olib kelishi mumkin . So'nggi o'n yillikla da kuza ilgan jadal
sanoa lash i ish a u baniza siya a o -muhi ga za a li i loslan i u chi
Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 8
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
87
moddala ning chiqa ilishini kuchay i di. Chiqindila ni boshqa ishning no o'g' i
usulla i, a o -muhi ni muho aza qilish qoidala ining sus ligi a iq isodiy o'sishni
aholi saloma ligidan us un qo'yish kabi omilla muammoni yanada kuchay i di.
Na ijada, sanoa zonala i yaqinida yasho chi jamoala ko'pincha i loslanish bilan
bog'liq sog'liq muammola ining asosiy qismini o'z zimmala iga oladila .
Ko xonala a ab ikala omonidan ishlab chiqa ilgan za a li mahsulo la ning inson
saloma ligiga a'si ini ushunish ushbu a'si la ni yumsha ish uchun sama ali
s a egiyala ni ishlab chiqish uchun juda muhimdi . Sanoa i loslan i u chi
moddala ning manbala i, a kibi a a qalishini o' ganish o qali adqiqo chila
ula ning sog'liq uchun po en sial xa la ini baholashla i a aholi saloma ligini
himoya qilish uchun maqsadli adbi la ni shakllan i ishla i mumkin. Sanoa
aoliya ining za a li mahsulo la ining inson saloma ligiga a'si i ko'p qi ali bo'lib,
i loslan i u chi moddala ning u i a kon sen a siyasi, a'si qilish mudda i a
shaxsla ning sezgi ligi kabi omilla ga qa ab o'zga adi. Ol ingugu dioksidi (SO2),
azo oksidi (NOx), uchu chi o ganik bi ikmala (VOC) a za acha moddala (PM)
kabi ha odagi i loslan i u chi moddala na as olish izimiga chuqu ki ib, na as
olish yo'lla i in ek siyala ini kel i ib chiqa ishi, as mani kuchay i ishi a xa ni
oshi ishi mumkin. o'pka sa a oni. Hozi gi aq da insonla hayo ida anspo
osi ala i muhim ahamiya kasb e moqda. Kundalik u mushimizni a omobil
anspo isiz asa u qila olmaymiz. Axi a omobilla bizni uzog’imizni yaqin
qilib, qimma li bo’lgan aq imizni ejashda juda ka a ol o’ynaydi. Umuman
olganda, a omobil - mus aqil ene giya manbayiga ega bo’lgan, qu uqlikda, elssiz
yo’lla da yuk a odamla ni ashishga yoki unga o’ na ilgan qu ilmala yo damida
maxsus ishla ni baja ishga mo’ljallangan kam o abellik a xa sizlikka ega
bo’lgan g’ildi akli mashina hisoblanadi. A omobil so’zi g ekcha au os ya’ni o’zi
a lo incha mobilis ha aka lanu chi degan ma’noni angla adi. Kelib chiqish a ixiga
naza soladigan bo’lsak, dunyoda ichki yonu d iga eliga ega ilk a omobil 1885-
yilda Ka l Benz omonidan ix i o qilingan. Keyinchalik esa a omobilsozlik sohasi
Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 8
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
88
F ansiya, AQSH, Ge maniya a Yaponiya kabi dunyoning bi qa o mamlaka la ida
i ojlana bo di. A omobilsozlik a mashinasozlik sohala i anchagina da omadga
boy yo’nalishla dan bi idi . Oddiy misol qilib Yaponiya a Ge maniya
mamlaka la ini oladigan bo’lsak, jahon u ushidan keyin ha omonlama anchagina
o qaga ke gan bo’lsada, bu ikki da la qisqa aq ichida mashinasozlik a
a omobilsozlik sohala ini i ojlan i ish hisobiga juda ez u sa la da o’zini iklab
oldi. Negaki, a omobilla ha aka langan aq da ichki yonu d iga ella ida yoqilg’i
mahsulo la ining o’liq yonmasligi na ijasida o’zidan a o -muhi ga 200 dan o iq
za ali moddala chiqa adi. A omobil anspo idan chiqadigan asosiy chiqindila ga
qo’ g’oshindan ayyo langan ba a eyala , plas massali ichki bezak elemen la i,
a omobil shinala i, a omobil anasining me al bo’lakla i. Ha yili eski
a omobilla ning anasini e i ib, qay a ishlash ja ayonida ham juda ko’p miqdo da
me all za ala i a mos e aga ko’ a iladi. S a is ik ma’lumo la ga qa aganda
i ojlangan mamlaka la da a omobilla a mos e aga yiliga 31 mln onnadan o iq
za a li gazla chiqa a ekan. Bu ko’ sa kich Rossiya Fede a siyasida 22 mln onnani
ashkil e adi. Umuman olganda a omobilla , anspo -yo’l majmuala i a o ni
i loslanishiga olib kelu chi asosiy manbala dan bi idi . Shu jumladan, su
ha zala ining i loslanishida a omobilla muhim ol o’ynaydi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i
1. Ka imo I.A. Yuksak ma’na iya – yengilmas kuch. – Toshken : Ma’na iya ,
2008.
2. Salimo R.X. Aholi geog a iyasi. – Toshken : Uni e si e , 2010.
3. Abdullaye A.A., To‘ aye S.K. O‘zbekis on abiiy geog a iyasi. – Toshken :
O‘qi u chi, 2007.
4. Xodjaye N.H., Abdu ahmono Q. Ekologiya a a o -muhi muho azasi. –
Toshken : Fan, 2009.
