INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
831
INVESTITSIYA FAOLIYATIDA RISKLARNI BAHOLASH
USULLARI
Xomi o Komiljon Zoi o ich1, Zohido a Ruxso a Komiljon qizi2
1Toshken da la iq isodyo uni e si e i p o esso i,
2Toshken da la iq isodyo uni e si e i magis i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17317662
Anno a siya. Ushbu maqolada biznesga asosli moliya iy qa o la qabul qilishga yo dam
be adigan boshqa u hisobida in es i siya aoliya ida yuzaga keladigan iskla ni baholashning
asosiy usulla i ko’ ib chiqiladi. Boshqa u qa o la i si a ini oshi ish maqsadida iskla ni
baholashning in eg a siyalash masalala iga alohida e’ ibo qa a iladi. Shuningdek, maqolada
iskla ni baholash usulla ini qo’llash a ula ning sama ado ligini baholashning amaliy jiha la i
adqiq e ilgan.
Kali so’zla : in es i siya, in es i siya aoliya i, isk, in es i siya iski, iskni baholash,
iskni baholash usulla i, ahlil.
Uzluksiz a akkalchilik a noaniqlik, ya’ni iskning ma judligi adbi ko lik aoliya ining
aj almas a kibiy qismi bo’lib, na aqa muammola ni kel i ib chiqa adi, balki moliya izimining
dinamik i ojlanishini ag’ba lan i adi. Bozo dinamikasi bilan o’yingan zamona iy iq isodiyo
moliya iy aollik sha oi ida doimiy o’zga ishla , bozo ish i okchila ining xa i-ha aka la idagi
o’zga ishla a bozo kon’yunk u asining eb anishla i bilan a si lanadi.
Iq isodiyo ning cheklangan ba qa o ligi sha oi ida moliya iy aziya ning noaniqligi o ib
bo ishi, iskning oldindan ay ib bo’lmaslik da ajasini aks e i u chi asosiy ko’ sa kichga
aylanishi ma’lum bo’ladi.
In es i siya aoliya i - in es i siya aoliya i sub’ek la ining in es i siyala ni amalga
oshi ish bilan bog’liq ha aka la i majmuidi [1].
In es i siya aoliya i ja ayonida iskla ni o’ ganish in es i siya loyihasi maqsadla iga
e ishishga salbiy a’si ko’ sa ishi mumkin bo’lgan omilla ni aniqlash a baholashning izimli
ja ayonidi . Asosan, bu in es i siya loyihasini amalga oshi ishga sezila li a’si ko’ sa ishi
mumkin bo’lgan is almagan hola la ning yuzaga kelish eh imolini ahlil qilishdi [2]. Po ensial
iskla ni ahlil qilish na aqa ula ning yuzaga kelish eh imolini baholashni, balki salbiy
oqiba la ni minimallash i ish a nazo a qilish usulla i a s a egiyala ini ishlab chiqishni ham
o’z ichiga oladi. Bu ja ayon in es i siya loyihasi oldiga qo’yilgan azi a a maqsadla ga yanada
sama ali e ishishni a’minlab, yuzaga kelishi mumkin bo’lgan ahdidla ni oldindan boshqa ish
imkonini be adi.
Das labki bosqichda loyihani mu a aqiya li amalga oshi ish uchun mumkin bo’lgan
ahdidla ni kel i ib chiqa adigan egishli elemen la ni aniqlash a ula ning muhimlik da ajasini
baholash amalga oshi iladi.
Riskni o’ ganish o’za o bog’liq ikki u ga bo’linadi: si a a miqdo iy ahlil. Risk
omilla i, sohala i a u la ini aniqlashga qa a ilgan ahlil si a ahlili deb a aladi. Riskla ni
baholashning ushbu usuli nisba an soddaligi bilan aj alib u sa-da, o’z oldiga na aqa yuzaga
kelishi mumkin bo’lgan iskla ni, balki muayyan aoliya ni amalga oshi ish ja ayonida ula ning
da ajasiga a’si e u chi omilla ni aniqlash azi asini ham qo’yadi. In es i siya loyihasi
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
832
iskla ining si a ahlili kon eks ida ula ni aniqlash yo’nalishiga u g’u be iladi, bu esa ahliliy
ja ayonning muhim elemen i hisoblanadi.
Bizningcha, in es i sion iskla ni sama ali o’ ganish na aqa xilma-xil u dagi iskla ni
sinchko lik bilan ko’ ib chiqish, ula ning yuzaga kelish sababla ini aniqlash, yuzaga kelishi
mumkin bo’lgan oqiba la ni ahlil qilish a ula ni kamay i ish bo’yicha akli la ni ishlab
chiqishni, balki miqdo iy baholashga o’ ishni ham o’z ichiga oladi. Bu muayyan loyiha uchun
aniqlangan xa a la ni kamay i ish bo’yicha akli e ilayo gan cho a- adbi la ning qiyma ahlilini
o’ kazishni angla adi [3]. Yakuniy na ijaning belgilangan da ajadan pas ga ushish eh imolini
ko’ ib chiqishga, shuningdek, p ognoz qilinayo gan za a ni uning yuzaga kelish eh imoliga
ko’pay i ishga asoslangan iskla ni baholash miqdo iy deb a aladi. Tahlilning bu usuli na aqa
indi idual iskla ko’lamini, balki umuman loyiha iskining umumiy da ajasini ochib be u chi
aqamli qiyma la ni ya a adi.
Po ensial iskla ni ahlil qilishda eng keng a qalgan yondashu la si a ida quyidagila ni
kel i ish mumkin [2]:
1. Eh imollik ahlili (s a is ik usul): ushbu yondashu modelda qu ish a hisoblash
eh imollik naza iyasining asosiy amoyilla iga mu o iq amalga oshi ilishini naza da u adi, bu
esa miqdo iy xa ni ahlil qilish ja ayoniga yuqo i qa ’iylik da ajasini be adi. Yo’qo ishla ning
yuzaga kelish eh imoli o’ gan da uchun s a is ik ma’lumo la bilan o’za o a’si o qali
aniqlanadi, bu esa o’ mishdagi endensiyala a oqeala ni pux a hisobga olishni a’minlaydi.
Ushbu usul na aqa isk zonala ini aj a ishni, balki in es i siyala ning ye a liligini baholashni,
shuningdek, isk koe i siyen ini hisoblashni ham o’z ichiga oladi. Oxi gisi i odalaydi
ku ilayo gan oydaning umumiy sa langan mablag’la hajmining loyiha doi asida
sa langan umumiy esu sla ga nisba iga ko’pay masi.
2. Das labki ma’lumo la ga ki ish cheklangan yoki umuman ye a li bo’lmagan
aziya la da xa la ni ekspe ahlili alab qilinadigan usul hisoblanadi. Yondashu ning mohiya i
a akkalchilikni ha omonlama baholashni amalga oshi ish uchun aniqli mu axassisla
gu uhining bilimla idan oydalanishdan ibo a . Ula loyihani a uning alohida ja ayonla ini
diqqa bilan ahlil qiladila , na aqa ma’lum bo’lgan xa omilla ini, balki amalga oshi ish
ja ayonida yuzaga kelishi mumkin bo’lgan noaniqlikla ni ham hisobga oladila .
3. O’xshashlik usuli: o’ gan shunga o’xshash loyihala ning mu a aqiya la ini jo iy
loyihaga moslash i ish uchun ula ning aj ibasi a na ijala iga mu ojaa qilishni o’z ichiga oladi.
Ushbu yondashu akli e ilayo gan loyihaning ichki a ashqi muhi sha oi la i o’xshash
omilla ga sezila li da ajada o’xshash bo’lganda qo’llaniladi.
4. Ba qa o likni baholash usuli yoki k i ik nuq ala ni hisoblash deb ham a aladigan k i ik
da aja ko’ sa kichla ini o’ ganish loyihani amalga oshi ish sha oi la ining mumkin bo’lgan
o’zga ishla i nuq ai naza idan loyihaning ba qa o ligini aniqlashga qa a ilgan.
5. K i ik da aja ko’ sa kichla ini o’ ganish usuli, shuningdek, ba qa o likni baholash usuli
yoki k i ik nuq ala ni hisoblash deb ham a aladi, uni amalga oshi ish sha la ining mumkin
bo’lgan o’zga ishla i nuq ai naza idan loyihaning ba qa o ligini aniqlashga qa a ilgan.
6. Loyihaning sezgi ligini ahlil qilish na aqa asosiy o’zga u chila qiyma la ining
o’zga ishi loyihaning umumiy sama ado ligiga qanday a’si qilishini baholash, balki ula ni u li
kon eks la da yoki s sena iyla da loyiha na ijala iga aylan i ish imkonini be adi.
7. Loyiha i ojlanishining mumkin bo’lgan s sena iyla ini adqiq qilish usuli shu bilan a q
qiladiki, u loyiha i ojlanishining bi nech a a ian la ini uning kelajagining u li imkoniya la ini
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
833
hisobga olgan holda ya a ishni o’z ichiga oladi. Bunda na aqa op imis ik a eng eh imoliy
s sena iyla ahlil qilinadi, balki omilla o’zga ishining pessimis ik a ian i ham inoba ga olinadi.
Shuningdek, s a is ik usul, sezgi likni ahlil qilish usuli (sensi i i y analysis),
s sena iyla ni ahlil qilish usuli, qa o la da ax i usuli ham keng a qalgan [4].
Ko’ sa ilgan usulla ni qo’llash na aqa in es i siya loyihasi iskla ini miqdo iy ahlil
qilish, balki ushbu omilla uning umumiy sama ado ligiga qanday a’si ko’ sa ishini aniqlash
imkonini be adi. In es i sion iskni baholashning s a is ik usulini qo’llashdagi muhim
qiyinchilikla dan bi i olingan na ijala ni alqin qilishning mu akkabligidi . S a is ika aniq
aqamla a aqamli ko’ sa kichla ni aqdim e sa-da, ula ni o’g’ i ushunish, ayniqsa bu sohada
chuqu bilimga ega bo’lmaganla uchun qiyinchilik ug’di ishi mumkin. S a is ik ahlil
yo damida olingan xulosala in es i siya sohasida asosli qa o la qabul qilish uchun oydali
bo’lishi uchun pux a alqin a kon eks ni alab qiladi. Bundan ashqa i, boshqa omilla ning
a’si ini hisobga olmagan holda bi omilning o’zga ishini izolya siya qilish imkoniya i
cheklangan. Masalan, sezgi likni ahlil qilishda a ba qa o likni ekshi ish usulla ida ko’pincha
u li o’zga u chila ning a’si ini aj a ishda qiyinchilikla yuzaga keladi, bu esa na ijala ning
ishonchliligini a p ognozla ning aniqligini pasay i ishi mumkin. S a is ik usulla dan oydalanish
ushbu cheklo la ga e’ ibo li munosaba da bo’lishni a in es i siya iskiga a’si qilu chi
omilla ning mu akkabligini hisobga olish uchun qo’shimcha s a egiyala ni ishlab chiqishni alab
qiladi.
, (1)
bunda, - o’ acha axmin qilingan miqdo ;
- - ha bi hodisa uchun qiyma ;
- axminiy qiyma ;
- kuza u la soni.
Yakuniy qa o qabul qilish uchun po en sial na ijaning o’zga u chanlik da ajasini
sinchko lik bilan baholash ke ak. Teb anu chanlik ku ilgan o’ acha qiyma ning og’ish
o’lcho idi . Real amaliyo da ko’pincha bi -bi i bilan chamba chas bog’liq bo’lgan ikki a mezon
- dispe siya a o’ acha k ad a ik che lanish yo damida baholanadi.
Dispe siya biz uchun o’ acha qiyma ga nisba an a ia siya ko’ sa kichi bo’lib,
o’lchashda muhim ahamiya ga ega.
. (2)
In es i siya loyihasining o’ acha qiyma iga nisba an da omadli bo’lishi uchun a ia siya
koe i siyen idan oydalaniladi, u loyiha bilan bog’liq a akkalchilik a noaniqlik da ajasini
baholash imkonini be adi. Va ia siya koe i siyen ining qiyma i qanchalik yuqo i bo’lsa, loyiha
na ijala i a xa aja la ining uning o’ acha qiyma iga nisba an a qoqligi shunchalik ka a bo’ladi.
Shu sababli, a ia siya koe i siyen ini ba a sil ahlil qilish in es i siya loyihasini adqiq e ish
ja ayonida muhim qadam hisoblanadi. Amaliyo da bu o’ acha qiyma ga nisba an xa da ajasini
baholash imkonini be u chi s anda og’ish ko’ sa kichi bo’lib xizma qiladi.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
834
(3)
Asosiy ko’ sa kich a ia siya koe i siyen i bo’lib, u 0 dan 100% gacha o aliqda o’zga ib
u adi. Belgilangan shkala bo’yicha a ia siya koe i siyen i qiyma la ini quyidagicha baholash
mumkin: 10% dan kam - pas o’zga u chanlikni, 10-25% - o’ acha o’zga u chanlikni, 25% dan
yuqo i qiyma la yuqo i o’zga u chanlikni a si laydi. Aga mo’ljallangan oyda da ajasi bi xil
bo’lsa, pas s anda og’ish bilan in es i siyala ishonchli oq hisoblanadi, bu esa mo’ljallangan
oydaga e ishish eh imoli (da omadlilik a ia siyasi) ning kam oq o’zga u chanligini ko’ sa adi.
In es i siyala ni anlash bo’yicha qa o qabul qilish, ayniqsa, o’ acha da omadlilikning u li
qiyma la iga ega bo’lgan imkoniya la ni aqqoslashda juda mu akkab bo’ladi. Bunday
aziya la da in es i siyala o’g’ isida qa o qabul qilishda asosiy omil a ia siya koe i siyen i
bo’lib, u da omadlilikka bog’liq bo’lgan a akkalchilik o’lcho idi . O’zga u chanlik
koe i siyen i pas oq bo’lgan in es i siya loyihala i a zal oq hisoblanadi, chunki ula
da omadlilik a a akkalchilikning yanada oydali kombina siyasini i odalaydi. Bunday
yondashu chuqu oq a asosli ahlilni a’minlaydi, shuningdek, in es i siya s a egiyala ini
oqilona belgilash imkonini be adi.
In es i sion loyihalash ja ayonida iskni baholash uchun sezgi likni ahlil qilish usuli
keng qo’llaniladi [5]. Ushbu usul a akkalchilikni na aqa ma hum ahdid si a ida ko’ ib chiqadi,
balki a akkalchilikni eksplua a siya sha oi idagi o’zga ishla ning loyihaning asosiy
ko’ sa kichla iga a’si i o’lcho i si a ida o’ ganish imkonini be u chi osi adi .
In es i siya loyihasi mu a aqiya ining so kel i ilgan da omad, ichki da omadlilik
me’yo i a boshqala kabi asosiy ko’ sa kichla iga u li omilla ning a’si ini chuqu o’ ganish
sezgi lik ahlilining asosiy maqsadi hisoblanadi [6].
Riskla ni baholash usulla ini o’ ganish zamona iy biznesda oqilona s a egik qa o la
qabul qilish uchun sama ali ahlilning aj almas ahamiya ini a’kidlaydi. Usulla ni ko’ ib chiqish
ula ning a zallikla i a kamchilikla ini aj a ib ko’ sa ish imkonini be adi, bu esa moliya iy
xa a la ni baholashga kompleks a moslashu chan yondashu uchun asos ya a adi.
Ta’kidlash joizki, iskla ni baholashning u li usulla ini bi galikda qo’llash moliya iy
ja ayonla ni chuqu oq ushunishga yo dam be adigan kompleks a dinamik yondashu bo’lib,
bozo ning o’zga u chanligi sha oi ida ashkilo ni yanada ba qa o boshqa ishni a’minlaydi.
Boshqa u hisobiga zamona iy uslubiyo la ni aol jo iy e ish biznes olamida imkoniya la ni
yanada aniq oq aniqlash a iskla ni sama ali boshqa ish is iqbolla ini ochadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekis on Respublikasining 2019-yil 25-dekab dagi O‘RQ-598-sonli
«In es isiyala a in es isiya aoliya i o‘g‘ isida»gi qonuni.
2. Аскинадзи, В. М. Инвестиционный анализ: учебник для академического
бакалавриата: для студентов высших учебных заведений, обучающихся по
экономическим направлениям / В. М. Аскинадзи, В. Ф. Максимова. – Москва: Юрайт,
2019. – 422 с.
3. Amono a N.U. Loyiha iy moliyalash i ish. O‘qu qo‘llanma. -T.: Inno asion
i ojlanish nash iyo ma baa uyi. 2023. – 280 b.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
835
4. Инвестиции: учебное пособие для студентов, обучающихся по
специальности «Финансы и кредит» / [М. В. Чиненов и др.]. – 3-е изд., стереотипное. –
Москва: КноРус, 2020. – 364 с.
5. Цало И.М. Инвестиции и инвестиционный анализ / И.М. Цало – Челябинск:
ЮУрГУ, 2019 – 185 c.
6. Xo’jamqulo D.Yu., Mama o B.S. Ismailo D.A. In es i siya loyihala ini
boshqa ish. Da slik. – T.: «Iq isod-moliya», 2021. – 295 b.
