9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
MUSIQA VA RITMIK HARAKATLAR ORQALI BOSHLANG‘ICH SINF
O‘QUVCHILARIDA IJODIY FIKRLASH VA IJTIMOIY KO‘NIKMALARINI
RIVOJLANTIRISH
Mualli la : Hay baye a Sayyo a Raximbe gano na 1, Mumino a Fe uza Fa xodo na 2
A iliya siya: Xalqa o No dik uni e si e i “Pedagogika”, ka ed asi /b do sen , p. . .d
(PhD) 1, Xalqa o No dik uni e si e i 2 –bosqich magis an i 2
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17319024
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada musiqa a i mik ha aka la ning boshlang‘ich sin o‘qu chila ida ijodiy
ik lash a ij imoiy ko‘nikmala ni i ojlan i ishdagi ahamiya i yo i ilgan. Tadqiqo ning asosiy
maqsadi – musiqiy- i mik mashg‘ulo la ni a’lim ja ayoniga in eg a siyalash o qali
o‘qu chila da mus aqil ik lash, emo sional ba qa o lik a ij imoiy hamko likni shakllan i ish
imkoniya la ini aniqlashdan ibo a . Me odologiya si a ida ilmiy adabiyo la ahlili, kuza ish,
suhba a so‘ o nomala qo‘llanildi, shuningdek 4-sin o‘qu chila i bilan musiqiy
mashg‘ulo la ashkil e ilib, unda ijodiy i mik imp o iza siya a ha aka o qali hikoya qilish
me odla i sino dan o‘ kazildi. Das labki na ijala mazku yondashu la o‘qu chila ning
mus aqil qa o qabul qilish, ijodiy asa u a gu uhda hamko lik qilish ko‘nikmala ini
i ojlan i ishga ijobiy a’si ko‘ sa ishini ko‘ sa moqda. Maqola yakunida boshlang‘ich a’limda
musiqiy- i mik mashg‘ulo la ni izimli jo iy e ish hamda o‘qi u chila uchun me odik
qo‘llanmala ishlab chiqish bo‘yicha a siyala be ilgan.
Kali so‘zla : musiqa a’limi, i mik ha aka la , ijodiy ik lash, ij imoiy ko‘nikmala , boshlang‘ich
a’lim.
KIRISH
Shidda bilan i ojlanib bo ayo gan zamona iy a’lim ja ayonida o‘qu chila dan
aqa gina ayyo bilimla ni o‘zlash i ish emas, balki mus aqil ik lash, ijodko lik a
ij imoiy hamko lik ko‘nikmala ini namoyon e a olish alab qilinmoqda. XXI as
a’limining asosiy chaqi iqla idan bi i – bolala da k ea i a akku ni shakllan i ish a
ula ni jamiya ga aol, ijodiy shaxs si a ida ayyo lashdi . Shu nuq ayi naza dan, musiqa
a i mik ha aka la boshlang‘ich sin o‘qu chila i uchun na aqa es e ik a biya
osi asi, balki shaxsning aqliy, emo sional a ij imoiy i ojlanishini qo‘llab-
qu a lo chi muhim pedagogik mexanizm si a ida qa aladi.
Ri mik mashqla a musiqiy aoliya la bolala ning diqqa ini jamlash, mo o ik
ko‘nikmala ini mus ahkamlash, ijodiy asa u ini boyi ish a ij imoiy muloqo ini
aollash i ishga yo dam be adi. Shu bilan bi ga, bunday aoliya ula ni hayo iy
aziya la da ezko qa o qabul qilishga, jamoada ishlashga a o‘z ik ini e kin i oda
e ishga o‘ ga adi. Shu sababli musiqa a i mik ha aka la in eg a siyalashgan a’lim
ja ayonida o‘qu chila ning ha omonlama i ojlanishida beqiyos imkoniya la
ya a adi.
Mazku ja ayonni amalga oshi ish da la siyosa i da ajasida ham qo‘llab-
qu a lanmoqda. Jumladan, O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2020-yil 6-
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
noyab dagi qa o ida a’lim- a biya izimini yanada akomillash i ish, o‘qu chila da
mus aqil a ijodiy ik lashni i ojlan i ish, shuningdek, o‘qi u chila ning me odik
aoliya ini mode niza siya qilish us u o azi ala si a ida belgilangan. Shuningdek,
PF-5847-son Fa monda (2019-yil) “Ta’lim izimini 2030 yilgacha i ojlan i ish
konsepsiyasi” asdiqlanib, unda yoshla ni ha omonlama i ojlan i ish, ula ni san’a
a madaniya ga keng jalb e ish, k ea i ko‘nikmala ini i ojlan i ish muhim
us u o likla dan bi i si a ida qayd e ilgan.
TADQIQOT MUAMMOSI
Zamona iy a’lim izimida o‘qu chila da na aqa bilimla ni egallash, balki ijodiy
ik lash, emo sional ba qa o lik a ij imoiy hamko lik ko‘nikmala ini i ojlan i ishga
ham ka a e’ ibo qa a ilmoqda. Bi oq boshlang‘ich a’limda musiqiy i mik mashqla
a ha aka la ning mazku maqsadla ga e ishishdagi imkoniya la i ye a licha chuqu
adqiq qilinmagan. Ma jud da slik a me odik qo‘llanmala ko‘p oq musiqiy
sa odxonlikni shakllan i ishga qa a ilgan bo‘lib, musiqaning kogni i i ojlanish,
ijodiy a akku a ij imoiy ko‘nikmala ni mus ahkamlashdagi oliga kam oq e’ ibo
qa a ilgan.
Shuningdek, i mik ha aka la ning s essni kamay i ish, mo o ika
ko‘nikmala ini i ojlan i ish a o‘qu chila da ij imoiy aoliya ni kuchay i ishdagi a’si i
ye a li da ajada izimli asosda o‘ ganilmagan. Shu sababli adqiqo ning asosiy
muammosi — musiqa a i mik ha aka la ni boshlang‘ich a’lim ja ayoniga sama ali
in eg a siya qilish o qali o‘qu chila da ijodiy ik lash a ij imoiy ko‘nikmala ni
i ojlan i ishning ilmiy-me odik asosla ini aniqlashdan ibo a .
ADABIYOTLAR SHARHI
Mamlaka imizda yosh a lodni a anpa a lik uhida, milliy an’anala imizga
hu ma bilan a biyalash a ula ni madaniya hamda san’a sohasiga keng jalb
e ishga alohida e’ ibo qa a ilmoqda. Shu bilan bi ga, bolala ni san’a a madaniya ga
jalb qilish ula ning shaxsiy i ojlanishida muhim omil si a ida qa alib, mak abla da
musiqiy a’lim ja ayoniga i mik mashqla ni ki i ish o qali sama ado likka e ishish
za u ligi a’kidlanmoqda.
Musiqa a’limi o‘qu chila ning es e ik, uhiy, kogni i a jismoniy i ojlanishiga
sezila li a’si ko‘ sa adi. Musiqa na aqa san’a , balki inson uhiya i a xo i asini
i ojlan i ishda ham sama ali osi a hisoblanadi. Shu sababli musiqa sa odi
boshlang‘ich sin la da o‘qu chila ning musiqiy bilimla ini ongli akomillash i ish,
musiqiy asa la ni id ok e ish a ula ni i odalash ko‘nikmala ini shakllan i ishda
muhim o‘ in u adi (Fo obiy, 2004).
Kuchli naza iy manbala dan bi i si a ida O. Yu. Kuche o a (2016) musiqiy- i mik
a biya o‘qu chila ning i m uyg‘usi, mo o ik ko‘nikmala i hamda jamoada ishlash
qobiliya ini i ojlan i ishdagi ahamiya ini ko‘ sa adi. Shuningdek, musiqiy o‘yinla a
aqsla o‘qu chila da na osa uyg‘usi, emo sional ba qa o lik, diqqa ni jamlash a
eslab qolish qobiliya la ini mus ahkamlashda muhim osi a si a ida alqin e iladi.
Shuningdek, musiqiy i mik ha aka la o qali o‘qu chila da i oda iy si a la ham
i ojlanishi kuza iladi. Masalan, ma sh musiqasi os ida baja iladigan ha aka la
e iklik a g‘ay a ni uyg‘o sa, aqs elemen la i qu onch a ichki his- uyg‘ula ni
i odalash imkonini be adi. Shu jiha dan musiqiy ana usla qo‘l a oyoq mo o ikasini
mus ahkamlash, sog‘lom u mush a zini shakllan i ish a ij imoiy hamko likni
i ojlan i ishda alohida ahamiya ga ega (Sickle -Voig , 2023).
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Che nigo skaya (2020) esa musiqaning ney opsixologik asosla ini o‘ ganib,
uning miya aoliya iga, xususan, xo i a, a akku a ijodko lik ja ayonla iga a’si ini
ahlil qiladi. Olimaning a’kidlashicha, i mik ha aka la a musiqiy aoliya la
o‘qu chila da ney on aloqala ni aollash i ib, ijodiy a akku ni i ojlan i adi a ij imoiy
muloqo ni mus ahkamlaydi.
Hay baye a (2025) omonidan olib bo ilgan adqiqo la da STEAM yondashu i
abiiy anla ni o‘qi ishda sama ali me od si a ida e’ i o e iladi. Xususan, san’a ni
boshqa anla bilan uyg‘unlash i ish o‘qu chila da ijodiy a anqidiy ik lash
ko‘nikmala ini i ojlan i ish, shuningdek, mu akkab muammoli aziya la da
mus aqil yechim opish qobiliya la ini shakllan i ishga xizma qilishi a’kidlanadi.
Maqolada kel i ilgan misolla da, masalan, biologiya da sida o osin ez ja ayonini
na aqa naza iy o‘ ganish, balki uni san’a uslubida izual i odalash o‘qu chila ning
anga bo‘lgan qiziqishini oshi ishi a ula ni amaliy bilimla ga yanada yaqinlash i ishi
ko‘ sa ilgan.
San’a elemen la i bilan boyi ilgan mashg‘ulo la o‘qu chila ning kogni i
aoliya i bilan bi qa o da, ula ning emo sional i ojlanishiga ham sezila li a’si
ko‘ sa adi. Shu jiha dan, san’a ni an bilan in eg a siya qilish o‘qu chila ning na aqa
bilimla ini mus ahkamlash, balki ula ni keng oq dunyoqa ashga ega, ijodko a
muammola ni hal qila oladigan shaxs si a ida shakllanishiga yo dam be adi.
Umuman olganda, adabiyo la ahlili shuni ko‘ sa adiki, musiqiy- i mik a’lim
o‘qu chila ning in ellek ual a emo sional i ojida beqiyos ahamiya ga ega bo‘lib, uni
mak ab a’limi ja ayonida sama ali qo‘llash s a egik yo‘nalishla dan bi i hisoblanadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu adqiqo da boshlang‘ich sin o‘qu chila ida ijodiy ik lash a ij imoiy
ko‘nikmala ni i ojlan i ishda musiqa a i mik ha aka la ning a’si ini aniqlash
maqsadida bi qa o me odla dan oydalanildi. A alo, ma zu bo‘yicha ma jud ilmiy
adabiyo la , me odik qo‘llanmala a da la da ajasida qabul qilingan me’yo iy
hujja la naza iy jiha dan ahlil qilindi. Bu ja ayon musiqiy a’limning kogni i ,
emo sional a ij imoiy i ojlanishga a’si ini konsep ual asosda yo i ishga yo dam
be di. Shuningdek, boshlang‘ich sin musiqa da sla i kuza ilib, o‘qu chila ning i mik
ha aka la ga bo‘lgan qiziqishi, aoliya i a hamko lik ko‘nikmala i o‘ ganildi.
Taj iba ja ayonida musiqiy o‘yinla a i mik mashqla qo‘llanilib, ula ning
o‘qu chila da mo o ika, ijodko lik a ij imoiy muloqo ga a’si i das labki bosqichda
kuza ildi. Shu bilan bi ga, o‘qi u chila a o‘qu chila bilan suhba a so‘ o nomala
ashkil e ilib, musiqiy i mik mashg‘ulo la ning sama ado ligi haqidagi das labki
ma’lumo la yig‘ildi. Hozi gi bosqichda ja ayon mun azam kuza ilib bo ilmoqda, o‘liq
ilmiy xulosala esa aj iba-sino ishla i yakunlangach aniqlanadi.
DASTLABKI KUZATISHLAR VA ISTIQBOLLAR
Tadqiqo ning asosiy bosqichida biz 4-sin o‘qu chila i bilan musiqiy- i mik
mashg‘ulo la ni ashkil e dik. Mashg‘ulo la da in eg a i yondashu asosida ikki
me od qo‘llanildi.
Bi inchidan, ijodiy i mik imp o iza siya me odi o qali o‘qu chila ga musiqa
ohangiga mos mus aqil ha aka la ya a ish a ula ni gu uh bilan uyg‘unlash i ish
imkoniya i be ildi. Bu ja ayon bolala ning ijodiy ik lashini aollash i di, chunki ula
musiqaga mos o‘ziga xos ha aka majmuala ini ishlab chiqishda muammoni hal
qilish, anlo qilish a qa o qabul qilish ko‘nikmala ini namoyon e ishdi.
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Ikkinchidan, ha aka o qali hikoya qilish me odi qo‘llanildi. Ushbu usulda
o‘qu chila musiqiy asa la mazmunini ha aka la o qali i odalashga in ildila : ula
i m a melodiyaga mos ob azla ni ya a ib, kichik sahna ko‘ inishla i shakllan i dila .
Bu me od ula ning asa u la ini boyi di, emo sional i odani i ojlan i di a nu q
bilan bog‘liq ik lash ja ayonla ini qo‘llab-qu a ladi.
Kuza u la shuni ko‘ sa diki, mazku me odla na aqa musiqiy qobiliya a
es e ik didni, balki man iqiy izchillik, ijodiy a akku a ij imoiy hamko lik
ko‘nikmala ini ham i ojlan i ishga xizma qildi. O‘qu chila musiqiy mashg‘ulo la da
o‘z g‘oyala ini e kin bildi ishga, gu uhdagi engdoshla i bilan kelishgan holda
qa o la qabul qilishga in ildila .
Mazku kuza u la hozi cha das labki bosqich xulosala ini ashkil e adi. Keyingi
nazo a so‘ o nomala i a ahlilla na ijasida musiqiy- i mik mashg‘ulo la ning ijodiy
a akku a ij imoiy ko‘nikmala ni i ojlan i ishdagi oli yanada chuqu oq ochib
be ilishi ku ilmoqda.
DASTLABKI NATIJALAR
Tadqiqo ning asosiy bosqichida biz 4-sin o‘qu chila i bilan musiqiy- i mik
mashg‘ulo la ashkil e dik. Mashg‘ulo la da in eg a i yondashu asosida ijodiy
i mik imp o iza siya a ha aka o qali hikoya qilish me odla i qo‘llanildi. Ushbu
me odla o qali o‘qu chila ning ijodiy a man iqiy ik lash ko‘nikmala ini i ojlan i ish
imkoniya i ya a ildi.
O‘qu chila ning ik lash ko‘nikmala ida yuz be gan o‘zga ishla bi necha
usulla o qali aniqlab bo ildi. A alo, mashg‘ulo ja ayonida kuza u asosida
o‘qu chila ning mus aqil g‘oya akli e ishi, qa o qabul qilishda aol ish i oki a
gu uhda o‘z ik ini bildi a olishi qayd e ildi. Shu bilan bi ga, suhba a qisqa
so‘ o nomala yo damida ula ning mashg‘ulo la dan keyingi aassu o la i, yangi
g‘oya ishlab chiqish aj ibala i a hamko likda ishlashga bo‘lgan munosaba la i
o‘ ganildi.
Bundan ashqa i, musiqiy i m asosida o‘qu chila ning o‘zla i ya a gan ijodiy
ha aka majmuala i ahlil qilindi. Bu ja ayon o‘qu chila ning asa u qilish,
muammoni yechish a man iqiy izchillikda ik lash qobiliya la ining
i ojlanayo ganini ko‘ sa di.
Mazku na ijala hali das labki xulosala bo‘lib, aj ibaning keyingi bosqichida
o‘ kaziladigan nazo a so‘ o nomala i a qo‘shimcha ahlilla yakuniy ilmiy xulosala ni
shakllan i ish imkonini be adi.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Tadqiqo ja ayonida musiqa a i mik ha aka la o qali o‘qu chila da ijodiy a
man iqiy ik lash, hamko lik a ij imoiy muloqo ko‘nikmala ini i ojlan i ish
mumkinligi asdiqlanmoqda. Das labki na ijala shuni ko‘ sa adiki, musiqiy- i mik
mashg‘ulo la da qo‘llangan ijodiy i mik imp o iza siya a ha aka o qali hikoya qilish
me odla i bolala da mus aqil g‘oya ishlab chiqish, gu uhda ishlash a o‘z ik ini e kin
i odalash qobiliya ini ag‘ba lan i moqda. Mashg‘ulo la ja ayonida o‘qu chila ning
diqqa ini jamlashi, emo sional aolligi a ijodiy asa u ini boyi ishga xizma qilu chi
ko‘plab elemen la kuza ildi.
Shuningdek, musiqiy aoliya la o qali o‘qu chila da asa u qilish, muammoni
badiiy ha aka o qali i odalash, man iqiy izchillikda ha aka la majmuasini ya a ish
ko‘nikmala i bosqichma-bosqich i ojlanayo gani qayd e ildi. Bu hola musiqiy-
13
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
i mik mashg‘ulo la ning o‘qu chila da na aqa es e ik, balki aqliy a ij imoiy
i ojlanishga xizma qilu chi sama ali pedagogik osi a ekanini ko‘ sa moqda.
Shu bois, boshlang‘ich sin la da musiqa da sla ini i mik ha aka la bilan
uyg‘unlash i ish izimli a ishda yo‘lga qo‘yilishi muhimdi . O‘qu chila ning yosh a
psixologik xususiya la iga mos, ijodiy ik lashni ag‘ba lan i u chi musiqiy o‘yinla ,
gu uhiy mashqla a imp o iza sion opshi iqla da s ja ayonida mun azam
qo‘llanishi lozim. Shuningdek, musiqa o‘qi u chila i uchun me odik qo‘llanmala
ishlab chiqish a ula ni san’a hamda boshqa anla bilan in eg a siyalashgan holda
o‘qi ish bo‘yicha semina la ashkil e ish o‘z sama asini be adi. Kelgusida aj iba-sino
ishla ini keng oq audi o iyada o‘ kazib, na ijala ni aqqoslab ko‘ ish o qali
me odikaning sama ado ligi yanada chuqu oq aniqlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden i. (2019). PF-5847-son Fa mon: Ta’lim
izimini 2030 yilgacha i ojlan i ish konsepsiyasi. Toshken .
2. O‘zbekis on Respublikasi P eziden i. (2020, 6-noyab ). Ta’lim- a biya
izimini yanada akomillash i ish o‘g‘ isida qa o . Toshken .
3. Fo obiy, A. N. (2004). Ka a musiqa ki obi. Toshken : Fan. B. 43–44.
4. Hay baye a, S. R. (2025). STEAM yondoshu ining abiiy anla ni o‘qi ishdagi
ahamiya i. In e na ional Con e ence o Science & Technology, B.38–43.
5. Kuche o a, O. Yu. (2016). Музыкально-ритмическое воспитание.
Могилев: МГУ имени А.А. Кулешова.
6. O iqo , T. (2010). Musiqa me odikasi: O‘qu -uslubiy qo‘llanma. Toshken :
B.27-34.
7. Sha ipo a, G. (2008). Musiqa a uni o‘qi ish me odikasi. Toshken : B.37-41.
8. Sha ipo a, G. M., Asamo a, D. F., & Xodjaye a, Z. I. (2014). Musiqa o‘qi ish
naza iyasi, me odikasi a mak ab epe ua i: O‘qu qo‘llanma. Toshken :
B.53-55.
9. Sickle -Voig , D. (2023). STEAM eaching and lea ning h ough he a s and
design. pp. 45–48New Yo k: Rou ledge.
10. Mus a oye , B. Musiqa o‘qi ish me odikasi. Toshken : B. 7-9.
11. Che nigo skaya, T. V. (2020). Музыка и мозг: Нейропсихологический
взгляд на творчество. Вопросы психолингвистики, 44(2), B.15–25.
