IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
182
IOT VA BIOMETRIK XAVFSIZLIK TIZIMLARI INTEGRATSIYASI –
AQLLI UYLAR VA SANOATDA QO‘LLANISHI.
Xolmu a o Jamshidbek Xay ulla o'g'li
E-mail: Jamshidbekxolmu a o [email protected]
Anno a siya. Ushbu maqolada In e ne na sala a mog‘i (IoT) a biome ik
xa sizlik izimla i in eg a siyasining naza iy a amaliy jiha la i yo i ilgan. IoT
exnologiyala i yo damida qu ilmala o‘za o bog‘lanib, ma’lumo almashinu i a
maso adan boshqa u imkoniya la ini ya a adi. Biome ik au en i ika siya esa bu
izimla ning xa sizlik da ajasini oshi ish uchun eng ishonchli usulla dan bi i si a ida
namoyon bo‘lmoqda. Tadqiqo da aqlli uyla a sanoa sohala ida ba moq izi, yuzni
aniqlash hamda o oz anish exnologiyala ining IoT bilan in eg a siyalashgan ishlash
modeli ahlil qilinadi. Na ijala shuni ko‘ sa adiki, bunday in eg a siya oydalanu chi
xa sizligini, qulaylik da ajasini a ene giya sama ado ligini sezila li da ajada
oshi adi. Shu bilan bi ga, ma’lumo la max iyligini a’minlash a kibe xa sizlik
s anda la ini mus ahkamlash is iqbolla i ham muhokama qilinadi.
Kali so‘zla . IoT, biome ik xa sizlik, aqlli uy, sanoa a oma lash i ish, ba moq
izi, yuzni aniqlash, o oz anish, kibe xa sizlik, sun’iy in ellek .
Anno a ion. This a icle explo es he heo e ical and p ac ical aspec s o
in eg a ing he In e ne o Things (IoT) wi h biome ic secu i y sys ems. IoT
echnologies enable in e connec ed de ices o exchange da a and be emo ely
con olled, while biome ic au hen ica ion p o ides a highly eliable means o
ensu ing sys em secu i y. The s udy analyzes models ha combine inge p in , acial
ecogni ion, and oice ecogni ion echnologies wi h IoT ne wo ks, pa icula ly in
sma homes and indus ial au oma ion. The esul s show ha such in eg a ion
signi ican ly enhances use sa e y, con enience, and ene gy e iciency. Fu he mo e,
he pape discusses p ospec s o imp o ing da a p i acy p o ec ion and
s eng hening cybe secu i y s anda ds wi hin hese sys ems.
Keywo ds. IoT, biome ic secu i y, sma home, indus ial au oma ion, inge p in ,
acial ecogni ion, oice ecogni ion, cybe secu i y, a i icial in elligence.
Аннотация. В статье рассматриваются теоретические и практические
аспекты интеграции Интернета вещей (IoT) с биометрическими системами
безопасности. Технологии IoT обеспечивают взаимодействие устройств, обмен
данными и удалённое управление, в то время как биометрическая
аутентификация служит одним из наиболее надёжных способов защиты
таких систем. В исследовании проанализированы модели интеграции
технологий отпечатков пальцев, распознавания лиц и голоса в IoT-сети,
особенно в умных домах и промышленной автоматизации. Результаты
показывают, что подобная интеграция значительно повышает уровень
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
183
безопасности, удобства и энергоэффективности. Также обсуждаются
вопросы защиты персональных данных и совершенствования стандартов
кибербезопасности.
Ключевые слова: IoT, биометрическая безопасность, умный дом,
промышленная автоматизация, отпечаток пальца, распознавание лица,
распознавание голоса, кибербезопасность, искусственный интеллект.
Ki ish. So‘nggi yilla da In e ne na sala a mog‘i (IoT) exnologiyala i inson
hayo ining ba cha jabhala iga chuqu ki ib bo di. Aqlli uyla , sanoa a oma lash i ish,
anspo izimla i, sog‘liqni saqlash a a’lim sohala ida IoT qu ilmala i yo damida
eal aq ejimida ma’lumo almashinu i, maso adan boshqa u a moni o ing
imkoniya la i kengaymoqda. Shu bilan bi ga, bunday izimla ning keng jo iy e ilishi
xa sizlik a shaxsiy ma’lumo la ni himoya qilish masalasini yanada dolza b hola ga
kel i moqda. Aynan shunday sha oi da biome ik au en i ika siya exnologiyala i —
ba moq izi, yuzni aniqlash a o oz anish — IoT izimla ida xa sizlikni
a’minlashning eng ishonchli osi asi si a ida qa almoqda. An’ana iy pa olla yoki
PIN-kodla o qali au en i ika siya qilish usulla i IoT muhi ida ye a licha sama ali
emas, chunki ula buzilish, o‘g‘i lanish yoki inson omiliga bog‘liq xa olikla ga moyil.
Biome ik izimla esa oydalanu chining o‘ziga xos biologik belgila iga asoslanib,
ha bi shaxsni aniq a ak o lanmas a zda iden i ika siya qilish imkonini be adi. Bu
esa IoT asosidagi aqlli uyla a sanoa izimla ida xa sizlik da ajasini sezila li
a ishda oshi adi.
Adabiyo la ahlili. In e ne na sala a mog‘i (IoT) exnologiyala i so‘nggi o‘n
yillikda inson aoliya ining ba cha sohala ida keng jo iy e ilib, aqlli izimla i ojida
asosiy ol o‘ynamoqda [1]. IoT qu ilmala i yo damida ma’lumo la eal aq ejimida
yig‘ilib, ahlil qilinadi a a oma lash i ilgan boshqa u izimla iga uza iladi. Bi oq,
bu ja ayonla bilan bi qa o da kibe xa sizlik, oydalanu chi iden i ika siyasi a
ma’lumo la ni himoya qilish muammola i ham dolza b bo‘lib bo moqda [2]. Shu
nuq ai naza dan, biome ik au en i ika siya exnologiyala ining IoT izimla iga
in eg a siyasi xa sizlikni a’minlashning eng ishonchli yechimla idan bi i si a ida
ko‘ ilmoqda [3]. Biome ik au en i ika siya oydalanu chining jismoniy yoki xulqiy
belgila iga asoslanadi. Unga ba moq izi, yuz uzilishi, o oz, ha o yu ak u ish i mi
kabi belgila ki adi [4]. Ushbu ma’lumo la pa olla yoki okenla ga nisba an
o‘g‘i lash yoki sox alash i ishdan ko‘ a ancha himoyalangan hisoblanadi. Shuning
uchun biome ik exnologiyala aqlli uyla , a omobilla a ishlab chiqa ish
ko xonala ida xa sizlik izimining ma kaziy elemen i si a ida qo‘llanilmoqda [5].
Aqlli uy izimla ida IoT a biome ik au en i ika siya in eg a siyasi oydalanu chi
aj ibasini yaxshilashga ham xizma qiladi. Masalan, ba moq izi o qali eshikni ochish,
yuzni aniqlash o qali uy ichidagi qu ilmala ni aollash i ish yoki o oz anish o qali
IoT asosidagi “aqlli yo damchi” bilan muloqo qilish kabi imkoniya la ma jud [6].
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
184
Bunday yondashu la na aqa qulaylik, balki xa sizlikni ham oshi adi. Sanoa
sohala ida esa biome ik au en i ika siya IoT a moqla i bilan in eg a siyalashgan
holda ishlab chiqa ish ja ayonla ini nazo a qilish, uxsa siz ki ishla ni oldini olish a
maso a iy moni o ing izimla ining ishonchliligini a’minlashda qo‘llanilmoqda [7].
Shu bilan bi ga, biome ik ma’lumo la ni IoT a moqla i o qali uza ishda
ma’lumo la ni shi lash a max iylik siyosa ini a’minlash muhim ahamiya kasb e adi
[8]. Ilmiy manbala da qayd e ilishicha, IoT a biome ik au en i ika siya in eg a siyasi
kelajakda sun’iy in ellek , mashina iy o‘ ganish a ka a ma’lumo la (Big Da a) bilan
uyg‘unlashgan holda yanada mukammallashadi [9]. Bu esa aqlli izimla ning
a onomligini oshi adi, xa sizlikning yangi da ajasini ya a adi a inson hayo ini
yanada qulay a xa siz qiladi.
Ma e ialla a usulla . Ushbu adqiqo da IoT (In e ne o Things) a biome ik
au en i ika siya izimla ining in eg a siyasini ahlil qilish uchun kompleks yondashu
qo‘llanildi. Tadqiqo ja ayonida naza iy, ekspe imen al a ahliliy me odla dan
oydalanildi. Asosiy maqsad — aqlli uyla a sanoa sohala ida biome ik
au en i ika siya izimla ining sama ado ligini aniqlash hamda ula ning IoT a moqla i
bilan o‘za o ishlash mexanizmini aniqlashdan ibo a bo‘ldi. Naza iy bosqichda
ma jud ilmiy adabiyo la , xalqa o s anda la a exnik eglamen la o‘ ganildi. IoT
a xi ek u asi, biome ik au en i ika siya algo i mla i a xa sizlik p o okolla i
o‘ asidagi o‘za o bog‘liqlikla ahlil qilindi. Shu bilan bi ga, u li biome ik me odla
(ba moq izi, yuzni aniqlash, o oz anish)ning ishlash p insipla i, aniqlik da ajasi a
ma’lumo uza ish xa sizligi pa ame la i solish i ildi. Ekspe imen al bosqichda IoT
qu ilmala i (senso la , aqlli nazo a modulla i, Wi-Fi a moqla ) a biome ik
au en i ika siya modulla i (yuzni aniqlash kame asi, ba moq izi skane i, o oz senso i)
o‘ asida in eg a siya sino la i o‘ kazildi. Taj iba uchun “aqlli uy” modeli ishlab
chiqilib, unda oydalanu chi ki ish, ene giya boshqa u i a xa sizlik nazo a
izimla i biome ik au en i ika siya o qali boshqa ildi. Ma’lumo la ni ahlil qilish
uchun s a is ik ahlil a algo i mik modellash i ish usulla i qo‘llanildi. Xa sizlik
sama ado ligi, aniqlik koe i sien i, au en i ika siya aq i kabi ko‘ sa kichla
o‘lchandi. Olingan na ijala ma lab a py hon das u la i yo damida qay a ishlanib,
izual ahlil uchun g a ik shaklga kel i ildi. Ushbu yondashu la asosida IoT a
biome ik izimla in eg a siyasining a zallikla i, ma jud cheklo la i a kelgusidagi
i ojlanish is iqbolla i aniqlab be ildi.
Tadqiqo muhokamasi. Olib bo ilgan adqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, IoT a
biome ik au en i ika siya izimla ining in eg a siyasi na aqa oydalanu chi
xa sizligini oshi adi, balki aqlli uyla a sanoa izimla ida sama ado likni ham
sezila li da ajada yaxshilaydi. Biome ik iden i ika siya exnologiyala i (yuzni
aniqlash, ba moq izi, o oz anish) IoT a moqla iga ulanib, oydalanu chila ning eal
aq da shaxsini aniqlash imkonini be adi, bu esa uxsa siz ki ish xa ini kamay i adi.
Taj iba na ijala i shuni ko‘ sa diki, yuzni aniqlash exnologiyasi aqlli uy izimla ida
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
185
eng qulay a ezko au en i ika siya shakli hisoblanadi, chunki u kon ak siz ishlaydi a
oydalanu chidan hech qanday qo‘shimcha ha aka alab e maydi. Ba moq izi
skane la i esa aniqlik da ajasi yuqo iligi bilan aj alib u adi, bi oq ay im sanoa
muhi la ida (chang, yog‘, ha o a ) sezu chanlik pasayishi mumkin. O oz anish
izimla i esa oydalanu chi qulayligini oshi sa-da, sho qinli muhi la da ba qa o
ishlamasligi aniqlandi. IoT a moqla iga ulangan biome ik au en i ika siya modulla i
yo damida aqlli binola da ene giya ejash, xa sizlikni nazo a qilish a
a oma lash i ilgan boshqa u izimla ini sama ali a zda in eg a siyalash mumkinligi
isbo landi. Masalan, oydalanu chi yuzini anish o qali ki ganda, izim a oma ik
a zda yo i ish, ha o a , a en ilya siyani sozlashi mumkin. Sanoa sohasida esa IoT-
biome ik in eg a siya exnologiyala i xodimla ning ish joyiga ki ishini, ishlab
chiqa ish ja ayonla idagi xa sizlikni a ma’lumo la himoyasini kuchay i ishga
xizma qiladi. Ayniqsa, blokcheyn exnologiyasi bilan qo‘shib qo‘llanilganda,
au en i ika siya ma’lumo la ini sox alash i ish deya li imkonsiz bo‘ladi. Shu bilan
bi ga, adqiqo da ay im muammola ham qayd e ildi: biome ik ma’lumo la ning
max iyligi, saqlash izimla ining himoyasi a IoT qu ilmala i o asidagi a moqli
uzilishla xa i. Ushbu muammola ni hal e ish uchun ilg‘o shi lash usulla i a
ma kazlash i ilmagan ma’lumo la bazala idan oydalanish akli qilindi. Umuman
olganda, ahlilla shuni ko‘ sa adiki, IoT a biome ik au en i ika siya izimla ini
bi lash i ish zamona iy aqamli xa sizlikning eng is iqbolli yo‘nalishla idan bi idi .
Bu in eg a siya na aqa inson aoliya ini yengillash i adi, balki kelajakda
kibe xa sizlikni yangi bosqichga olib chiqadi.
Xulosa. Yuqo ida kel i ilgan adqiqo na ijala iga ko‘ a, IoT a biome ik
au en i ika siya izimla ining in eg a siyasi zamona iy axbo o xa sizligi
izimla ining aj almas qismiga aylanmoqda. Ushbu in eg a siya na aqa oydalanu chi
qulayligini oshi adi, balki ma’lumo la ni himoya qilish, ene giya ejash a boshqa u
ja ayonla ini a oma lash i ish imkonini be adi. Aqlli uyla misolida shuni ay ish
mumkinki, oydalanu chi biome ik belgila asosida izimga ki ganida, IoT a mog‘i
o qali ba cha qu ilmala sinx on ishlaydi a xa siz boshqa u muhi i ya a iladi.
Sanoa sohasida esa IoT-biome ik yechimla xodimla ning ki ish nazo a i, ishlab
chiqa ish xa sizligi a esu sla dan oqilona oydalanishni a’minlaydi. Ayniqsa,
yuzni aniqlash a ba moq izi skane la i asosida qu ilgan izimla inson xa osi
eh imolini kamay i adi hamda a oma lash i ilgan ja ayonla ning uzluksiz ishlashini
ka ola laydi. Shuningdek, adqiqo da aniqlanishicha, biome ik ma’lumo la ning
max iyligi a IoT a moqla ida ula ni uza ishdagi xa sizlik muammola i
dolza bligicha qolmoqda. Shu sababli, ma’lumo la ni shi lash, blokcheyn
exnologiyala idan oydalanish a xa sizlik p o okolla ini akomillash i ish muhim
ahamiya kasb e adi.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
186
Foydalanilgan adabiyo la
1. Al awais, A., Alho haily, A., Hu, C., & Cheng, X. Fog Compu ing o he
In e ne o Things: Secu i y and P i acy Issues. IEEE In e ne Compu ing, 2017.
2. Raghuna han, V., Kansal, A., Hsu, J., F iedman, J., & S i as a a, M. Design
Conside a ions o Sola Ene gy Ha es ing Wi eless Embedded Sys ems. IPSN,
2005.
3. Zhang, K., Ni, J., Yang, K., Liang, X., Ren, J., & Shen, X. Secu i y and P i acy
in Sma Ci y Applica ions: Challenges and Solu ions. IEEE Communica ions
Magazine, 2017.
4. Jain, A. K., Ross, A., & Nandakuma , K. In oduc ion o Biome ics. Sp inge
Science & Business Media, 2011.
5. Li, S., Xu, L. D., & Zhao, S. The In e ne o Things: A Su ey. In o ma ion
Sys ems F on ie s, 2015.
6. Alsaadi, I. M., & Tubaisha , A. In e ne o Things: Fea u es, Challenges, and
Vulne abili ies. In e na ional Jou nal o Ad anced Compu e Science and
Applica ions, 2015.
7. Gubbi, J., Buyya, R., Ma usic, S., & Palaniswami, M. In e ne o Things (IoT):
A Vision, A chi ec u al Elemen s, and Fu u e Di ec ions. Fu u e Gene a ion Compu e
Sys ems, 2013.
8. Kinnunen, T., & Li, H. An O e iew o Tex -Independen Speake Recogni ion:
F om Fea u es o Supe ec o s. Speech Communica ion, 2010.
9. Singh, J., & Kapoo , K. In eg a ion o IoT wi h Biome ic Au hen ica ion
Sys ems: Applica ions and Secu i y Issues. In e na ional Jou nal o In o ma ion
Secu i y Science, 2021.
10. Rahman, M. M., & Al-Mamun, M. R. IoT-Based Sma Home Au oma ion and
Secu i y Sys ems: Design and Implemen a ion. Jou nal o Ambien In elligence and
Humanized Compu ing, 2020.
