IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
187
ASTROFIZIKADA KOMPAKT OBYEKTLAR BILAN BOG‘LIQ
ENERGIYA AJRALISH MEXANIZMLARI
Abdujabbo o Ahmadjon
F-m. .d., P o esso , Namangan Da la uni e si e i
Tuychiye Umidjon
Namangan Da la uni e si e i, Fizika - ma ema ika akul e i
izika yonalishi 2 - ku s magis an i
Anno a siya. As o izikada kompak obyek la , xususan ney on yulduzla , qo a
uynukla a magni a la da ene giya aj alishining u li mexanizmla i o‘ ganiladi.
Ushbu mexanizmla o asida akk e a siya ja ayoni, magni maydonla ning o‘za o
a’si i a qo a uynukla ning aylanish ene giyasi asosiy o‘ in u adi. Ene giya
chiqa ilishining u i a da ajasi obyek ning izik xususiya la iga bog‘liq bo‘lib,
yulduzla a o muhi ga a nu lanish spek oskopiyasiga a’si ko‘ sa adi.
Kali so‘zla . Kompak obyek la , ene giya aj alishi, akk e a siya, magni maydon,
qo a uynuk, ney on yulduzi, magne a .
Anno a ion. In as ophysics, ene gy emission mechanisms associa ed wi h compac
objec s such as neu on s a s, black holes, and magne a s a e ex ensi ely s udied. Key
p ocesses include acc e ion lows, magne ic ield in e ac ions, and o a ional ene gy
ex ac ion om black holes. The ype and magni ude o ene gy ou pu depend on he
physical p ope ies o he objec s, in luencing hei su ounding en i onmen and
adia ion spec a.
Keywo ds. Compac objec s, ene gy emission, acc e ion, magne ic ield, black hole,
neu on s a , magne a .
Аннотация. В астрофизике изучаются механизмы выделения энергии,
связанные с компактными объектами, такими как нейтронные звезды, чёрные
дыры и магнитары. Основные процессы включают аккрецию, взаимодействие
магнитных полей и извлечение вращательной энергии чёрных дыр. Тип и
количество выделяемой энергии зависят от физических свойств объектов,
влияя на окружающую среду и спектр излучения.
Ключевые слова: Компактные объекты, выделение энергии, аккреция,
магнитное поле, чёрная дыра, нейтронная звезда, магнитар
Ki ish. Kompak obyek la — as o izikaning eng qiziqa li a mu akkab
ob’ek la idan bi i hisoblanadi. Ula o asida ney on yulduzla , qo a uynukla a
magni a la eng ko‘p o‘ ganilgan a abiiy labo a o iyala si a ida xizma qiladi.
Ushbu obyek la ning o‘ziga xosligi ula ning juda yuqo i zichlik, kuchli g a i a siya a
magni maydon kuchi bilan bog‘liq. Kompak obyek la ning o‘ziga xos ene giya
aj alish mexanizmla i as o izikaning u li sohala ida, jumladan yulduz e olyu siyasi,
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
188
galak ikala ma kazidagi aol ja ayonla a yuqo i ene giyali nu lanishla ni
ushunishda muhim ahamiya ga ega. Ene giya aj alishi kompak obyek la a o idagi
moddala bilan o‘za o a’si la na ijasida yuzaga keladi. Masalan, ney on yulduzla a
magni a la kuchli magni maydonla i o qali adia siya chiqa adi, qo a uynukla esa
o‘z a o idagi moddala ni o‘ziga o ib, akk e a siya diskla i o qali ka a miqdo da
ene giya chiqa ishi mumkin. Shu bilan bi ga, qo a uynukla ning aylanish ene giyasini
elek omagni ene giyaga aylan i ish mexanizmla i ham ma jud. Ushbu ishda
kompak obyek la bilan bog‘liq ene giya aj alish mexanizmla i, ula ning asosiy
modella i a ene giya chiqa ilishining u li shaklla i ko‘ ib chiqiladi. Shuningdek,
ushbu ja ayonla ning as o izik hodisala ga qanday a’si qilishi a kuza ilishi ahlil
qilinadi. Mazku ma zu zamona iy as o izika uchun muhim bo‘lib, yangi
kash iyo la a ilmiy adqiqo la uchun asos bo‘lib xizma qiladi. Koino da yuz
be ayo gan ko‘plab as o izik ja ayonla ene giya aj alishining mu akkab
mexanizmla i o qali sodi bo‘ladi. Ayniqsa, kompak obyek la — qo a uynukla ,
ney on yulduzla i a oq mi ila — o‘zining yuqo i zichligi a kuchli g a i a sion
maydoni bilan aj alib u adi. Ushbu obyek la a o idagi ma e iya a ene giyaning
o‘za o a’si i koino da yuz be adigan eng eks emal a ene ge ik hodisala ni yuzaga
kel i adi. Kompak obyek la yaqinida ene giyaning kuchli aj alishi galak ikala
ma kazidagi aol yad ola , en gen manbala i, gamma nu la manbala i a boshqa
ko‘plab yuqo i ene giyali as o izik hodisala bilan be osi a bog‘liqdi . Ushbu
ja ayonla ning o‘ ganilishi na aqa yulduzla ning e olyu siyasi a ula ning oxi gi
bosqichla ini ushunishga, balki umumiy nisbiylik naza iyasi, magni maydonla a
yuqo i ene giyali za achala dinamikasini o‘ ganishda ham muhim ol
o‘ynaydi.Ushbu adqiqo da kompak obyek la bilan bog‘liq asosiy ene giya aj alish
mexanizmla i — akk e o diskla da ene giya chiqishi, magni os e adagi magni
ekons uksiya, ela i is ik je la ning shakllanishi hamda g a i a sion o‘lqinla o qali
ene giya aj alishi kabi ja ayonla ahlil qilinadi. Tadqiqo maqsadi ushbu
ja ayonla ning izik asosla ini chuqu oq anglash, ula ning o‘za o a’si ini o‘ ganish
hamda kuza u ma’lumo la i bilan naza iy modella ni solish i ishdan ibo a .
Adabiyo la ahlili. As o izikada kompak obyek la a o idagi ene giya aj alish
ja ayonla i haqida ko‘plab adqiqo la olib bo ilgan. Ney on yulduzla ning magni
maydonla i a pulsa la ning en gen a adio o‘lqinla idagi ene giya chiqa ilishi
ahlil qilingan [1]. Shuningdek, qo a uynukla ning a o idagi akk e a siya diskla ining
uzilishi a ula ning ene giya chiqa ish mexanizmla i bo‘yicha klassik Shaku a-
Sunyae modeli keng qo‘llaniladi [2]. Bundan ashqa i, kam yo ug‘likdagi
galak ikala a qo a uynukla ning pas ene ge ik oqimla ini ushun i ish uchun ADAF
modeli ishlab chiqilgan [3]. Magni a la da yuzaga keladigan kuchli magni maydonla
a ula ning po lashla i ene giya chiqa ilishining yangi mexanizmla idan bi i si a ida
o‘ ganilgan [4]. Qo a uynukla ning aylanish ene giyasidan elek omagni ene giya
chiqa ishni a si lo chi Bland o d-Znajek modeli esa ela i is ik je la hosil bo‘lishini
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
189
izohlashda asosiy ol o‘ynaydi [5]. Yuqo idagi modella ning ha bi i kompak
obyek la izikasi a ula dan chiqayo gan ene giya spek ini ushunishda muhim o‘ in
u adi. Shu bilan bi ga, zamona iy kuza u la a simulya siyala yo damida ushbu
naza iyala ni yanada akomillash i ish ishla i da om e moqda [6].
Ma e ialla a usulla . Ushbu adqiqo da kompak obyek la ning ene giya aj alish
mexanizmla ini o‘ ganish uchun bi qa o naza iy a kuza u usulla i qo‘llanildi.
Asosiy ma e ial si a ida ilg‘o as o izika naza iyala i, jumladan Shaku a-Sunyae ,
ADAF a Bland o d-Znajek modella iga oid ilmiy maqolala a ki obla ahlil qilindi.
Bu modella kompak obyek la a o idagi akk e a siya ja ayonla i, magni
maydonla ning o‘za o a’si i a qo a uynukla ning aylanish ene giyasi asosida
ene giya chiqa ish mexanizmla ini ushun i ishda asosiy osi ala bo‘lib xizma qiladi.
Kuza u ma e ialla i si a ida en gen a adio o‘lqin diapazonidagi as o izik
obse a o iyala ning ma’lumo la i, masalan, Chand a, XMM-New on a VLA
eleskopla idan olingan ma’lumo la ishla ildi. Ushbu eleskopla yo damida ney on
yulduzla , magni a la a qo a uynukla ning ene giya chiqa ilish spek i a aylanish
da la i aniqlandi. Kuza u la o qali olinayo gan signalla , ula ning pulsa siya a
spek al xususiya la i kompak obyek la ning izik hola ini aniqlashga imkon be di.
Naza iy adqiqo la da hisoblash modella idan keng oydalanildi. As o izik
simulya siyala yo damida akk e a siya diskla idagi gaz oqimla i, magni maydon
dinamikasi a qo a uynuk a o idagi ela i is ik e ek la modellash i ildi. Kompyu e
modellash i ishda yuqo i sama ali hisoblash izimla i a maxsus das u la (masalan,
GRMHD – umumiy nisbiylik magni o-gid os a ik modella ) qo‘llanildi. Ushbu
modella ene giya chiqa ilishining u li mexanizmla ini aniq oq ushunishga yo dam
be di. Shuningdek, ishda ko‘plab ahliliy a ma ema ik usulla , jumladan di e ensial
englamala ni yechish, spek al ahlil a s a is ik me odla qo‘llanilib, olingan na ijala
ilmiy man iqqa mu o iq a ishda ekshi ildi a asdiqlandi. Na ijala boshqa
adqiqo la bilan aqqoslandi a ula ning mosligi baholandi. Umuman olganda, ushbu
ishda kompak obyek la bilan bog‘liq ene giya aj alish ja ayonla ini o‘ ganishda
naza iy, kuza u a hisoblash usulla i in eg a siyalashgan yondashu o qali qo‘llanilib,
ma zuning ha omonlama yo i ilishi a’minlandi.
Ha bi modelning a si i, unda o‘ na ilgan magni maydon u i, ene giya chiqa ish
mexanizmi a asosiy qo‘llanish sohasi aniq ko‘ sa ilgan. Shaku a-Sunyae modeli
geome ik yupqa a op ik zich akk e a siya diskla iga asoslanib, iskozlik o qali
ene giya chiqa ilishini ushun i adi a asosan en gen bina izimla da qo‘llaniladi.
ADAF modeli kuchli magni maydon a ad eksiya-dominan oqimla o qali ene giya
aj alishini a si lab, pas yo ug‘likdagi galak ikala da ishla iladi. Bland o d-Znajek
modeli qo a uynukning aylanishidan elek omagni ene giya chiqa ilish mexanizmini
be adi a ela i is ik je la ning kelib chiqishini ushun i adi.
Tadqiqo muhokamasi. Ushbu adqiqo da omida kompak obyek la ning
ene giya aj alish mexanizmla i bo‘yicha ma jud naza iy modella , kuza u na ijala i
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
190
a hisoblash simulya siyala i ba a sil ahlil qilindi. Shaku a-Sunyae modeli
geome ik yupqa a op ik zich akk e a siya diskla ini yaxshi i odalasa-da, u kuchli
magni maydonla a’si ini o‘liq qam ab ololmaydi. Aynan shu sababli, kam
yo ug‘likdagi galak ikala a pas luminosi eli izimla da ene giya aj alishining
an’ana iy modeldan a q qilishi ADAF modelining muhimligini ko‘ sa adi. Bu
modelda ene giyaning ka a qismi issiqlik shaklida ad ek i oqim o qali qo a
uynukka o‘ adi, bu esa kuza u la bilan mos keladi. Bland o d-Znajek modeli esa
qo a uynukning aylanish ene giyasidan elek omagni ene giyani chiqa ish
mexanizmini aniqlash i adi a ela i is ik je la hosil bo‘lishining naza iy asosini
be adi. Ushbu model zamona iy kuza u la , xususan, adio o‘lqinla a yuqo i
ene giyali nu la o qali olingan ma’lumo la bilan qo‘llab-qu a lanmoqda. Kuza u
ma’lumo la i bilan modella ni solish i ish shuni ko‘ sa adiki, ha bi model o‘zining
ma’lum sha oi la ida sama ali ishlaydi. Masalan, ney on yulduzla da kuchli magni
maydon a ez aylanish na ijasida kuchli pulsa siyala yuzaga keladi, bu esa
magni a ning po lashla i bilan bog‘liq ene giya chiqa ilish mexanizmla ini
o‘ ganishni dolza b qiladi. Hisoblash simulya siyala i esa modella ni yanada
akomillash i ishga imkon be di. Ula da magni maydonla ning dinamikasi, gaz
oqimining u bulensiyasi a umumiy nisbiylik e ek la i hisobga olingan. Bu o‘z
na ba ida, ene giya chiqa ilishining u li shaklla ini ushunish a naza iy p ognozla ni
kuza u na ijala i bilan solish i ish imkonini be di. As o izikada kompak obyek la
— qo a uynukla , ney on yulduzla i a oq mi ila — juda zich a o‘zining
g a i a sion maydoni kuchli bo‘lgan obyek la di . Ushbu obyek la a o idagi ma e iya
a ene giya dinamikasi ko‘plab mu akkab ja ayonla ni o‘z ichiga oladi. Tadqiqo da
ko‘ ib chiqilgan ene giya aj alish mexanizmla i, xususan, akk e o diskla ,
magni os e a a’si i, shuningdek, ela i is ik je la a nuklea eaksiyala o qali
ene giya chiqishi, hozi gi as o izikaning eng dolza b masalala idan bi idi . Kompak
obyek la yaqinida ene giyaning yuqo i sama ado likda aj alishi, masalan, qo a
uynukla a o idagi akk e o diskda yuz be adigan ene giya aylanishi, nisba an kichik
hajmda juda ka a qu a la ni chiqa ish imkonini be adi. Bu ja ayonla ning
sama ado ligi nuklea sinish eak siyala idan ancha yuqo i bo‘lib, shu sababli ula
galak ikala ma kazla idagi qu a li adiomanbala a gamma-nu la chiqishining
asosiy manbai hisoblanadi. Shuningdek, kompak obyek la magni os e ala ida yuz
be adigan magni maydonla ning qay a ashkil e ilishi, qa iq yulduzla yuzasida
yuzaga keladigan qa iq ma e iali a ichki ene giya almashinu i ham ene giya
aj alishining muhim manbala i hisoblanadi. Tadqiqo na ijala idan kelib chiqib,
magni maydonla ning olini yanada chuqu oq o‘ ganish za u a i ug‘iladi, chunki
ula ela i is ik za achala oqimini boshqa ib, na ijada yuqo i ene giyali nu lanish a
je la ni shakllan i ishda asosiy omil hisoblanadi. Bundan ashqa i, kompak
obyek la da yuz be adigan g a i a sion o‘lqinla o qali ene giya chiqishi ham naza da
u ilishi lozim. Ayniqsa, ikki a kompak obyek ning bi lashishi ja ayonida aj aladigan
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
191
ene giya miqdo i ulkan bo‘lib, u koino ning e olyu siyasini a yulduzla izimla ining
dinamikasini yaxshi oq ushunishga yo dam be adi.
Xulosa. Ushbu adqiqo da kompak obyek la — ney on yulduzla , qo a uynukla
a magni a la ning ene giya aj alish mexanizmla i ba a sil ahlil qilindi. Olingan
na ijala shuni ko‘ sa adiki, ene giya chiqa ilish ja ayonla i obyekla ning izik
xususiya la i a a o -muhi sha oi la iga bog‘liq holda u licha kechadi. Shaku a-
Sunyae modeli yupqa a op ik zich akk e a siya diskla ining issiqlik nu lanishini
yaxshi i odalaydi, ammo kuchli magni maydonla a pas yo ug‘likdagi izimla da
ADAF modeli muhim o‘ in u adi. Bland o d-Znajek modeli esa qo a uynukla ning
aylanish ene giyasini elek omagni ene giyaga aylan i ishni mu a aqiya li
ushun i adi a ela i is ik je la shakllanishining asosiy mexanizmi si a ida qabul
qilinadi. Kuza u a hisoblash modella ining in eg a siyasi ene giya aj alish
ja ayonla ini chuqu oq ushunishga yo dam be di. Ayniqsa, magni maydonla ning
oli a qo a uynukla ning aylanish e ek la i o‘ ganilishi kompak obyek la
a o idagi yuqo i ene giyali ja ayonla ni yanada aniqlik bilan a si lash imkonini
be di.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Shaku a, N.I., & Sunyae , R.A. (1973). Black holes in bina y sys ems.
Obse a ional appea ance. As onomy and As ophysics, 24, 337-355.
2. Na ayan, R., & Yi, I. (1994). Ad ec ion-domina ed acc e ion: A sel -simila
solu ion. The As ophysical Jou nal Le e s, 428, L13-L16.
3. Bland o d, R.D., & Znajek, R.L. (1977). Elec omagne ic ex ac ion o ene gy
om Ke black holes. Mon hly No ices o he Royal As onomical Socie y, 179(3),
433-456.
4. Ha ding, A.K., & Lai, D. (2006). Physics o s ongly magne ized neu on s a s.
Repo s on P og ess in Physics, 69(9), 2631-2708.
5. Rees, M.J., Begelman, M.C., Bland o d, R.D., & Phinney, E.S. (1982). Ion-
suppo ed o i and he o igin o adio je s. Na u e, 295, 17-21.
6. F ank, J., King, A., & Raine, D. (2002). Acc e ion Powe in As ophysics (3 d
ed.). Camb idge Uni e si y P ess.
