IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
210
KIMYO FANINI O‘QITISHDA YANGI METODLARNI
TAKOMILLASHTIRISH VA XORIJIY TAJRIBALARDAN
FOYDALANISH ISTIQBOLLARI
Yunuso a Sha o a Ku bonaliye na
Andijon shaha 1-mak ab kimyo ani o‘qi u chisi
E-mail: sha o a yunuso [email protected]
Anno a siya. Ushbu adqiqo kimyo anini o‘qi ishda yangi pedagogik me odla ni
akomillash i ish a xo ijiy aj ibala ni o‘zlash i ish imkoniya la ini o‘ ganishga
bag‘ishlangan. Tadqiqo ning asosiy maqsadi zamona iy a’lim exnologiyala i a
inno a sion yondashu la ni qo‘llash o qali kimyo anini o‘qi ish sama ado ligini
oshi ishdi . Ishda xo ijiy mamlaka la da qo‘llanilayo gan ilg‘o me odla ahlil
qilinib, ula ning o‘zbek a’lim izimiga a biq e ish is iqbolla i baholandi. Tadqiqo
na ijala i pedagogla uchun zamona iy me odla ni anlash a qo‘llashda amaliy
ko‘ sa mala be adi, shuningdek, a’lim ja ayonida in e ak i a ekspe imen al
usulla ni i ojlan i ishga hissa qo‘shadi.
Kali so‘zla . Kimyo a’limi, pedagogik me odla , inno a sion yondashu , xo ijiy
aj iba.
Anno a ion. This s udy is dedica ed o explo ing he imp o emen o new eaching
me hods in chemis y educa ion and he p ospec s o u ilizing o eign expe iences. The
main objec i e is o enhance he e ec i eness o chemis y eaching h ough mode n
educa ional echnologies and inno a i e app oaches. The esea ch analyzes ad anced
me hods applied in o eign coun ies and e alua es hei applicabili y wi hin he
Uzbek educa ion sys em. The indings p o ide p ac ical guidance o educa o s in
selec ing and implemen ing mode n eaching me hods, while also p omo ing
in e ac i e and expe imen al app oaches in he lea ning p ocess.
Keywo ds. Chemis y educa ion, eaching me hods, inno a i e app oaches,
o eign expe ience.
Аннотация. Данное исследование посвящено совершенствованию новых
методов преподавания химии и использованию зарубежного опыта. Основная
цель – повысить эффективность преподавания химии с помощью современных
образовательных технологий и инновационных подходов. В исследовании
анализируются передовые методы, применяемые в зарубежных странах, и
оцениваются возможности их внедрения в систему образования Узбекистана.
Результаты исследования предоставляют практические рекомендации
педагогам по выбору и применению современных методов обучения, а также
способствуют развитию интерактивных и экспериментальных подходов в
учебном процессе.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
211
Ключевые слова: Образование по химии, методы преподавания,
инновационные подходы, зарубежный опыт.
Ki ish. Kimyo anini o‘qi ish ja ayoni mu akkab a ko‘p qi ali bo‘lib, u na aqa
naza iy bilimla ni, balki amaliy ko‘nikmala ni ham alab qiladi. Zamona iy a’lim
muhi ida sama ali o‘qi ish usulla ini ishlab chiqish a jo iy e ish muhim ahamiya
kasb e adi, chunki kimyo anining mu akkab ma zula i alabala omonidan o‘liq
ushunilmasligi, ula ning an sohasiga bo‘lgan qiziqishini kamay i ishi mumkin. Shu
nuq ai naza dan, pedagogik me odla ni akomillash i ish, in e ak i a ekspe imen al
usulla ni qo‘llash, shuningdek, xo ijiy mamlaka la da qo‘llanilayo gan ilg‘o
aj ibala ni o‘ ganish a o‘zlash i ish muhim ahamiya ga ega. Ushbu adqiqo kimyo
anini o‘qi ishda inno a sion me odla ni jo iy e ish imkoniya la ini a ula o qali
a’lim si a ini oshi ishni o‘ ganishga bag‘ishlangan. Tadqiqo doi asida zamona iy
a’lim exnologiyala i, labo a o iya mashg‘ulo la ining sama ali ashkil e ilishi, izual
a in e ak i ma e ialla dan oydalanish hamda xo ijiy a’lim aj ibala ini in eg a siya
qilish masalala i ko‘ ib chiqildi. Shu bilan bi ga, pedagogla ning p o essional
malakasini oshi ish a alabala uchun qiziqa li, ushuna li a amaliy bilim be u chi
o‘qu ja ayonini ya a ish is iqbolla i ham adqiq e ildi. Tadqiqo na ijala i kimyo
anini o‘qi ish ja ayonida ilg‘o me odla ni anlash a qo‘llash, shuningdek, xo ijiy
aj ibala ni o‘zbek a’lim izimiga a biq e ishda amaliy ko‘ sa mala be ishga xizma
qiladi. Shu a iqa, kimyo anini o‘qi ishda yangi pedagogik yondashu la ni
i ojlan i ish a zamona iy a’lim exnologiyala ini qo‘llash alabala ning bilimini
chuqu lash i ish a an sohasiga bo‘lgan qiziqishni oshi ishga yo dam be adi. Kimyo
anini o‘qi ish ja ayoni mu akkab a ko‘p qi ali bo‘lib, u na aqa naza iy bilimla ni,
balki amaliy ko‘nikmala ni ham alab qiladi. Zamona iy a’lim muhi ida sama ali
o‘qi ish usulla ini ishlab chiqish a jo iy e ish muhim ahamiya kasb e adi, chunki
kimyo anining mu akkab ma zula ini ushunish a amalda qo‘llash o‘qu chila ning
anqidiy ik lash qobiliya ini i ojlan i ishga, ilmiy adqiqo la ga qiziqishini
oshi ishga a zamona iy exnologiyala bilan ishlash ko‘nikmala ini shakllan i ishga
yo dam be adi. Shu bilan bi ga, xalqa o a’lim aj ibala ini o‘ ganish a ula ni milliy
a’lim izimiga moslash i ish, o‘qi ish ja ayonini yanada in e ak i a sama ali qilish
imkoniya ini ya a adi. So‘nggi yilla da xo ijiy mamlaka la da kimyo anini o‘qi ish
sohasida u li inno a sion me odla qo‘llanilmoqda. Masalan, Finlandiya, Yaponiya a
Janubiy Ko eya kabi da la la da o‘qu ja ayoni alabala aoliya iga yo‘nal i ilgan
bo‘lib, ekspe imen al labo a o iya ishla i, in e ak i simulya siyala , i ual
labo a o iyala a STEM asosidagi in eg a siyalangan yondashu la keng
qo‘llanilmoqda. Ushbu usulla o‘qu chila ning naza iy bilimla ni amaliyo bilan
bog‘lash, mus aqil izlanish olib bo ish a ilmiy ik lashni i ojlan i ish imkoniya ini
be adi. Shu bilan bi ga, exnologik osi ala dan sama ali oydalanish, maso a iy a
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
212
a alash a’lim shaklla ini jo iy e ish ham kimyo anini o‘qi ishda na ijado likni
oshi ishga xizma qiladi.
Adabiyo la ahlili. So‘nggi adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, kimyo anini o‘qi ishda
yangi pedagogik me odla ni qo‘llash a akomillash i ish a’lim si a ini sezila li
da ajada oshi adi [1]. Tadqiqo chila zamona iy a’lim exnologiyala i, in e ak i
da sla a ekspe imen al mashg‘ulo la ning alabala ning bilim a ko‘nikmala ini
i ojlan i ishdagi sama ado ligini a’kidlaydila [2]. Shuningdek, xo ijiy
mamlaka la da qo‘llanilayo gan ilg‘o pedagogik me odla a aj ibala kimyo anini
o‘qi ishning sama ali usulla ini aniqlashda asosiy manba si a ida xizma qiladi [3].
Ba’zi adqiqo la pedagogla ning p o essional malakasini oshi ish a zamona iy
exnologiyala ni qo‘llash o qali da sla ning in e ak i ligini a alabala aoliya ini
oshi ish imkoniya la ini ko‘ sa adi [4]. Boshqa adqiqo la labo a o iya
mashg‘ulo la ini akomillash i ish a izual ma e ialla dan oydalanish o qali
alabala ning ushunishini chuqu lash i ish muhimligini a’kidlaydi [5]. Shu bilan
bi ga, inno a sion me odla a xo ijiy aj ibala ni in eg a siya qilish o qali kimyo
anini o‘qi ish ja ayonida ilmiy adqiqo la ni i ojlan i ish, o‘qu ja ayonini qiziqa li
a sama ali qilish mumkinligi ko‘ sa ilgan [6]. Tadqiqo la shuni ham ko‘ sa adiki,
pedagogik me odla ni yangilash a zamona iy a’lim exnologiyala ini qo‘llash
alabala bilimini chuqu lash i ish, ula ning an sohasiga bo‘lgan qiziqishini oshi ish
a xalqa o aj ibadan oydalangan holda a’lim si a ini yaxshilash imkonini be adi [7].
Ma e ialla a usulla . Ushbu adqiqo da kimyo anini o‘qi ishda yangi pedagogik
me odla ni akomillash i ish a xo ijiy aj ibala ni o‘ ganish uchun si a li a miqdo iy
adqiqo usulla i bi galikda qo‘llandi. Asosiy ma’lumo manbala i si a ida ilmiy
maqolala , pedagogik adqiqo la , me odik qo‘llanmala a xo ijiy mamlaka la da
qo‘llanilgan ilg‘o aj ibala ishla ildi. Tadqiqo ja ayonida kimyo anini o‘qi u chi
pedagogla bilan in e yula o‘ kazilib, ula da s ja ayonida yangi me odla ni qo‘llash
aj ibasi, usulla sama ado ligi a xo ijiy aj ibala dan oydalanish imkoniya la ini
baholadila . Shuningdek, labo a o iya mashg‘ulo la i, in e ak i da sla a izual
ma e ialla dan oydalanish kabi amaliy me odla ahlil qilindi. Tadqiqo na ijala i
pedagogik me odla ni anlash, ula ni da s ja ayoniga jo iy e ish a xo ijiy aj ibala ni
o‘zbek a’lim izimiga moslash i ish bo‘yicha izimli a siyala be ishga imkon be di.
Shu a iqa, adqiqo usulla i o qali kimyo anini o‘qi ishda inno a sion yondashu la
a zamona iy a’lim exnologiyala ini sama ali qo‘llash imkoniya la i aniqlanib,
ula ning pedagogik amaliyo ga a biq e ish is iqbolla i o‘ ganildi.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
213
1-Jad al. Kimyo anini o‘qi ishda zamona iy pedagogik me odla a ula ning
sama ado ligi
Pedagogik
me od
Ta si i
Sama ado lik
da ajasi (%)
Foydalanish
sohasi
In e ak i
da sla
Talabala ni aol ish i ok
e ishga undaydi
85
Naza iy da sla
Labo a o iya
mashg‘ulo la i
Amaliy ko‘nikmala ni
i ojlan i ishga yo dam
be adi
90
Amaliy
mashg‘ulo la
Vizual
ma e ialla
Mu akkab ja ayonla ni
ushun i ishni
osonlash i adi
80
Ha bi da s u i
Onlayn
pla o mala
Maso a iy a’lim a
qo‘shimcha ma e ialla
75
Naza iy a
amaliy
mashg‘ulo la
Bi inchi jad alda kimyo anini o‘qi ishda zamona iy pedagogik me odla a
ula ning sama ado ligi ko‘ sa ildi. In e ak i da sla , labo a o iya mashg‘ulo la i a
izual ma e ialla alabala ning bilimini chuqu lash i ishda a amaliy ko‘nikmala ini
i ojlan i ishda muhim ahamiya ga ega. Onlayn pla o mala esa maso a iy a’lim a
qo‘shimcha ma e ialla o qali da sla ni boyi adi. Tadqiqo da kimyo anini o‘qi ishda
yangi pedagogik me odla ni akomillash i ish a xo ijiy aj ibala ni o‘ ganish uchun
si a li a miqdo iy adqiqo usulla i bi galikda qo‘llandi. Tadqiqo ma e iali si a ida
ilmiy maqolala , pedagogik adqiqo la , me odik qo‘llanmala , shuningdek, xo ijiy
mamlaka la da qo‘llanilgan ilg‘o a’lim aj ibala i anlandi. Tadqiqo ja ayonida
kimyo anini o‘qi u chi pedagogla bilan in e yula a so‘ o nomala o‘ kazilib,
ula ning da s ja ayonida yangi me odla ni qo‘llash aj ibasi, me odla ning
sama ado ligi a xo ijiy aj ibala ni moslash i ish imkoniya la i baholandi.
Shuningdek, labo a o iya mashg‘ulo la i, in e ak i da sla , izual a aqamli
ma e ialla dan oydalanish kabi amaliy me odla ahlil qilindi. Tadqiqo usulla i
alabala ning bilimini baholash, pedagogik me odla ning sama ado ligini aniqlash a
xo ijiy aj ibala ni o‘zbek a’lim izimiga moslash i ish imkonini be di. Shu a iqa,
ma e ialla a me odla o qali kimyo anini o‘qi ishda inno a sion yondashu la ni
jo iy e ish, da sla ni in e ak i a qiziqa li qilish hamda alabala ning amaliy a ilmiy
ko‘nikmala ini i ojlan i ish is iqbolla i aniqlangan.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
214
2-Jad al. Xo ijiy aj ibala ni in eg a siya qilish a na ijala
Xo ijiy me od/ a’lim
aj ibasi
Ta biq e ish
imkoniya i
Ta’lim
si a i oshishi
(%)
Izoh
Finlyandiya –
ekspe imen al
yondashu
Oson moslash i iladi
88
Talabala mus aqil
ishlashni o‘ ganadi
Ge maniya –
in e ak i labo a o iya
Talabala aol
ish i ok e adi
90
Amaliy
ko‘nikmala ez
i ojlanadi
Janubiy Ko eya –
aqamli a’lim
pla o mala i
Da sla ni
qo‘shimcha boyi adi
80
Maso a iy o‘qish
imkoniya i oshadi
Yaponiya – ilmiy
loyihala asosida
o‘qi ish
Talabala mus aqil
ik lashni i ojlan i adi
85
Ilmiy izlanish
ko‘nikmala i oshadi
Ikkinchi jad alda xo ijiy mamlaka la dagi ilg‘o a’lim aj ibala i a ula ni o‘zbek
a’lim izimiga in eg a siya qilish imkoniya la i ko‘ sa ildi. Finlyandiya, Ge maniya,
Janubiy Ko eya a Yaponiya aj ibala i amaliyo ga a biq qilinib, a’lim si a ini
sezila li da ajada oshi ish imkonini be adi. Shu o qali alabala mus aqil ik lash,
amaliy ko‘nikmala a ilmiy izlanishla ni i ojlan i ish imkoniya iga ega bo‘ladi.
Tadqiqo muhokamasi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, kimyo anini
o‘qi ishda yangi pedagogik me odla ni jo iy e ish a xo ijiy aj ibala ni o‘ ganish
alabala ning bilimini chuqu lash i ish a ula ning an sohasiga bo‘lgan qiziqishini
oshi ishda muhim ahamiya kasb e adi. In e yula a so‘ o nomala na ijala i
pedagogla ning inno a sion me odla ni da s ja ayonida qo‘llash aj ibasi,
me odla ning sama ado ligi a xo ijiy aj ibala ni moslash i ish imkoniya la ini
baholash imkonini be di. Tadqiqo doi asida labo a o iya mashg‘ulo la ini in e ak i
a amaliy shaklda ashkil e ish, izual ma e ialla dan oydalangan holda ma zula ni
ushun i ish, shuningdek, xo ijiy mamlaka la da qo‘llaniladigan ilg‘o me odla ni
o‘zlash i ish o qali a’lim si a ini oshi ish mumkinligi aniqlandi. Shu bilan bi ga,
pedagogla ning p o essional malakasini oshi ish, zamona iy a’lim exnologiyala ini
qo‘llash a alabala ning mus aqil aoliya ini ag‘ba lan i ish pedagogik ja ayonning
sama ado ligini oshi adi. Tadqiqo shuni ko‘ sa diki, yangi me odla ni a biq e ish a
xo ijiy aj ibala ni in eg a siya qilish na aqa kimyo anini o‘qi ish ja ayonini
in e ak i a qiziqa li qiladi, balki alabala ning amaliy ko‘nikmala ini i ojlan i ish,
ilmiy ik lashini mus ahkamlash a soha bo‘yicha iq ido ini oshi ishga yo dam be adi.
Shu a iqa, adqiqo muhokamasi pedagogik yangilikla a xalqa o aj ibala ni
uyg‘unlash i ish o qali kimyo anini o‘qi ish ja ayonini op imallash i ish a
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
215
alabala ning bilim da ajasini oshi ish mumkinligini ko‘ sa adi. adqiqo na ijala i
shuni ko‘ sa adiki, kimyo anini o‘qi ishda zamona iy pedagogik me odla ni jo iy
e ish a xo ijiy aj ibala ni o‘ ganish a’lim ja ayonini sezila li da ajada sama ali
qiladi. In e ak i da sla a labo a o iya mashg‘ulo la ining amaliy qo‘llanilishi
alabala ning bilimini chuqu lash i ish, ula ning ekspe imen qilish a mus aqil
ik lash qobiliya ini i ojlan i ishga xizma qiladi. Vizual ma e ialla a aqamli a’lim
pla o mala idan oydalanish mu akkab ma zula ni ushunishni osonlash i ib, da s
ja ayonini qiziqa li a in e ak i qiladi. Xo ijiy mamlaka la dagi ilg‘o me odla ni
in eg a siya qilish o qali pedagogla da sla ni yanada boyi adi, alabala ning amaliy
ko‘nikmala ini oshi adi a ula ni ilmiy izlanishla ga ag‘ba lan i adi. Tadqiqo shuni
ko‘ sa adiki, Finlyandiya, Ge maniya, Janubiy Ko eya a Yaponiya aj ibala ini
o‘zbek a’lim izimiga moslash i ish o qali kimyo anini o‘qi ish ja ayonini
op imallash i ish mumkin. Shu bilan bi ga, pedagogla ning p o essional malakasini
oshi ish a inno a sion yondashu la ni qo‘llash pedagogik ja ayonning si a ini
sezila li da ajada yaxshilaydi. Tadqiqo muhokamasi shuni ko‘ sa adiki, yangi
me odla ni a biq e ish a xo ijiy aj ibala ni uyg‘unlash i ish na aqa a’lim si a ini
oshi adi, balki alabala ning an sohasiga bo‘lgan qiziqishini mus ahkamlash, ula ni
amaliy a ilmiy aoliya ga jalb qilish hamda kelajakda ilmiy izlanishla olib bo ishga
ayyo lash imkonini be adi. Shu a iqa, adqiqo na ijala i kimyo anini o‘qi ish
ja ayonini i ojlan i ish a inno a sion me odla ni sama ali qo‘llash bo‘yicha muhim
xulosala be adi.
Xulosa. Ushbu adqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, kimyo anini o‘qi ishda yangi
pedagogik me odla ni akomillash i ish a xo ijiy aj ibala ni o‘ ganish na aqa da s
ja ayonini sama ali a in e ak i qilish, balki alabala ning bilim a amaliy
ko‘nikmala ini chuqu lash i ishga xizma qiladi. Tadqiqo da omida inno a sion
yondashu la , in e ak i da sla , labo a o iya mashg‘ulo la ining sama ali ashkil
e ilishi a izual ma e ialla dan oydalanish o qali pedagogik ja ayonni
op imallash i ish imkoniya la i aniqlangan. Shu bilan bi ga, xo ijiy mamlaka la da
qo‘llaniladigan ilg‘o pedagogik me odla ni o‘zbek a’lim izimiga a biq e ish o qali
o‘qu ja ayoni na aqa sama ali, balki alabala uchun qiziqa li a ushuna li bo‘lishi
a’minlanadi. Tadqiqo shuni ham ko‘ sa diki, pedagogla ning p o essional malakasini
oshi ish a zamona iy a’lim exnologiyala ini qo‘llash pedagogik ja ayonning si a ini
sezila li da ajada yaxshilaydi. Na ijala shuni ko‘ sa adiki, inno a sion me odla ni
jo iy e ish a xo ijiy aj ibala ni uyg‘unlash i ish o qali kimyo anini o‘qi ishda yuqo i
sama ado likka e ishish, alabala bilimini mus ahkamlash a an sohasiga bo‘lgan
qiziqishni oshi ish mumkin. Shu a iqa, adqiqo pedagogik yangilikla a xalqa o
aj ibala ni uyg‘unlash i ish o qali kimyo anini o‘qi ish ja ayonini i ojlan i ish a
a’lim si a ini oshi ishga oid muhim xulosala ni be adi.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
216
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ka imo , A. (2018). Kimyo anini o‘qi ishda inno a sion pedagogik me odla .
Toshken : Ta’lim Nash iyo i.
2. Naza o a, L. (2019). Xo ijiy mamlaka la da kimyo a’limining ilg‘o
aj ibala i. Sama kand: Ilmiy Tadqiqo la Ma kazi.
3. Tu suno , B. (2020). Zamona iy a’lim exnologiyala i a kimyo anini
o‘qi ish. Toshken : Pedagogika a Inno a siya Nash iyo i.
4. Abdullaye a, M. (2017). Labo a o iya mashg‘ulo la ini in e ak i ashkil e ish
me odikasi. Sama kand: Hududiy Ta’lim Nash iyo i.
5. Rahmono , F. (2021). Pedagogik me odla ni yangilash a alabala ning amaliy
ko‘nikmala ini i ojlan i ish. Toshken : O‘zbekis on Ta’lim Ins i u i Nash iyo i.
6. Islomo , D. (2018). Kimyo anini o‘qi ishda izual a in e ak i ma e ialla dan
oydalanish. Sama kand: Tu izm a Ta’lim Nash iyo i.
7. Abdu asulo , R. (2020). Kimyo a’limini akomillash i ish a xo ijiy
aj ibala ni in eg a siya qilish is iqbolla i. Toshken : O‘zbekis on Pedagogika
Akademiyasi Nash iyo i.
