RESEARCH FOCUS
ISSN: 2181-3833
Pa anda, baliq, asala i a mo‘ynali hay onla kasallikla i
bilan qa shi ku ashishda dolza b muammola a уechimla |
KONFERENSIYA |
Resea ch Focus Na ional Scien i ic Jou nal, Sama kand 2025 | 62
O‘ZBEKISTONDA ASALARI ZOTLARINING KAMAYISHIGA TASHQI
MUHIT OMILLARINING TA’SIRI
Shomaxsudo A. assis en
Toshbol aye X. alaba
Sama qand da la e e ina iya medi sinasi, cho achilik a bio exnologiyala
uni e si e i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17322610
Anno a siya
Ushbu maqolada asala ila sonining kamayish sababla i, ula ning eko izimdagi
o‘ ni a oziq-o qa xa sizligiga a'si i ahlil qilingan. Asala ila ning kamayishi iqlim
o‘zga ishi, pes i sidla a'si i, kasallikla a biologik xilma-xillikning yo‘qolishi bilan
bog’liqligi ko‘ sa ib o‘ ilgan. O‘zbekis on sha oi ida ushbu muammo dolza b bo‘lib,
maqolada uni ba a a e ish cho ala i ham akli e ilgan.
Kali so‘zla : asala i, changla ish, pes i sid, ekologik mu ozana , oziq-o qa
xa sizligi.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются причины снижения численности пчёл,
их роль в экосистеме и влияние на продовольственную безопасность. Показано,
что сокращение численности пчёл связано с изменением климата, воздействием
пестицидов, болезнями и потерей биологического разнообразия. Отмечена
актуальность проблемы в условиях Узбекистана,предложены меры по её
устранению.
Ключевые слова: пчёлы, опыление, пестициды, экологический баланс,
продовольственная безопасность. Anno a ion.
This a icle analyzes he easons o he decline in bee popula ions, hei ole in
ecosys ems, and he impac on ood secu i y. I highligh s how clima e change,
pes icide use, diseases, and loss o biodi e si y con ibu e o he decline. The issue is
conside ed pa icula ly ele an o Uzbekis an, and he a icle p oposes po en ial
solu ions.
Keywo ds: bees, pollina ion, pes icides, ecological balance, ood secu i y.
O‘zbekis onda qishloq xoʻjaligi sohasida juda ka a isloha la olib bo ilmoqda.
Shu jumladan qish-loq xo‘jaligida asala ichilikni i ojlan i ish o‘g’ isi-da
cho a adbi la ishlab chiqilmoqda. Mamlaka imiz P eziden i Sha ka Mi ziyoye
asala ichilik a mog’ini boshqa ish izimini ubdan akomillash i ish, a moqda
naslchilik, ishla ini ilmiy asosda ashkil qilish, asala ich-ilik xo‘jalikla i aoliya i
sama ado ligini oshi ish, asal mahsulo la i ishlab chiqa ish hajmi a u la ini yanada
RESEARCH FOCUS
ISSN: 2181-3833
Pa anda, baliq, asala i a mo‘ynali hay onla kasallikla i
bilan qa shi ku ashishda dolza b muammola a уechimla |
KONFERENSIYA |
Resea ch Focus Na ional Scien i ic Jou nal, Sama kand 2025 | 63
ko‘pay i ish, asalni qay a ishlash boʻyicha zamona iy exnologiyala ni jo iy e ish,
sohaning ekspo salohiya- ini oshi ish, shuningdek asala ichilik sohasidagi ilg’o
aj ibala ni esublikamizning ba cha hududla ida a biq e ish maqsadida O‘zbekis on
Respublikasi P eziden in-ing 2018-yil 1-a gus dagi PF-5497-sonli Fa moniga koʻ a:
1. O‘zbekis on Respublikasi Qishloq xoʻjaligi a-zi ligi, Oʻ mon xo‘jaligi da la
qo‘mi asi, Ekologiya a a o muhi ni muho aza qilish da la qo‘mi asi hamda
Aksiyado lik ijo a "Aloqabank", "O‘zbekis on asal-a ichila i" uyushmasini ashkil
e ish o‘g’ isidagi ak-li ga ko‘ a ozilik be ildi.
2. Quyidagi "Oʻzbekis on asala ichila i" uyishmasini asosiy azi ala i a
aoliya yo‘nalishla i qilib belgilandi:
asala ichilik a mog’ini i ojlan i ishga qa a il-gan no ma i -huquqiy bazani ishlab
chiqishda ish i ok e ish;
asala ichilik a mog’ini i ojlan i ish das u la ini amalga oshi ishni mu o iqlash i ish,
yagona ilmiy- ex-nika, in es i siya a ekspo siyosa ini mu o iqlash i ish;
mahalliy ij o e u chi hokimiya o ganla i a man- aa do ashkilo la bilan
hamko likda asala ichilik xoʻjalikla ini o‘ mon ondi ye la iga, og’ a og’oldi
hududla iga, abiiy pichanzo a yaylo la ga hamda qishloq xo‘jaligi ye la iga
joylash i ishni amalga os-hi ish;
asala i uchun sun'iy ozuqala ishlab chiqa -ishni ma kazlashgan holda ashkil e ishga
ko‘mak-lashish a ushbu aj ibani keng qo‘llash hisobigaasala ichilik xo‘jalikla ining
ozuqa bazasini mus- ahkamlash;
asala i kasallikla ining oldini olish da olash a ashxis qo‘yish bo‘yicha zamona iy a
ilg’o usulla ni jo iy e ish ishla iga ko‘maklashish;
oliy a o‘ a maxsus, kasb-huna a'limi, shu jum-ladan xo ijiy muassasala da
asala ichilik a mog’ining kad la ayyo lash, qay a ayyo lash a ula ning mal-akasini
oshi ish ishla ini sama ali ashkil e ish a mu- o iqlash i ishda ish i ok e ish;
"O‘zbekis on asala ichila i" uyushmasining ash-kiliy uzilmasi a uningij o e u chi
appa a i boshqa u xodimla ining umumiy cheklanganla soni 27 na a bo‘lgan
uzilmasi mu o iqlash i ilgan.
Bugungi kunda global miqyosda iqlim o‘zga ishi, a o -muhi ning i loslanishi,
pes i sidla ning o iqcha qo‘llanilishi a biologik xilma-xillikning kamayishi kabi
muammola dolza b bo‘lib bo moqda. Ushbu ekologik muammola ichida asala ila
sonining keskin kamayishi alohida e' ibo ga loyiq. Chunki asala ila na aqa asal ishlab
chiqa u chi oydali hasha o , balki o‘simlikla changlanish ja ayonining aj almas
ish i okchisidi . Ula ning soni kamayishi bu un oziq-o qa zanji iga be osi a a'si
qiladi.
ASAlARILARNING ZAHARLANISHI SABABLARI
Asala ila ning ko‘p zaha lanishi gullash da ida ekinla ga insek i sidla
qo‘llanganda sodi bo‘ladi. Boshqa xa la .Zaha li pes i sidla ning qo‘shni ekinla ga
yoki gullab-yashnagan begona o‘ la ga ushishi.Bog’la ni pu kashda gullaydigan
qoplama ekinla ining i loslanishi.Insek i sid changla i em-xashak izlo chi asala ila ga
RESEARCH FOCUS
ISSN: 2181-3833
Pa anda, baliq, asala i a mo‘ynali hay onla kasallikla i
bilan qa shi ku ashishda dolza b muammola a уechimla |
KONFERENSIYA |
Resea ch Focus Na ional Scien i ic Jou nal, Sama kand 2025 | 64
yopishadi a oxi -oqiba o qa oyoqla da gulchangla bilan o‘ aladi. Asala ila ba gla
yoki gulla ga i loslangan su ni ichishadi yoki egizadila .Asala ila i loslangan
gulchangla yoki nek a la ni yig’adila .
ASLARI ZAHARLANISH BELGILARI
Asala ila zaha lanishining eng keng a qalgan aloma i uyala oldida o‘lik
asala ila ning haddan ashqa i ko‘pligidi . Yana bi keng a qalgan aloma . yegulik
asala ila ning e ishmasligi. Asala ila ning ajo uzko ligi ko‘pchilik pes i sidla dan
kelib chiqishi mumkin. Asala ila ning ahmoqligi, alajlanishi a g’ay i abiiy aoliya i
ko‘pincha xlo li ugle odo odla a os o o ganik insek i sidla u ayli yuzaga keladi.
Asalning oshqozon a kibidagi egu gi a siya ko‘pincha o gano os o li insek i sidla
bilan zaha lanish na ijasida yuzaga keladi. Asala ila insek i sid bilan zaha lanish
a'si ida uyaga ki ish joyidagi go izon al qo‘nish ax asida g’ay i abiiy aloqa aqsla ini
baja ishla i mumkin. Ta ibsiz xulq-a o namunala i qo‘ iqchi asala ila omonidan
a'si langan dala asala ila ni an olmaslikla iga olib kelishi mumkin.
Za a kunandala ga qa shi ku ash das u ining aq i yoki ma e ialla i zaha lanish kam
yoki umuman sodi bo‘lmasligi uchun o‘zga i ilishi mumkin edi.
Asala ila ning ekologik izimdagi oli.Asala ila gulla dan nek a
yig’ayo ganda o‘simlikla ning changlanishiga yo dam be adi. Ula o qali changlangan
o‘simlikla me a a u ug’ hosil qiladi. BMT ma'lumo la iga ko‘ a, insoniya is e'mol
qiladigan oziq-o qa mahsulo la ining 70 oizi aynan asala ila o qali changlanadigan
o‘simlikla dan olinadi. Bu esa ula ning eko izimdagi o‘ nini yana bi bo asdiqlaydi.
Asala ila sonining kamayish sababla i.So‘nggi o‘n yillikla da ko‘plab mamlaka la da
asala ila sonining kamayishi quyidagi omilla bilan bog’liq:
- Kimyo iy pes i sidla ning haddan ashqa i qo‘llanilishi;
- Iqlim o‘zga ishi a eks emal ha o a la ;
- Pa azi a kasallikla ning ko‘payishi
- Biologik xilma-xillikning yo‘qolishi a gullaydigan o‘simlikla ning kamayishi.
O‘simlikla gulidan o‘plangan asal ham si a li ham shi obaxdi , quyosh nu la i kam
ushadigan o‘ mon gulla i a ye ish i ishda u li zaha li do ila sepiladigan
oʻsimlikla i, kanopdan olingan asal ancha si a siz hisoblanadi. Asal mumka akla dan
maxsus asal aj a kich moslamala bilan aj a ib olinadi. Asal qimma li oziq-o qa
mahsulo i boʻlib, uning 1 kg da oʻ acha 3200 kalo iya ene giya ma jud. Asaldan
ibbiyo da qadimdan do ida mon si a ida oydalanilgan. Hozi a mase ika sanoa ida
u li do ida monla ishlab chiqa ishda asal, p opolis a ona a i su i kabi
mahsulo la idan keng oydalanilmoqda. Asalning o‘zi u li kasallikla ga pa hyez a
da o osi asi a zida be iladi. 20-as ning 60- yilla idan boshlab ibbiyo da asal bilan
da olash usulla i - api e apiya shakllandi .
Kimyo iy zaha lanish asala ila o ganizmiga koʻplab salbiy a'si la ni
koʻ sa adi. Ula ning salbiy a'si i a kibidagi kimyo iy moddala iga bog’liq: o
asala ila axeyasining de o la ini buzadi, glikoliz a mine al moddala almashinu i
ja ayonini izdan chiqa adi. Ma gimush e men lanish ja ayoniga o‘siqlik qiladi.
RESEARCH FOCUS
ISSN: 2181-3833
Pa anda, baliq, asala i a mo‘ynali hay onla kasallikla i
bilan qa shi ku ashishda dolza b muammola a уechimla |
KONFERENSIYA |
Resea ch Focus Na ional Scien i ic Jou nal, Sama kand 2025 | 65
Ba iyning xlo li bi ikmasi su almashinu ini izdan chiqa adi. Xlo o ganik bi ikmala
a ila ning o ganizmida kaliy a na iy nisba ini izdan chiqa adi, os o o ganik
bi ikmala yesa xolines e aza e men ini bog’laydi, bunda u ne izimidagi
gangliyala da qo‘zg’alishla ni a qalishiga salbiy a'si qiladi.
Zaha lanishla ning bi inchi jab lanu chila i asal yig’adigan a ila
hisoblanadi. So‘ng a oziqa bi a idan ikkinchisiga be iladi - shunday qilib bu un oila
a uxum xujay ala i zaha lanadi.
Zaha lanish da ajasi uyaga kelib ushgan zaha miqdo i, uning xususiya la i,
shuningdek, asala ila oilasining kuchi, a ila zo i, yoshiga bog’liq boʻladi. Ko‘pincha
kuchli asala i oilala i jab koʻ adi.
Juda o‘ ki zaha lanishla kon ak a umigan ipdagi p epa a la ishla ilganda
sodi bo‘ladi: a ila dalada oʻladi, oilala asal yig’adigan a ila ye ishmasligidan
kuchsizlanadi. Tuxum qo‘yilgan joyla ni isi adigan (yopadigan) a ila ye ishmaydi,
uxumla a qu chala so uqdan a ochlikdan nobud bo‘la boshlaydi. Mum in
ka akchala i yi iq a de o masiyaga uch agan boʻladi.
Zaha lanishning o‘ ki kechishi koʻp oq uch aydi, bunda a ila uyaga gul
sha ba i a gul changi bilan zaha ni ham ashiydi, ula da oʻ a yoki yuqo i oksinli
zaha la bo‘ladi, lekin da ajasi kam boʻladi. O‘ ki zaha lanishning o‘ziga xos belgila i
a ila uchadigan joyda ko‘p miqdo da oʻlgan a oʻlish a a asidagi a ila soni ko‘payadi,
ba'zan ushbu maydonda oʻlgan a ila ning uzun qa o i paydo boʻladi. Ti ik a ila jahli
chiqqan, oʻlganla ida ich ke ishi belgila i opiladi, umshug’i cho‘zilgan, qano la ining
alajligi aniqlanadi.
Su unkali zaha lanishda ko‘p miqdo da ishchi a ila ning nobud bo‘lishi
na ijasida oilala ning i ojlanishdan qolishi kuza iladi. Aga da shu ozuqala bilan a ila
oilasi qishlo ga ki sa, ula g’ujni bo‘sh shakllan i adila , so‘ng a uyadan oʻ malab
chiqishadi a nobud bo‘lishadi. Mumli in ka akla i, ozuqala , uya de o la i a ila ning
axla la i bilan i loslangan bo‘ladi.
Kimyo iy oksikozda oʻ a ichak sha o simon, boʻsh, yo‘g’on ichagi
ka alashgan, oʻlib ke gan, oʻq sa iq angda boʻladi. Sog’lom a ining ichakla i oʻ a
ichagi pigmen lashgan boʻladi.
Global a min aqa iy oqiba la .Asala ila sonining kamayishi na aqa asal
ishlab chiqa ishga, balki bu un oziq-o qa izimiga salbiy a'si ko‘ sa adi. Ula
changla maydigan o‘simlikla me a be maydi, hosildo lik pasayadi. Bu esa oziq-o qa
na xla ining oshishi a ocha chilik xa ini kuchay i adi.
Ay im mamlaka la da bu hola allaqachon sezilmoqda. O‘zbekis on sha oi ida
muammo dolza bligi.O‘zbekis on ag a da la bo‘lib, qishloq xo‘jaligi iq isodiyo ning
asosiy a moqla idan bi idi . Asala ila ning kamayishi me ali da ax la , poliz ekinla i
a boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulo la ining hosildo ligiga be osi a a'si
ko‘ sa adi.Ayniqsa, in ensi bog’do chilik a asala ichilik i ojlanayo gan hududla da
bu hola jiddiy iq isodiy yo‘qo ishla ga olib kelishi mumkin.Asala ila ni muho aza
RESEARCH FOCUS
ISSN: 2181-3833
Pa anda, baliq, asala i a mo‘ynali hay onla kasallikla i
bilan qa shi ku ashishda dolza b muammola a уechimla |
KONFERENSIYA |
Resea ch Focus Na ional Scien i ic Jou nal, Sama kand 2025 | 66
qilish bo‘yicha cho a- adbi la .Quyidagi cho ala ni ko‘ ish o qali asala ila ni
muho aza qilish mumkin:
-Pes i sidla dan oydalanishni cheklash yoki ekologik oza osi ala ga o‘ ish;
- Gullaydigan o‘simlikla ni ko‘pay i ish a yashil hududla ni kengay i ish;
- Asala ila kasallikla iga qa shi ku ashishda ilmiy yondashu la ni qo‘llash;
-Asala ichilik bilan shug’ullanu chila ga da la omonidan qo‘llab-qu a lo
cho ala ini kuchay i ish.
Asala ichilikda an opogen a'si ham salbiy ja ay-on si a ida qa alishi mumkin.
Masalan, asal lo asining o‘zga ishi yoki kamayishi asala ila ning mahsuldo lig-ini
keskin pasay i adi, madaniy o‘simlikla ni kimyo iy moddala (ge bi sidla ) do ilanishi
ula ning nobud bo‘lishiga olib keladi. Aga da inson a alashu i nuq ai naza idan
qa alsa, ijobiy jiha si a ida ham ko‘ ish mumkin asala ila ni saqlab qolish bo‘yicha
yangi zo la us ida ilmiy izlanishla olib bo ilishi, u li exnologi-yala ga o‘zga i ishla
a inno a siyala ki i ish o qa-li ula ning mahsuldo ligini oshi ish, abiiy asala ila ni
saqlash uchun do i osi ala idan oydalanish nuq ai naza idan. qa shilik a
immunomodulya sion do ila . Yangi in en a a uskunala ni ishlab chiqish.
Xulosa
Asala ila sonining kamayishi global ekologik muammo bo‘lib, insoniya oziq-
o qa xa sizligiga be osi a ahdid soladi. O‘zbekis on sha oi ida ham bu
muammoning oqiba la i sezila boshlagan. Shuning uchun ilmiy adqiqo la , da la
siyosa i a jamiya e' ibo ini asala ila muammosiga qa a ish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2018-yil 1-a gus dagi PF-5497-
sonli Fa moni.
2. Shomaxsudo A., Yunuso X.B. b. .d., p o esso , Achilo Ο.Ε., . . .d. PhD,
Umma o O‘. Bedanala ni pa a ishlashda eng muhim omilla .
3. Shomaxsudo A., Yunuso X.B. b. .d., p o esso , Achilo O.E., . . .d. PhD.
Bedana Tuxumi Foydali Hususiya la i V Kimyo iy Ta kibi (adabiyo ahlili asosida).
4. Alishe Shomakhsudo , Madina Yuldashe a, Bakh iyo Na zie , Zami a
Mama o a and Se a a Khayda o a "E ec o p obio ic bac e ia o he genus Bacillus
on gno obic pa hogens o su gical in ec ions".
5. Shomaxsudo A., Yunuso Χ.Β., Achilo Ο.Ε., Umma o U., Xujaye a N.
Bedanala ni pa a ishlashda eng muhim omilla . Ve e ina iya medi sinasi ju nali
maxsus son 2024-yil.
6. Ежков В.О. Клинико-морфологические особенности нарушения
метаболизма у сельскохозяйственных и экзотических птиц и коррекция его
кормовыми добавками у кур: дис. ... канд. вет. наук / В.О. Ежков //Казань 2008.
7. Food and Ag icul u e O ganiza ion (FAO) - Pollina o s Vi al o Ou Food
Supply (2021).
8. G eenpeace In e na ional - The Decline o Bees and Wha I Means (2020).
RESEARCH FOCUS
ISSN: 2181-3833
Pa anda, baliq, asala i a mo‘ynali hay onla kasallikla i
bilan qa shi ku ashishda dolza b muammola a уechimla |
KONFERENSIYA |
Resea ch Focus Na ional Scien i ic Jou nal, Sama kand 2025 | 67
9. Smi h, M. e al. (2022). Clima e change and bee popula ions. Na u e Ecology.
