9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
SIFATLI TA’LIM BERISHNING TAQQOSLOVCHI MODELI: PEDAGOGLAR
MALAKASINI OSHIRISH VA KASBIY RIVOJLANISH BO‘YICHA XORIJIY
TAJRIBALAR
Mualli : Mi alie a D.T. 1
A iliya siya: Xalqa o No dik uni e si e i,“Pedagogika” ka ed asi dosen i,p. . .d (PhD) 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17322877
ANNOTATSIYA
Ushbu adqiqo da aqqoslo chi model, a’limda a’lo da ajaga e ishish sohala ida pedagog
si a ini i ojlan i ishda xo ijiy da la la aj ibala ining inno asion mexanizmla i ol o‘ynashi
ahlil qilinadi.
Tadqiqo pedagogla ning kasbiy i ojlanishini baholashda izimli yondashu si a ida SWOT
ahlili a AHP modelini akli e adi. Tadqiqo doi asida p o essional i ojlanish me’yo iy
sozlamaning sama ado ligini o‘lchash maqsadida CIPP modeli, kesi sel ma’lumo la a
ins i u ma’lumo la idan olingan aqqoslo chi AHP ma i sala i qo‘llanildi; ha bi o‘lcho ning
kon eks ga mosligi, basho a li u a liligi a uzilma doimiyligi ekshi ildi. Reg essiyala ahlili
o qali koe i sien la i > 0,30 bo‘lgan yoki p-qiyma la i < 0,05 bo‘lgan, shuningdek doimiylik
balla i belgilangan chega ala dan oshib ke gan ko‘ sa kichla aniqlanib, pedagog si a a
i ojlanish na ijala i o‘ asida osi ali (media ion) a/yoki mode a siyali (mode a ion)
munosaba la ni o‘ na ish yo‘lla i asdiqlandi yoki akli qilindi. SWOT ahlili imkoniya la
shakllan i ish, siyosa uzish a ij o ejala ini belgilash bo‘yicha s a egik yo‘nalishla ni ishlab
chiqishda qo‘llanildi.
Kali so‘zla : pedagogla ning kasbiy i ojlanishi; aqqoslo chi a’lim modella i; SWOT-AHP
baholash amkasi; o‘qu -uslubiy uzluksizlikni qo‘llab-qu a lash; engdoshla ga asoslangan
men o lash das u la i; siyosa dizaynida s a egik u a lilik; xalqa o PD (p o essional
de elopmen ) mezonla i aqqoslanishi.
KIRISH
Ma’lumki, o‘qi u chila ning si a i a’limdagi a’lo da ajaga e ishishda muhim
omil hisoblanadi a bu si a global a’lim izimla ida o‘qu alabla i hamda izimli
o‘zga ishla ga ja ob be adigan kasbiy i ojlanishning u li uzilma jiha la idan kelib
chiqadi. 2021 yildagi Da ling-Hammond naza iy amkasi a 2024 yildagi Zhang
omonidan olib bo ilgan aqqoslo li ishla , pedagogla o‘zla ining i ojlanish yo‘lida
kasbiy ma’no opa oladimi yoki “ exnok a ik ioya modeli”ga omonlik yo‘l oldimi,
degan sa olla ga ja ob opishga yo dam be adi. Si a ni ka ola lash ja ayonida
muhim basho a chi a amaliy elemen bo‘lgan pedagogla i ojlanishi, xalqa o
kon eks la da o‘qi u chila kuchini mus ahkamlash a a alashu la ning
sama ado ligini moni o ing qilish uchun doimiy o‘zga ib bo adigan modella ning
shakllanishiga a i ojlanib u ishiga sabab bo‘lgan.
Yuqa ida ilga olingan ins i u la a o bo‘shliqla — mozaika shaklida bo‘lgan
boshqa u a kon eks ga xos cheklo la ga qo‘shimcha a ishda, s anda lash i ilgan
amkala yo‘qligi pedagogla ning uzoq mudda li i ojlanishi uchun jiddiy muammo
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
ug‘di adi. Ko‘plab a’lim izimla ida amaliyo ga oid ko‘p jiha dagi chega ala ma jud:
pas mo i a siya, ye a li men o lashning yo‘qligi, siyosa aq i- aq i bilan aj alib
qolishi, hamda kon eks ga moslashu ning minimal bo‘lishi kabi. Shuningdek,
aqqoslo li adqiqo la qisqa mudda li kasbiy i ojlanish (PD) das u la ining doimiy
cheklo la ga ega ekanligini ko‘ sa di; bu o‘ gangan na saning jadallanmaganligi,
ko‘pincha ke aksiz a alashu la , na ijala ining ba qa o bo‘lmasligi, a amalga
oshi ish bosqichida aniqlikning pas ligi kabi muammola kuza iladi. Shuningdek,
o‘qi u chila ning malaka o ishi bosqichla ini nozik a ishda u ib olish qiyin, chunki
o‘qi ish muhi ining kon eks ual boyligi ham aqamli jiha dan o‘lchab bo‘lmaydigan
omildi .
Bu cheklo la u ayli i ojlanayo gan da la la da PD izimla ining u a liligi
(cohe ence) ko‘ sa kichla i dunyo bo‘yicha eng pas da ajada; sama ado lik o‘ acha
ko‘ sa kichla i Finlyandiya a Singapu kabi da la la dagi benchma k a o‘zlash i ish
( ans e ) da ajala idan sezila li a zda pas . Ba’zi adqiqo ashabbusla i (masalan,
Bo han, 2023; Jones, 2023) ma’lumo ga asoslangan aqqoslo li me odla dan
oydalangan holda pedagog hayo i siklini i ojlanish bosqichla iga aj a ib, ha bi
kasb bosqichi uchun alohida qo‘llab-qu a lash amkala ini jo iy e ishga ha aka
qilgan. AHP (Analy ik Iye a xik Ja ayon) asosidagi aqqoslo chi model boshqa u
uzilmasi a qalgan izimla da siyosa na ijala ini op imallash i ishda a shuningdek
ke aksiz a alashu la sonini sezila li da ajada kamay i ishda ak o - ak o sama a
be gan. Ga chi bunday yondashu la nisba an kon eks ga sezu chan baholash
na ijala ini be ishi mumkin bo‘lsa-da, bu un eko izim bo‘yicha ha bi PD
a alashu ining po en sial ij o na ijala ini kuza ib bo ish qiyin. So‘nggi pay la da bu
usulla yanada moslashu chan a gib id qa o qabul qilish me odla iga o‘ ishga
moyil bo‘lmoqda. Ushbu usulla o asidagi aqqoslo chi sama ado lik e’ ibo ga loyiq,
chunki pedagoglik PD eko izimidagi o‘zga u chila sonini no mallash i ish qiyin.
Ushbu adqiqo ni o‘ kazishga u ki bo‘lgan kuza u la quyidagila :
a) i ojlanayo gan izimla da ans o ma siya qobiliya i nisba an pas (na ijala
bo‘yicha keyin oq ba a sil ko‘ ib chiqiladi);
b) s anda lash i ilgan a’lim izimla idan a qli a ishda, PDning mu a aqiya i
aqa eningla soni bilan o‘lchanmasligi ke ak;
c) boshlang‘ich kasbdagi o‘qi u chila ba qa o qo‘llab-qu a lash yo‘lini
opishda qiynaladi. Shuningdek, o‘qi u chila ning kasbiy iden i e idagi nozik
o‘zga ishni sama ali u ib olish hamda o‘qu muhi ining a’si i chuqu ligini kalib lash
(o‘lchab belgilash) ham mu akkab.
Ga chi SWOT yondashu i a AHP ey ing amkasi PD modella i dizaynida
siyosa baholash uchun ishla ilsa ham, pedagogla ning aqqoslo chi i ojlanish
izimla ida ushbu osi ala ni bi galikda qo‘llashning a’si i haqidagi
in eg a siyalashgan modella hali ma jud emas. Ushbu adqiqo mak o-meso
bo‘g‘inla da xalqa o misolla dan PD a alashu la ining sama ado ligini o‘ ganish,
hamda a’limdagi a’lo si a domenla idagi qo‘llab-qu a lash a amalga oshi ish
bo‘yicha bo‘shliqla ni o‘ldi ish maqsadini oladi.
Ushbu adqiqo ning maqsadi — SWOT a AHP me odla idan oydalangan
holda ins i u miqyosida a/yoki siyosa ga moslashu jiha idan pedagogla ning PD
amaliyo la idagi kuchli a zai omonla ini aniqlaydigan aqqoslo chi modelni ishlab
chiqish. A alashu la ning dolza bligini oshi ish a ula ning o‘zlash i ilish imkoniya ini
kuchay i ish uchun, ma jud modelga ba’zi s a egik akomillikla ni ki i ish za u .
Ushbu aqqoslo chi sin ez huquqiy dalilla ga asoslangan ma i sada kon eks ga
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
moslash i ilishi jiha idan bi inchi hisoblanadi a pedagogla ning i ojlanishida
ba qa o qo‘llab-qu a lash mexanizmla i nimadan ibo a ekanligini mukammal
ushunishni a’minlaydi. Tadqiqo maqsadla i uchun “kasbiy i ojlanish a alashu i”
deganda, pedagogik akomillashu ga uzoq mudda yo‘nal i ilgan aoliya ushunildi,
chunki man aa do omonla o‘qi u chila ning ish i oki bilan izimli kuchli omonla
a i ojlanishdagi zai omonla haqida ik yu i a olishadi. Ushbu a alash usulla da
SWOT ahlili (Os inelli, 2021; Sü iko a, 2025) ekspe bahosi ma i sala i bilan bi ga
ishla ilib, PD izimla ida s uk u a a kon eks jiha dan qaysi omilla qiyma be ishi
aniqlandi. Keyingi bosqichda, AHP modelini qo‘llab, a alashu la , ko‘ sa kich
us u o ligi a s a egik klas e la bo‘yicha ey ing be ildi. Biz a az qilamizki, ushbu
baholash modella i mus aqil a ishda ishla ilganda bo‘lgan me odla ga nisba an
kombina siyalashganda amaliy a ko‘chi iladigan ( eplicable) ushunchala ni be adi
a pedagogla ning aqqoslo chi i ojlanish das u la ining dizayn logikasini
yaxshilaydi.
METODOLOGIYA
Taqqoslo chi baholash anlab olingan xo ijiy da la la dagi o‘qi u chila ning
kasbiy i ojlanish aj ibala iga oid bi nech a manbala dan olingan ma’lumo la ga
asoslanadi. Hodisala ni anlashda mu axassisla omonidan iangulya siya
yo damida asos solingan mezonla global baholashla da ba qa o a zda
asdiqlangan. Ma’lumo la majmuasi - anali ik a ekspe qa o iga asoslangan
og‘i likla yo damida a alash me odologiyali model asosida ishlab chiqilgan ma isa
o qali ope acionaliza siyalangan. Masalan, Zhang a Bo han e a kasbdagi
o‘qi u chila ning qolib ke ishini a’minlashda s uk u a iy bo‘shliqla ni ba a a e ish
uchun engdoshla ga asoslangan men o lash sama ado ligini ahlil qilishdi (Zhang
& Bo han, 2024). Os inelliga ko‘ a, ko‘ sa kichla asosan uch bosqichga o‘plangan -
ma isadagi bunday o‘zga u chila ning axminan 65% i ikkinchi bosqichga o‘g‘ i
keladi. Umumiy olganda, 21 na a ekspe (e kakla emas; “men” deb a jima qilingan
eh imoliy xa olik, aslida “panel” yoki “mu axassisla gu uhi”) shkala alida siyasi
uchun jalb qilingan. AHP ju lik ma i sala ining soni 15 aga belgilangan. Ushbu
ma i sala da ha bi ko‘ sa kich domenda boshqa ko‘ sa kichla bilan aqqoslanadi,
bu moslikning s a egik a’si ini oshi adi (Chu a boshq., 2021). Ba’zi sababla ga ko‘ a,
masalan ma zuga mos kelmasligi a konsensusning pas ligi, qisqa mudda li
semina la , inspek siya ash i la i a mus aqil modulla amkadan chiqa ilgan.
Shuningdek, ening unk siyala i a qay a aloqa siklla i o‘ asidagi o iqcha
o‘qnashu a bunday o ma la kel i ib chiqa ishi mumkin bo‘lgan noaniqlikla ni
oldini olish maqsadida engdosh baholash (pee -assessmen ) a mik o-o‘qi ish
(mic o- eaching) ham amkadan che la ilgan. Ha bi mezon uchun a zallik a
munosaba i bo‘yicha baholash shkala oda da 1 dan 9 gacha bo‘lgan ba qa o
in e alla da bo‘ladi. Ushbu shkala ekspe la ning yukini kamay i ish, cha choqla ini
a a a kashlikni minimal da ajaga ushi ish (Saa y, 2004) a balla ning ishonchliligini
oshi ish uchun a zal ko‘ iladi (Syzdykbaye a).
Rey ing be ishda AHP me odologiyasi (Saa y, 1980; Zhang, 2024) qo‘llanilgan a
no ma i ekspe bahola i bilan bi ga ha bi baholo chidan qo‘shimcha qa o -og‘i lik
qiyma la i olingan. Akademik yilning oxi gi semes ining bi inchi ol i a ha asida
(2024 yil ma oyida), baholo chila umumiy ma jud das u la yo damida (masalan,
Excel yoki Supe Decisions) qa o qabul qilishgan a ushbu ma i sala ni ahlil
gu uhiga yubo ishgan.
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Bundan ashqa i, model juda kengay i iladigan a mamlaka sha oi iga
moslash i ilishi oson. A alashu la ning mazmuni xilma-xil bo‘lib, ula men o lash,
ye akchilik, inno a siya, hamko lik, moslashu chanlik hamda ening a qay a aloqa
s uk u asining uyg‘unligi kabi yo’nalishla ni o‘z ichiga olgan. Ja obla uch u dagi
klas e la ga aj a ilganda, ha bi domenda ichki u a lilik a ma zuga moslik o‘ acha
0,75 dan yuqo i bo‘lgan chega ani qondi gan (umumiy ja obla soni 18 – ha bi ida
o‘ acha 6 o‘zga u chi bo‘lgan). SWOT azi asi da omida ( axminan 45 daqiqa)
ish i okchila ja obla ini yig‘ib, das lab o‘zla i anlagan model ula ning kasbiy
hayo iga nima uchun ma’na be ganligi haqida qisqa bayono yozishla i so‘ algan.
Yaqinda Syzdykbaye a modelning mamlaka cheklo la iga moslashu chanligini
yana-da oshi ish uchun anali ik akomillikla akli qilgan. Tias bilan bi dek, a alashu
ish i okchila ning shaxsiy anlo i bo‘lishi mumkinligi, ula ning shaxsiy hikoyasi o qali
ushun i ilishi mumkinligi ham a’kidlangan.
Rey ingla ga oid ba cha ja obla yakuniy sa alab chiqqandan so‘ng, men o lash
eng aj alib u adigan a alashu ekani aniqlangan. Mu a aqiya li qabul qilish na ijasi
“ ele an i bo‘yicha ≥4 + o‘ acha” ball si a ida belgilangan, a shunday na ijaga ega
ekspe la “kon e gen ” deb hisoblangan. Ha bi me od alida siya ja ayonida o‘z
in e p e a sion kuchini ko‘ sa gan. Qolgan ekspe la , ya’ni “di e gen ” hola da
bo‘lgan a u a lilik bo‘yicha o‘ acha balla i ≤ 3 yoki undan pas bo‘lganla ney al deb
belgilangan. Ramkaga quyidagi o‘zga u chila ki i ilgan: moslik (alignmen ),
ba qa o lik (sus ainabili y), a kengay i ish imkoniya i (scalabili y). Bo han bilan mos
a ishda, adqiqo chila ipologiya ishlab chiqishga in ilmagan, balki “qiyma
manbala i bo‘yicha paydo bo’layo gan ka ego iyala ni” xa i alash i ishga ha aka
qilgan.
Chaaban’ga ko‘ a, klas e siyosa da bi aq da o‘za o o‘qnashadigan a
uyg‘unlikni ko‘ sa adigan qiyma la a axminla (in en siyala a boshqala )
unksional gu uhidi . Ushbu das labki kodla mak o ka ego iya a mik o ka ego iya
si a ida gu uhlangan. Ta’limda klas e la a kichik klas e la ga bo‘linish doim ham
chiziqli bo‘lmaydi. Zhang omonidan akli e ilgan aqqoslo chi baholash
yondashu idan oydalangan holda, bi inchi baholo chi a ikkinchi kodlo chi ( a’lim
p o esso i) Finlyandiya a Singapu dagi amaliyo la ni ekspe la anlagan ko‘ sa kich
siyosa i asosida das labki kodla o qali aniqlashgan. Ushbu bosqichda yuqo i
konsensus klas e i mezonla i u a lilik, kon e gensiya a qa ama-qa shilikning
yo‘qligi hamda ma zuning aniqligi bo‘lgan. Masalan, o‘qi u chila das lab
“men o lash” a zida asni langan modeli anlashgan, ammo anlo a ionale (asos)
ko‘ inib chiqdi-ki, u “qay a aloqa bilan o‘qu -uslubiy uzluksizlik” bilan bog‘liq ekan.
Topilmala ni alida siyalash a chiqishla da u a lilikni ekshi ish uchun
iangulya siya ahlili o‘ kazilgan. Qo‘shimcha ahlilla NVi o ( .14) a AHP (Saa y,
2008) yo damida amalga oshi ilgan. Shuningdek, amkamizdagi ko‘ sa kichla
o asidagi o‘zga u chila ning o‘za o o‘qnalishi u ayli ey ing kuchiga a’si ko‘ sa ishi
mumkin bo‘lgan mul ikolinea lik ahlili ham o‘ kazilgan. AHP ma i sala ini
in eg a siyalashdan so‘ng, baholo chila o‘z ma zu ka ego iyala ining das labki
klas e lashini ko‘ ib chiqqanla (ma is ichida 21 manbadan boshlang‘ich
kon e gensiya da ajasi 83%, ma isdan ashqa ida esa 91%).
Da la la o‘ asidagi og‘i lik ahlili hamda ko‘ sa kichla ning o‘za o o‘ kazilishi
( ans e abili y) ma’lumo la i bizning izimimizdagi o‘zga u chila a boshqa
ko‘ sa kichla o asida ma’nola ni ziddiya ga soladigan hola la ni ko‘ sa magan.
Oldingi adqiqo la dagi kabi, chiqish na ijala i amka sub-ka ego iyala i doi asidan
13
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
ashqa ida bo‘lgan, yoki ko‘ sa kichla ga aniq mos kelmaydigan elemen la
aniqlash i ilgan, ya’ni ula ni yanada aniq oq nomla bilan belgilash o qali ushuna li
qilishga u inish bo‘lgan. Shunday qilib, modeldagi elemen la ning mosligini
akomillash i ish anlab olingan uzilma asosida amalga oshi ilgan. Ushbu ja ayon
ba cha o‘zga u chila asni langan a baholo chila aniq joyi belgilanmagan
ki i ishla ni opa olmagunicha da om e i ilgan.
NATIJALAR
Bizning ahlilla imiz shuni ko‘ sa diki, ko‘plab xo ijiy amaliyo la da s uk u a iy
o‘xshashlikla ma jud bo‘lsa ham, izimli da ajada ba qa o likni a’minlaydigan
in eg a siyalashgan amkala yo‘q. Ko‘pchilik ish i okchila men o lash, hamko lik,
ye akchilik, inno a siya, qay a aloqa sikli yoki o‘qu -uslubiy uzluksizlikni kasbiy
iden i e a ins i u sional amaliyo la iga ma’no qo‘shadigan jiha si a ida anlashgan,
ammo ko‘pincha ula buni hamkasbla yoki engdoshla bilan aj iba almashish
imkoniya iga ega bo‘lgani uchun qad li deb hisoblashgan. Ba’zi holla da, men o lash
yangi boshlagan o‘qi u chila ni qo‘llab-qu a lash imkoniya i bilan an olingan;
ish i okchila men o lashda, hamko lik a moqla ida a inno a siya klas e la ida
qay a aloqa aylanishla ida ish i ok e ganla .
1-jad al. O‘qi u chila ning kasbiy i ojlanishini baholash uchun ahp
og‘i liklangan qa o ma i sasi
Muqobil /
Mezonla
Hamko likka
Asoslangan
Qay a Aloqa
Ye akchilik a
Inno a siya
T eningi
Tengdoshla ga
Asoslangan
Men o lash
Dolza blik
S a egik
Uyg‘unlik
Ba qa o lik
O‘zlash i ilish
Maqsad
Og‘i likla i
Hamko likka
Asoslangan
Qay a Aloqa
0.00000
0.00000
0.00000
0.24995
0.32551
0.24995
0.34582
0.14640
Ye akchilik a
Inno a siya
T eningi
0.00000
0.00000
0.00000
0.06878
0.07013
0.06878
0.05724
0.03311
Tengdoshla ga
Asoslangan
Men o lash
0.00000
0.00000
0.00000
0.68128
0.60436
0.68128
0.59693
0.32048
Dolza blik
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.12500
S a egik
Uyg‘unlik
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.12500
Ba qa o lik
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.12500
O‘zlash i ilish
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.12500
Maqsad
Og‘i likla i
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
0.00000
Taqqoslo chi baholash uchun o‘qi u chila omonidan anlangan ba cha
a alashu la ning axminan ikki-uch qismi, a ma i sadagi ey ingla ning ya midan
ko‘pi men o lashning qiyma iga o‘g‘ i isho a qilgan. Dolza blik ko‘ sa kichla i
bo‘yicha balla ning aqsimo i xilma-xillikni ko‘ sa adi: i ojlanayo gan izimla dagi
eng pas ie ga ega da la la da bu ko‘ sa kichla 0,48 ga eng bo‘lsa, Finlyandiya kabi
benchma k holla da u 0,75 ni ashkil e adi. Bundan ashqa i, ushbu klas e la ichida
umumiy ish i okchila ning deya li 60 oizi a ma i sadagi bi asidan o iq qismi,
14
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
anlangan modella ning ula ga o‘qu -uslubiy uzluksizlik a qo‘llab-qu a hissini
aqdim e ganini a’kidlaganla . Ha bi klas e axminan ol i-sakkiz ko‘ sa kichni o‘z
ichiga olgani uchun, ula ma i sa chiqishla ida nisba an ka a og‘i likni ashkil qiladi.
2-jad al. O‘qi u chila ning Kasbiy Ri ojlanishiga Oid Al e na i ala uchun
Yakuniy AHP Us u o lik Vek o la i
Nomi
Idealiza siyalangan
Us u o likla
No mallash i ilgan
Us u o likla
Asl
Balla
Hamko lik a e lek i qay a aloqa modella i
0.456827
0.292808
0.146404
Ye akchilik a inno a siya eningi
0.103331
0.066231
0.033115
Tengdoshla ga asoslangan men o lash das u la i
1.000000
0.640961
0.320481
Ish i okchila ning ko‘pchiligi o‘z aj ibala ini kons uk i yoki amaliyo ga ijobiy
a’si ko‘ sa gan deb a i laganla . Shunday bo‘lsa-da, u li izimla dagi o‘qi u chila
e lek i moslashu ni mus aqil a ishda amalga oshi ishgan, lekin men o lash a
uning uzluksizligi a o ida a moq hosil qilish yoki uni da om e i ish bo‘yicha asmiy
mexanizmla ya a ilmagan. Taqqoslo chi baholash amkasi ichida s a egik
klas e la ning uyg‘unligini inoba ga olgan holda, adqiqo na ijala i bi domen
ichidagi ka ego iyala o asida kon e gensiya ma judligini ko‘ sa adi. Tanlab olingan
da la la dagi ins i u da ajasida amalga oshi ilgan siyosa la ni ko‘ ib chiqish, bu
o‘lcho da uyg‘unlikning chalkash a pa chalanib qolganini namoyon e adi. Pee
almashu a bi -bi ining sa’y-ha aka la ini an olish a’kidlangan bo‘lsa ham,
ish i okchila qo‘llab-qu a izimla i oda da no asmiy men o lash, hamko lik,
e leksiya a bi -bi la iga ayyo bo‘lishga bog‘liq ekanini as i lashgan.
1- asm. SWOT ahlil na ijala i
Ammo bu usulla PD a alashu ining eko izimdagi a’si ining chuqu ligini
sama ali ushlab be a olmaydi, chunki PD a alashu ining na ijasini k an lash qiyin.
15
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Reg essiya na ijala ida men o lash a hamko lik, inno a siya a ye akchilikning
u a lilik balla i ba qa o lik, moslik a o‘zlash i ilish bilan sezila li bog‘liq bo‘lib chiqqan
(ba cha p-qiyma la i < 0,05); inno a siya aqqoslo chi klas e la a siyosa
yo‘llanmala i uchun ahamiya ga ega bo‘lgan; ye akchilik esa aqa s uk u a iy
uyg‘unlik jiha idan muhim deb opilgan (p = 0,048). Bundan ashqa i, pa chalanib
ke gan uzilmala uzoq mudda li jo iy e ilish imkoniya ini cheklashi mumkin. Bu
aqa izim bo‘yicha bo‘shliqla ning na ijasi bo‘lishi mumkin, lekin ula ning
sa’y-ha aka la ini “ba qa o emas” deb qabul qilinish siyosa dagi moslikning
ye ishmasligi a ins i u la ning cheklangan qo‘llab-qu a iga isho a bo‘lishi mumkin.
MUHOKAMALAR
Taqqoslo chi anali ik amka bo‘yicha, biz o‘qi u chila ning kasbiy i ojlanishida
us u o mezonla si a ida s a egik uyg‘unlik a o‘zlash i ilishni belgiladik, so‘ng
ekspe la konsensusiga asoslangan holda xalqa o modella da oydalanilgan
baholash ko‘ sa kichla ini xa i aladik. Zhang (2024) ma’lumo iga ko‘ a, benchma k
izimla idagi sama ali a alashu la ning ko‘pchiligi o‘qu -uslubiy uzluksizlikka
qa a ilgan, ya’ni e a ka e adagi o‘qi u chila ga men o lash a qay a aloqa o qali
qo‘llab-qu a lashga asoslangan hamko lik modeliga u g‘u be ilgan. Os inelli (2021)
modeli ham pee -led men o lash, e lek i moslashu a hamko likka asoslangan
qay a aloqa sohala ida uyg‘unlik a izimli u a lilik klas e la ini ko‘ sa adi.
AHP asosidagi baholash uni e sal ipologiya belgilashda, og‘i lik u a liligida a
ey ingning ak o lanishida u li boshqa u ekosis emala ida aniq a qlilikni ochib
be moqda, ba cha a’lim i ojlanishi bosqichla ida. Umuman olganda, s a egik
klas e la dan aqa bi ida — men o lashda — ye i ko‘ sa kich maxsus o‘plangan; bu,
ahlil qilingan us u o o‘zga u chila ning 33,3% ini ashkil qiladi. Ushbu a alashu ning
o‘ziga xosligi shundaki, u mu laqo boshqacha aqqoslo chi ma isa ichida sino dan
o‘ kazilgan a e a ka e adagi qo‘llab-qu a lash bilan o‘qu -uslubiy uzluksizlik,
hamko lik a inno a siya ka ego iyala i bo‘yicha ba cha i ojlanish bosqichla ida
ma zula bo‘yicha kon e gensiya ko‘ sa gan. SWOT amkasi a AHP ma i sala ini
gib id uzilishda bi lash i ish bu modelga ko‘chi iladigan na ijala be ish a
kon eks ga yanada mos kelu chi chiqishla ya a ish, shuningdek, pas a’si li
a alashu la ning noaniqligini a ke aksiz siyosiy ekspe imen la sonini kamay i ish
imkonini be adi.
Pee -led men o lashga oid endensiya (Zhang, 2024 a Bo han, 2023)
benchma king manbala ining keng oq u idan kelib chiqqan bo‘lsa ham, bu
opilmala uni e sal qo‘llanilishim bo -yo‘qligini asdiqlash uchun ka a namunali
ma’lumo za u . Men o lash klas e ining kengay i ilishi uning siyosa ga oid
ahamiya i a shuning uchun moslashu chanligi hamda sama ali salohiya ini oshi ish
uchun muhim ko‘ sa kich hisoblanadi. Tias (2022) a Sü iko a (2025) manbala ida
ham anlangan modella ning (men o lash a hamko lik) xalqa o manbala u idan
oziqlanganligi akli qilinsa ham, bu hozi cha aniq dalilla siz axmindan oshmaydi.
Yaqinda olib bo ilgan ko‘p klas e li ahlil shuni ko‘ sa diki, gib id modella ma zula
bo‘yicha uyg‘unlik a ij o cha choqla ini kamay i ish bilan qo‘llab-qu a ni bi lash i a
oladi.
AHP o‘zga u chila i eg essiya ahlilida, pa chalangan model (ye akchilik,
inno a siya, qisqa mudda li semina la ) uchun men o lash a alashu la ining
u a lilik balla i 0,48 dan boshlansa, qay a aloqa asosidagi men o lash qo‘shilgandan
so‘ng 0,75 ga ye gan. Shunday yuqo i kon e gensiya da ajasi bilan, i ojlanayo gan
16
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
izimla da siyosa moslashu i uchun basho a kuchini oshi adigan s anda e e ens
model qu ish uchun ko‘plab imkoniya la ma jud deya ay ish mumkin. Saa y me odi
a algi xalqa o benchma king adqiqo la ida qo‘llangan (Saa y, 2004; Zhang, 2024)
a u li ma’lumo la us ida ishlashga qulay, chunki u siyosa u la ining absolu
chas o asiga bog‘liq emas. Bundan ashqa i, u li manbala AHP
iangulya siyasining chiziqli baholashla ga nisba an a alashu qiyma ini yanada
aniqlash i ishga yo dam be ishini ko‘ sa gan.
Ka a aqqoslo chi og‘i lik be ish adqiqo la ida, Zhang (2024) men o lash a
hamko likning qisqa mudda li a alashu la ga nisba an a’si ini solish i ganda,
men o lash a hamko lik ba cha izimla uchun semina la bilan solish i ganda 30–
40% ko‘p oq o‘qu qo‘llab-qu a ini an olinishi bo‘yicha na ija be gan, inspec ion-ga
asoslangan ening modella ining balla i esa 0,40 dan pas bo‘lgan. Qisqa da lik PD
ga ayanib qolgan a o‘zining uzoq mudda li men o lash klas e la ini shakllan i a
olmagan izimla o‘zlash i ilish muammosidan eng ko‘p aziya chekkani aniqlangan.
Boshqa manbala ham PD klas e la ining ij o e ilishida xilma-xillik a kon eks ga
moslashu po en sialini Singapu dan Li anga qada ko‘ sa gan. Ko‘plab
mu a aqiya sizlikla bunday PD eko izimla ini ashkil e ishda a kengay i ishda
s a egik uyg‘unlik ye ishmasligi sabab yuzaga keladi (Rahmah, 2022; Chaaban, 2021).
A alo, ba cha bahola bi a esponden gu uhi omonidan baja ilgani ob’ek i likka
a’si qilishi mumkin. Shu bois, exnok a ik mezonla ga asoslangan a alashu la
bunday muhi la da zai lik ko‘ sa adi, chunki o‘qi u chila ning agen ligi bilan bog‘liq
o‘zga u chila ning basho a qobiliya ida yuqo i qiyma la yo‘q. Tizim u i bilan
men o ing klas e i anlo i a milliy siyosa ko‘ sa kichla iga moslashu o‘ asida
s a is ik ahamiya li a q aniqlanmadi.
XULOSA
Yuqo idagi aqqoslo chi na ijala dan kelib chiqib, siyosa ga moslashu
da ajasida keng oq baholo chi ma i sa shakllan i ilishi ko‘chi iladigan ( eplicable)
amkala ni ishlab chiqishga zamin ya a ishi mumkin, degan xulosaga kelish
mumkin. Ushbu adqiqo da SWOT a AHP me odla ining o‘qi u chila ni
i ojlan i ishning keng eko izimi uchun a alashu dizayniga oid konsensusga
asoslangan sin ez ya a ish maqsadida qo‘llanilganligi, aqqoslo chi ahlil s a egik
uyg‘unlik a o‘zlash i ilishning yaxshilanishi sa i qanday yo‘l ko‘ sa ishi mumkinligini
yanada ochib be adi. AHP me odi ma zuli klas e la ning moslikka a’si ini ko‘ sa ishi
a u li mu akkablikdagi izimla da qa o qabul qilish asosini mus ahkamlashi
mumkin.
Shuningdek, siyosa ko‘ sa kichla i bilan kon e gen siyani hamda kon eks ual
imkoniya la sohala ini qanday isloho la ga yo‘nal i ish mumkinligini aniqlash
bo‘yicha ushunchala shakllan i ish haqida ham o‘ylab ko‘ ish mumkin. O‘ ish
bosqichidagi bi nech a izimla da amalga oshi ilayo gan aqqoslo chi amaliyo
adqiqo la i ushbu modella amaliyo ni qay da ajada shakllan i a olganini ko‘ sa ib
be adi. Ikkinchidan, o‘qi u chila u li bosqichla da o‘zla i aoliya yu i ayo gan
izimla ni ushunish ja ayonida bo‘lgan bi pay da, men o lash a hamko lik
modella i ula ning kasbiy qa ashla ida sezila li o‘zga ishla kel i ib chiqa moqda.
Kelgusi bosqichda, boshqa eko izimla da aol bo‘lgan modella ni ins i u sional
xususiya la i a amalga oshi ish dinamikasi chuqu ahlil qilinadi, bu esa ula ning
pedagogik kasbga qanday a’si ko‘ sa ishi o idagi man iqni yaxshi oq ushunishga
yo dam be adi. Kelgusidagi benchma king adqiqo la ida a alashu la ni anlash
17
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
uchun s a egik uyg‘unlikka a’si ko‘ sa u chi ko‘p oq o‘zga u chila — masalan,
o‘qu -uslubiy uzluksizlik, kon eks ga moslik a ba qa o lik — ki i ilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. As ahani, A. (2024). In e na ional benchma king o eache aining
p og ams: Lessons lea ned om di e se educa ion sys ems. Assoel an:
Indonesian Jou nal o Communi y Resea ch and Engagemen .
2. Chaaban, Y. (2021). Explo ing eache s’ p o essional agency wi hin shi ing
educa ional con ex s: A compa a i e s udy o Lebanon, Qa a , Kuwai , and
Mo occo.
3. Jones, K. (2023). Inno a ion in eache p o essional lea ning in Eu ope.
4. Ke eye a, O.ZH. (2025). P o essional de elopmen o no ice eache s: A
e iew o in e na ional expe ience. Pedagogy and Psychology.
5. Olsen, B. (2021). Teache quali y a ound he wo ld: Wha ’s cu en ly
happening and how can he p esen in o m he u u e?
6. Os inelli, G. (2021). Policy, cul u e and p ac ice in eache p o essional
de elopmen in i e Eu opean coun ies: A compa a i e analysis.
P o essional De elopmen in Educa ion.
7. Sánchez-Cab e o, R. (2021). Models on eaching e ec i eness in cu en
scien i ic li e a u e. Educa ion Sciences.
8. Sü iko a, S. (2025). Towa ds e ec i e aining ans e in eache
p o essional de elopmen : A mul iple case s udy. Jou nal o Educa ion
Cul u e and Socie y.
9. Syzdykbaye a, A. (2024). Global ends in con inuous p o essional
de elopmen o eache s: Compa a i e analysis. Pedagogy and
Psychology.
10. Tağiye a, İ. (2024). Dünya əc übəsində müəllim peşə s anda la ı.
Aze baijan Jou nal o Educa ional S udies.
