RESEARCH FOCUS
ISSN: 2181-3833
Pa anda, baliq, asala i a mo‘ynali hay onla kasallikla i
bilan qa shi ku ashishda dolza b muammola a уechimla |
KONFERENSIYA |
Resea ch Focus Na ional Scien i ic Jou nal, Sama kand 2025 | 78
UDK:619:636.5:616.681.49:616.084
PARRANDALARDA SALMONELLA INFEKSIYASI: ZAMONAVIY
YONDASHUVLAR VA PROBIOTIK TERAPIYA
adabiyo la ahlili
G‘ulomjono T. magis an
Sama qand da la e e ina iya medi sinasi, cho achilik a bio exnologiyala
uni e si e i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17323022
Anno a siya
Ushbu maqolada pa andala ning salmollioz kasalligining epizoo ologiyasini
o‘ ganish a oldini olish maqsadida p obio ikla ning qo’llanilishiga oid ilmiy
adabiyo la ahlil qilingan.
Kali so‘zla : salmonellioz, epizoo ologiya, p obio ik, sep isimiya, dia eya,
GPB, GPA, “ROSS-308”
Аннотация
В данной статье анализируется научная литература по использованию
пробиотиков для изучения эпидемиологии и профилактики сальмонеллеза
домашней птицы.
Ключевые слова: сальмонеллез, эпидемиология, пробиотик, септицемия,
диарея, ГПБ, ГПА, «РОСС-308» Anno a ion
This a icle analyzes he scien i ic li e a u e on he use o p obio ics o s udy he
epidemiology and p e en ion o salmonellosis in poul y.
Keywo ds: salmonellosis, epidemiology, p obio ic, sep icemia, dia hea, GPB,
GPA, “ROSS-308”
Ki ish.O‘zbekis onda so‘nggi yilla da pa andachilik sohasini i ojlan i ish a
ushbu sohada ye ish i ilgan mahsulo la ni oshi ishga ka a e’ ibo qa a ilgan,
shuningdek quyida sohani i ojlan i ishga 14.06.2021 yildagi PQ-5146-sondagi
pa andachilik sanoa ini i ojlan i ish, espublikamizda oziq-o qa xa sizligini
a’minlash, a moq ozuqa bazasini yanada mus ahkamlash, pa andachilik
yo‘nalishidagi adbi ko lik subyek la ini qo‘llab-qu a lash maqsadida O‘zbekis on
Respublikasi P eziden ining qa o i baqul qilindi.
Ma zuning dolza bligi. Dunyo mamlaka la ida cho achiliknining muhim
a mogʼi boʼlgan pa andachilikni i ojlan i ish, oziq-o qa xa sizligini aʼminlash,
aholini ekologik oza a anna xi a zon pa anda mahsulo la iga (pa anda goʼsh i,
uxum) boʼlgan alabini qondi ish bugungi kunning dolza b masalala idan bi i
hisoblanadi, pa andachilik mahsulo la i, shu jumladan goʼsh a uxum inson is eʼmoli
uchun pa hez oqsilining eng muhim manbala idan bi idi .
RESEARCH FOCUS
ISSN: 2181-3833
Pa anda, baliq, asala i a mo‘ynali hay onla kasallikla i
bilan qa shi ku ashishda dolza b muammola a уechimla |
KONFERENSIYA |
Resea ch Focus Na ional Scien i ic Jou nal, Sama kand 2025 | 79
Dunyoda pa andachilik goʼsh is eʼmoli boʼyicha ye akchi sohaga aylangan,
chunki qisqa mudda da pa andala dan pa xezbop, anna xi a zon goʼsh olish
imkoniya i ma jud. Masalan, «bi bi lik qo amol goʼsh i ye ish i ish uchun sa langan
ozuqa ene giyasiga 2,3 ba oba pa anda goʼsh i a 2,1 ba oba uxum olish mumkin»
. Bunga sanoa pa andachiligini in ensi lash i ish, ishlab chiqa ish qu a ini a ula ni
saqlashda kichik yuzada bosh sonini oshi ish o qali e ishish mumkin. Pa andachilikda
yuqo i sama ado likka e ishish uchun ula da uch aydigan in ek sion kasallikla , shu
jumladan salmonellyoz ka a oʼsiq boʼlmoqda.
Respublikamizning pa andachilikka ix isoslashgan xo‘jalikla ida boqilayo gan
pa andala ning salmonellyozi ba cha in eksion kasallikla o asidagi salmog‘i 26-40
% ni ashkil e adi. Salmonellyozla ni epidemiologik nazo a ini olib bo u chi xalqa o
ashkilo ning a’kidlashicha, so‘nggi pay la da S.en e i ides kel i ib chiqa gan 50% dan
90 % gacha kasallanish pa anda go‘sh i, pa andachilik mahsulo la i a uxum
maxsulo la ini is e’mol qilish na ijasida kelib chiqqanligi ma’lum bo‘lgan. Oxi gi
yilla da o uq mahsulo la ini is e’mol qilish salmonellyoz bilan kasallanishning asosiy
omili bo‘lib xizma qilmoqda a bu o‘z na ba ida aholi qa omog‘ida boqiladigan
pa andala ning kasallanishini kamay i ish muhim ekanligidan dalola be adi[3,9,10]
Salmonellioz kasalligi ko‘pgina mamlaka la da pa andachilik sanoa ining
ba cha sohala ini qam ab olgan a yakuniy maqsadi pa anda mahsulo la i o qali
salmonella yuqishini maksimal da ajada kamay i ish bo‘lgan salmonellaga qa shi
o‘liq in eg a siyalashgan das u ishlab chiqilgan. Salmonella u la ining eng ko‘p
qismi pa a i oz gu uhiga mansub. Pa andala ga xos bo‘lgan Salmonella pullo um a
Salmonella gallina um ko‘plab mamlaka la da asosan yo‘q qilingan, ammo hali ham
bi qancha i ojlanayo gan mamlaka la da muammola ni kel i ib chiqa moqda.
Salmonella en e i idis ushbu pa a i oz gu uhidagi yuzlab u la dan bi i, bi oq u oziq-
o qa dan zaha lanishga sabab bo‘lgani uchun eng ko‘p e’ ibo ni o di. Pa andachilik
xo‘jalikla iga salmonellaning asosiy ashu chisi i loslangan ozuqa hisoblanadi.
Salmonellaning yuqishi uxum qo‘yish pay ida yoki undan keyin uxum po‘chog‘ining
najas bilan i loslanishi a keyinchalik uxum po‘chog‘iga ki ib bo ishi o qali sodi
bo‘lishi mumkin.Bundan ashqa i salmonellyoz kasalligi an so a ial a qalishi
mumkin.[ 1,2.3]
Salmonellioz kasalligi yuqumli kasalik bo’lib o ganizimda sep isimiya a
dia eya shaklida nomoyon bo’ladi. Bu kasallik ba cha u dagi uy a yo oyi
pa andala , kemi u chila ha o inson ham kasallanadi. Yosh pa andala da oshqozon-
ichak, na as olish, izimi a’zola inng za a lanishi a sep isimiya, oyaga ye gan
pa andala da u chish a’zola ining za a lanishi, la en a su unkali kechishi bilan
i odalanadi. Kasallik bilan za a langan xo’jalikla da yosh pa andala n galasining
o’lim ko’ sa gichi 50-80% ni ashkil e adi. Jo’jala o asida esa bu ko’ sa gich 80-90%
gacha ye ishi aniqlangan [8,10]
Voyaga ye gan pa andala ning go‘sh i a uxumi insonda oziq-o qa
oksikoin eksiyala i manbai bo‘lib xizma qiladi.Kasallik qo‘zg‘a u chisining asosiy
RESEARCH FOCUS
ISSN: 2181-3833
Pa anda, baliq, asala i a mo‘ynali hay onla kasallikla i
bilan qa shi ku ashishda dolza b muammola a уechimla |
KONFERENSIYA |
Resea ch Focus Na ional Scien i ic Jou nal, Sama kand 2025 | 80
manbai kasallanib sog’aygan a hozi da kasal qushla bo‘lib, ula binola , say
maydonchala i, jihozla , ozuqala (ayniqsa, so‘yish chiqindila i) a su ni za a laydi.
Yuqish asosan hazm izimi o qali sodi bo‘ladi. Na as yo‘lla i a ko‘z shilliq pa dasi
o qali yuqish hola la i ham qayd e ilgan. Za a langan xo‘jalikla da salmonellyoz
epizoo iyala i ko‘pincha doimiy sodi bo’ladi a ha yili yangi a lod paydo bo‘lishi
da ida ak o lanadi. Kasallikdan uzalgan pa andala da uzoq aq da omida
bak e iya ashu chanligi saqlanib qoladi. Pa andaxonada pa andala ning sonini
oshishi, binola dagi namlik a ha o a ning o‘zga ishi xo’jalikda in eksiyaning
i ojlanishi a a qalishiga qulay muhi ya a ib be adi.[1,9]
Kasallikka diagnoz klinik belgila , pa ologoana omik o'zga ishla , epizoo ologik
ma'lumo la a alba a labo a o iya iy: se ologik, bak e iologik ekshi ishla na ijasida
qo'yiladi. Labo a o iya iy ekshi ish uchun 5-10 bosh yaqindagina o'lgan jo'ja yoki
o uq emb ioni yubo iladi. Tuxum sa ig'idan, jiga , yu ak qonidan. o' xal asi, alog'i,
bosh miyasidan hamda o uqla ning uxumdon ollikulasidan suspenziya ayyo lab
oddiy a di e ensial ozuqa muhi la iga ekiladi[3,4]
Salmonellala ning mo ologik a ink o ial xususiya la ini o‘ ganish uchun
quyidagi a ibda ekshi ishla o‘ kazildi. G am usulida bo‘yalganda qo‘zg‘a u chining
bo‘yalishi, shakli, o‘lchami, bi -bi iga nisba an joylashishi, qo‘zg‘a u chining
uzilishi, spo a a kapsula hosil qilishi mik oskopda ekshi iladi. Labo a o iyada
aj a ilgan salmonellala a ob a anae ob sha oi da o‘sadi. Ula ni o‘s i ish uchun qulay
ha o a 35-37 °C ni ashkil e adi, ammo ula ba'zan yuqo i ha o a da o‘sishini hisobga
olib, ba'zi kul u ala 40-43°Cda ham o‘s i iladi. Pa ologik namunala dan sun'iy ozuqa
muhi la iga- suyuq (go‘sh -pep on bulon-GPB), zich go‘sh -pep on aga -GPA) a
di e ensial-diagnos ik oziqa muhi la ga (iden i ikasiyalash uchun elek i muhi la
Endo, Ploski e , ismu sul i aga i a Le in) ekib o‘ ganiladi. [1,2,3,4]
Jahon sog‘liqni saqlash ashkilo i p obio ikla ni " egishli miqdo da qabul
qilinganda o ganizmga oyda kel i adigan i ik mik oo ganizmla " yoki sha li pa ogen
deb a’ i laydi. P obio ikla u li xil bo‘lib, ula ha xil a’si mexanizmla iga ega:
bak e ios a ik a bak e i sid moddala ning aj a ishi, immuni e ni modulya siya qilishi,
ichak saloma ligini yaxshilash, ichak pH da ajasini pasay i ish a ichak shilliq pa dasi
o‘sig‘ini mus ahkamlash xususiya iga ega. Pa andala a sioniga Lac obacillus eu e i
a Lac obacillus sali a ius kabi p obio ikla ha kuni qo‘shilganda, 3 ha alik jo‘jala
ichagidagi Salmonella a Campylobac e mik oo ganizmla i miqdo ini cheklashi
aniqlangan. Boshqa p obio ikla ham o‘ ganilgan bo‘lib, ula ning himoya a’si i
aniqlangan. Masalan, Lac obacillus eu e i, En e ococcus aecium, Lac obacillus
sali a is, Pediococcus acidilac ici a Bi idobac e ium kabi u li p obio ik miko bla
a alashmasining qo‘llanilishi ko‘ ichakdagi koli o m bak e iyala sonini kamay i ishi
mumkin .[7]
Hozi gi kunda ishlab chiqa ish sha oi ida salmonellyozni da olashning sama ali
usulla idan bi i boʼlgan an ibio ika e apiyadan oydalanish boʼlib, ula oʼqimala da a
o ganizmning ichki muhi ida yuqo i bak e i sid a bak e ios a ik konsen a siyala
RESEARCH FOCUS
ISSN: 2181-3833
Pa anda, baliq, asala i a mo‘ynali hay onla kasallikla i
bilan qa shi ku ashishda dolza b muammola a уechimla |
KONFERENSIYA |
Resea ch Focus Na ional Scien i ic Jou nal, Sama kand 2025 | 81
hosil qilishga qodi . Аn ibio ikla bilan da olash kasallikning qay alanishini oldini
ololmaydi, aksa iya holla da pa andala ning yoʼgʼon ichakla ida salmonellala ning
uzoq mudda li bak e ial ashu chila i si a ida saqlanib qolinishiga sabab boʼlishi
mumkin [5,11]
Bi qa o olimla ning xulosasiga ko‘ a Salmonellyozga qa shi ku ashda ma jud
yondoshu la ini qay a ko‘ ib chiqib sama ali an ibio ik e apiyasi bilan bi qa o da
ekologik xa siz ago e apiya a, p obio ika e apiyaga yo‘nal i ilishi ke ak.
Lac obacillus a Bacillus a lodi mik oo ganizmla ga asoslangan p obiyo ik p epa a i
ma jud bo’lib, u pa ogen a sha li pa ogen bak e iyala kel i ib chiqa adigan xo‘jalik
hay onla i a pa andala ning salmonellyoz, kolibak e ioz a boshqa oshqozon-ichak
kasallikla ida e ape ik a p o ilak ik a’si ko’ sa adi [5.11.13]
Xulosa
Olimlaning ilmiy ishla i sama asi a ilmiy adabiyo la axlili shuni ko' sa adiki,
bu kasallik na aqa pa andachilikda shu bilan bi ga boshqa qishloq xo‘jalik hay onla
saloma ligiga a ula ning mahsuldo ligiga jiddiy xa solmaqda. Pa andachilikda
p obio ikla dan oydalanishning a zal amonla i juda ko'p bo‘lib; boshqa
p epa a la dan p obio ikla o'zining kimyo iy jiha dan xa sizligi, pa anda
o ganizmida o iqcha dozala da qo'llanilganda ham nojo'ya a'si la chaqi masligi,
pa andala ning u li in eksion kasallikla ga nisba an immuni e ini mus ahkamlashi,
oydalanish sama asi yuqo iligi bilan aj alib u ishi a'kidlangan. Yuqo idagila dan
xulosa qilib maxalliy osi ala asosida pa andachilik uchun p obio ikla ya a ish a
ishlab chiqa ishda sama ado ligini o' ganish bo'yicha adqiqo la olib bo ish za u a i
ma jud.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. А. И. Ятусевича., А. Герасимчика., ВЫРАЩИВАНИЕ И БОЛЕЗНИ
ПТИЦ
2. Пименов Н.В., Куриленко А.П., Ленев СВ. Совер-шенствование
борьбы с сальмонеллезом кур. // Научные основы технологии производства
ветеринарных биопре-паратов: Сб. докл. Междунар. конф. мол.ученых, 5-6 дек.
2002. - Щелково: ВНИТИБП, 2002. - С. 102-105
3. А.Х.Хатамов, Х.С.Салимов, С.М.Уразалиев-. Паррандалардан
ажратилган салмонелла штаммларининг културал-морфологик ва биокимёв
хусусиятларини ўрганиш натижалари «Зооветеринария» илмий-оммабоп
журнали. Тошкент. 2022 № 1, 29-30 be
4. Da la o R.B, Xudjamshuku o A.N, Rus amo B. "Pa anda
kasallikla i" amaliy a labo a o iya mashg'ulo la ini baja ish bo'yicha uslubiy
qoilanma., Sama qand -2017.
5. Данилевская Н.В. Метод селективной деконтаминации и
бактериотерапии с использованием пробиотического препарата лактобифадол
при выращивании цыплят-бройлеров. / Данилевская Н.В., Субботин В.В. //
RESEARCH FOCUS
ISSN: 2181-3833
Pa anda, baliq, asala i a mo‘ynali hay onla kasallikla i
bilan qa shi ku ashishda dolza b muammola a уechimla |
KONFERENSIYA |
Resea ch Focus Na ional Scien i ic Jou nal, Sama kand 2025 | 82
Новое в эпизоотологии, диагностике и профилактике инфекционных и
незаразных болезней птиц в промышленном птицеводстве. Матер. Межд. науч. -
практ. конф. - СПб., 2004. - С.237-238.
6. Ж.М.Сатторов, З.Б.Маматова, Ф.И.Курбанов «Зооветеринария»
илмий-оммабоп журнали. Тошкент. 2023 № 2, 155- be
7. Mohamed T. El-Saadony., Heba M. Salem., Ami a M. El-Tahan., Taia A.
Abd El-Mageed., Soliman M. Soliman., Asmaa F. Kha aga., Ayman A. Swelum .,
Ahmed E. Ahmed., The con ol o poul y salmonellosis using o ganic agen s: an
upda ed o e iew., 4-5 be
8. Mama o a Z.B.,Nasimo SH.N.,Isma o a R.A., Abduolimo S.,Sa a o
X.A., Ib agimo U.I., Kolibak e iozni oldini olish a da olashni yangi osi ala i.,
Educa ion Resea ch in Uni e sal sciences ., 2023-yil № 2.,709-710 BET
9. Nuhad J,
Daghi N.J. Daghi and R. Jones., POULTRY PRODUCTION IN HOT CLIMATES.,
315-316 be
10. Ha amo
Akba Hudoybe diye ich., Zoo e e ina iya ju nali., maxsus son 2023-yil., №3., 120-
122 be
11. Pa andachilik e mala ini sama ali boshqa ish bo’yicha qo’llanma
X.A.Xamdamo ,I.Maqsudo ,F.A.Xudoyo o a,S.Y.Yusupo ,R.I.Qamba a
Toshken -2021 (151-152)
12. Ha amo A.H., Salimo H.S., Eshimo D.I. «Зооветеринария» илмий-
оммабоп журнали. Тошкент. 2023 № 2 ,76 -b.
13. Бессарабов Б.Ф. Болезни голубей. - М.: ФГОУ ВПО МГАВМиБ,
2004. - 158 с.
14. Пименов Н.В., Данилевская Н.В. Антибиотикорезистентность
сальмонелл, выделенных домашних голубей. // Ветеринария. - 2006. - № 9. -. С.
20-23.
