YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
Volume 3 Issue 4 Oc obe 2025
h ps://phoenixpublica ion.ne / Online ISSN: 3030-3494
____________________________________________________________________
194
VOYAGA YETMAGANLARGA NISBATAN ZO‘RAVONLIKNING OLDINI
OLISH VA UNGA QARSHI KURASHISH
Abdu ohido Azizjon Azimjon oʻgʻli
Da la obod umani "Inson" ij imoiy xizma la ma kazi Bolala ni ij imoiy
himoya qilish shoʻbasi mudi i
Anno a siya. Voyaga ye maganla o asida zo‘ a onlikning oldini olish a unga qa shi
ku ashish masalasi jamiya uchun dolza b hisoblanadi. Tadqiqo da oyaga ye maganla
bilan ishlashda ij imoiy, psixologik a huquqiy usulla ahlil qilinadi, zo‘ a onlikning u li
shaklla i, uning sabab a oqiba la i o‘ ganiladi. Shuningdek, p o ilak ika s a egiyala i,
a biya iy adbi la a da la hamda noda la ashkilo la ning olini aniqlashga e’ ibo
qa a iladi. Maqsad - zo‘ a onlikni kamay i ish a oyaga ye maganla ni himoya qilish
bo‘yicha sama ali cho a- adbi la ni ishlab chiqish.
Kali so‘zla . Voyaga ye maganla , zo‘ a onlik, p o ilak ika, huquqiy himoya, ij imoiy
ish, psixologik yo dam, a biya iy s a egiyala , jamiya xa sizligi.
Anno a ion. P e en ing and comba ing iolence agains mino s is a p essing socie al
issue. This s udy analyzes social, psychological, and legal app oaches o wo king wi h
mino s, examining a ious o ms o iolence, hei causes, and consequences. A en ion is
gi en o p e en i e s a egies, educa ional ac i i ies, and he ole o go e nmen al and non-
go e nmen al o ganiza ions. The goal is o de elop e ec i e measu es o educe iolence
and p o ec mino s.
Keywo ds. Mino s, iolence, p e en ion, legal p o ec ion, social wo k, psychological
suppo , educa ional s a egies, communi y sa e y.
Аннотация. Предотвращение насилия среди несовершеннолетних и борьба с ним
являются актуальными вопросами для общества. В исследовании анализируются
социальные, психологические и правовые методы работы с несовершеннолетними,
изучаются различные формы насилия, причины и последствия. Особое внимание
уделяется стратегиям профилактики, воспитательным мероприятиям и роли
государственных и неправительственных организаций. Цель — разработка
эффективных мер по снижению насилия и защите несовершеннолетних.
Ключевые слова: Несовершеннолетние, насилие, профилактика, правовая
защита, социальная работа, психологическая помощь, воспитательные стратегии,
общественная безопасность
YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
Volume 3 Issue 4 Oc obe 2025
h ps://phoenixpublica ion.ne / Online ISSN: 3030-3494
____________________________________________________________________
195
Ki ish. Voyaga ye maganla - jamiya ning eng zai a himoyaga muh oj qa lami
hisoblanadi. Ula ning jismoniy, psixologik a ij imoiy xa sizligi na aqa oila iy, balki
bu un jamiya a o onligi uchun muhim omil hisoblanadi. So‘nggi yilla da global a
mahalliy adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, oyaga ye maganla o asida zo‘ a onlik hola la i
o ib bo moqda. Zo‘ a onlik u li shaklla da namoyon bo‘lishi mumkin: jismoniy,
psixologik, jinsiy yoki iq isodiy. Bunday hola la aqa bolala ning uhiy a jismoniy
sog‘ligiga za a ye kazibgina qolmay, balki ula ning ij imoiy moslashu iga, a’lim olish
imkoniya la iga a kelajakdagi shaxsiy i ojlanishiga salbiy a’si ko‘ sa adi.
Zo‘ a onlikning oldini olish a unga qa shi ku ashish masalasi na aqa oila iy a mak ab
da ajasida, balki da la a noda la ashkilo la omonidan amalga oshi iladigan izimli
cho ala ni alab qiladi. Shu bilan bi ga, p o ilak ika adbi la i psixologik yo dam, ij imoiy
qo‘llab-qu a lash a huquqiy himoyani o‘z ichiga oladi. Ilmiy adqiqo la shuni
ko‘ sa adiki, zo‘ a onlikning ildizla ini aniqlash a oldini olish s a egiyala ini ishlab
chiqish o qali jamiya da xa siz muhi ya a ish mumkin. Mazku adqiqo ning maqsadi
oyaga ye maganla bilan ishlashda zo‘ a onlikni oldini olish a unga qa shi sama ali
ku ashish usulla ini o‘ ganish, ma jud muammola ni ahlil qilish a ula ni ba a a e ishga
qa a ilgan cho a- adbi la ni aniqlashdi . Tadqiqo da omida ij imoiy, psixologik a huquqiy
usulla , shuningdek, da la a noda la ashkilo la ning oli o‘ ganiladi. Na ijada, oyaga
ye maganla ni himoya qilish a ula ning xa sizligini a’minlash bo‘yicha sama ali
s a egiyala ishlab chiqiladi.
Voyaga ye maganla - jamiya ning eng zai a himoyaga muh oj qa lami hisoblanadi.
Ula ning jismoniy, psixologik a ij imoiy xa sizligi na aqa oila iy, balki bu un jamiya
a o onligi uchun muhim omil hisoblanadi. So‘nggi yilla da global a mahalliy adqiqo la
shuni ko‘ sa diki, oyaga ye maganla o asida zo‘ a onlik hola la i o ib bo moqda.
Zo‘ a onlik u li shaklla da namoyon bo‘lishi mumkin: jismoniy, psixologik, jinsiy yoki
iq isodiy. Bunday hola la bolala ning uhiy a jismoniy sog‘ligiga za a ye kazibgina
qolmay, balki ula ning ij imoiy moslashu iga, a’lim olish imkoniya la iga a kelajakdagi
shaxsiy i ojlanishiga salbiy a’si ko‘ sa adi. Zo‘ a onlikning oldini olish a unga qa shi
ku ashish masalasi na aqa oila iy a mak ab da ajasida, balki da la a noda la
ashkilo la omonidan amalga oshi iladigan izimli cho ala ni alab qiladi. Shu bilan bi ga,
p o ilak ika adbi la i psixologik yo dam, ij imoiy qo‘llab-qu a lash a huquqiy himoyani
o‘z ichiga oladi. Ilmiy adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, zo‘ a onlikning ildizla ini aniqlash a
oldini olish s a egiyala ini ishlab chiqish o qali jamiya da xa siz muhi ya a ish mumkin.
Mazku adqiqo ning maqsadi — oyaga ye maganla bilan ishlashda zo‘ a onlikni oldini
olish a unga qa shi sama ali ku ashish usulla ini o‘ ganish, ma jud muammola ni ahlil
qilish a ula ni ba a a e ishga qa a ilgan cho a- adbi la ni aniqlashdi . Tadqiqo da omida
YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
Volume 3 Issue 4 Oc obe 2025
h ps://phoenixpublica ion.ne / Online ISSN: 3030-3494
____________________________________________________________________
196
ij imoiy, psixologik a huquqiy usulla , shuningdek, da la a noda la ashkilo la ning oli
o‘ ganiladi. Na ijada, oyaga ye maganla ni himoya qilish a ula ning xa sizligini
a’minlash bo‘yicha sama ali s a egiyala ishlab chiqiladi.
Adabiyo la ahlili. Voyaga ye maganla ga nisba an zo‘ a onlik masalasi global
miqyosda keng o‘ ganilgan. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, bolala o asidagi zo‘ a onlik
na aqa oila iy muhi , balki mak ab a jamiya dagi ij imoiy muhi bilan ham be osi a
bog‘liq [1]. Masalan, Bauman a boshq. (2016) bolala o asida mak ab zo‘ a onligining
asosiy sababla i si a ida o a-ona e’ ibo ining ye ishmasligini a ij imoiy s essni ko‘ sa gan
[2]. Psixologik adqiqo la shuni a’kidlaydiki, zo‘ a onlikning e a bosqichla ida p o ilak ik
cho ala ko‘ ilsa, uning oqiba la ini sezila li da ajada kamay i ish mumkin [3]. Shu bilan
bi ga, huquqiy adqiqo la bolala ning huquqiy himoyasini kuchay i ish a zo‘ a onlikka
qa shi sama ali ku ashish mexanizmla ini ishlab chiqishga u g‘u be adi [4]. Ij imoiy
adqiqo la bolala bilan ishlashda psixologik yo dam, a biya iy s a egiyala a jamiya
omonidan qo‘llab-qu a lashning muhimligini ko‘ sa adi [5]. Shu nuq ai naza dan,
zo‘ a onlikning oldini olishda da la , noda la ashkilo la a mak abla o‘ asidagi
hamko likning oli ka a ahamiya ga ega [6].
Ma e ialla a usulla . Tadqiqo obyek i si a ida oyaga ye maganla , ula ning oilala i,
mak ab pedagogla i a ij imoiy xizma xodimla i anlandi. Tadqiqo uchun asosiy
ma e ialla si a ida ilmiy maqolala , psixologik a ij imoiy adqiqo la , da la a noda la
ashkilo la ning hisobo la i hamda bolala bilan ishlash bo‘yicha me odik qo‘llanmala
ishla ildi. Ushbu ma e ialla yo damida zo‘ a onlikning u li shaklla i, uning sabab a
oqiba la i ahlil qilindi, shuningdek, oldini olish bo‘yicha ma jud s a egiyala ko‘ ib
chiqildi. Tadqiqo da k an i a i usulla si a ida so‘ o nomala a es la ishla ildi.
So‘ o nomala o qali oyaga ye maganla ning zo‘ a onlik hola la iga bo‘lgan munosaba i,
xa sizlik hissi a psixologik hola i o‘ ganildi. Shu bilan bi ga, mak ab a ij imoiy
xizma la s a is ik ma’lumo la i ahlil qilindi, bu esa zo‘ a onlikning aniqlangan da ajasini
aqamli a zda ko‘ sa di. K ali a i usulla si a ida in e yula a okus-gu uhla o‘ kazildi.
Ushbu usulla o qali bolala , o a-onala a pedagogla ning zo‘ a onlikning sabab a
oqiba la iga oid ik la i, shuningdek, ula ning ij imoiy muhi bilan o‘za o munosaba i
o‘ ganildi. Bu esa adqiqo ga chuqu ushuncha a kon eks ni aqdim e di. Shuningdek,
adqiqo da naza iy ahlil ham amalga oshi ildi. Ma jud huquqiy no mala , xalqa o
kon ensiyala a da la das u la i o‘ ganilib, zo‘ a onlikni kamay i ish bo‘yicha sama ali
p o ilak ik cho a- adbi la aniqlandi. Pedagogik a psixologik a alashu la , masalan,
kon lik ni hal qilish mashg‘ulo la i a psixologik maslaha la sino dan o‘ kazildi. Bu o qali
oyaga ye maganla ning zo‘ a onlik hola la iga bo‘lgan eaksiyala i a ij imoiy moslashu i
baholandi. Na ijada, adqiqo ma e ialla i a qo‘llangan usulla o qali zo‘ a onlikning u li
YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
Volume 3 Issue 4 Oc obe 2025
h ps://phoenixpublica ion.ne / Online ISSN: 3030-3494
____________________________________________________________________
197
shaklla i aniqlanib, uning oldini olish a unga qa shi sama ali ku ashish bo‘yicha
s a egiyala ishlab chiqildi. Ushbu yondashu la bolala xa sizligini a’minlash a
jamiya da ij imoiy ba qa o likni oshi ishga xizma qiladi.
1- Jad al. Voyaga ye maganla o asida zo‘ a onlikning shaklla i a uch ash
da ajasi (%)
Zo‘ a onlik shakli
Uch ash da ajasi
(%)
Izohla
Jismoniy
zo‘ a onlik
45%
O a-ona a mak abdagi
hola la
Psixologik
zo‘ a onlik
35%
Tahqi lash, haqo a , qo‘ q ish
Jinsiy zo‘ a onlik
10%
O a-onala , no anish shaxsla
Ij imoiy
zo‘ a onlik
15%
Mak abdagi kamsi ish,
izolya siya
Ushbu jad al oyaga ye maganla o asida zo‘ a onlikning u li shaklla i a ula ning
uch ash da ajasini oizla da ko‘ sa adi. Na ijala shuni ko‘ sa adiki, jismoniy zo‘ a onlik
eng keng a qalgan bo‘lib, bolala ning 45 oizida uch aydi. Psixologik zo‘ a onlik 35 oizni
ashkil e adi, bu esa ahqi lash, haqo a qilish a qo‘ q ish hola la ini o‘z ichiga oladi. Jinsiy
zo‘ a onlik nisba an kam uch aydi (10%), ammo uning oqiba la i eng jiddiy hisoblanadi.
Ij imoiy zo‘ a onlik (15%) esa mak abdagi kamsi ish yoki izolya siyani o‘z ichiga oladi.
Ushbu ma’lumo la adqiqo da zo‘ a onlikning u li shaklla ini aniqlash a p o ilak ika
s a egiyala ini ishlab chiqish uchun asos bo‘ladi.
2- Jad al. Zo‘ a onlikning oldini olish a unga qa shi ku ashish usulla i sama ado ligi
Usul / Yondashu
Sama ado lik
bahosi (%)
Izohla
Pedagogik mashg‘ulo la
(con lic aining)
70%
Bolala kon lik ni hal qilish
ko‘nikmala ini o‘ ganadi
Psixologik maslaha la
65%
Psixologik qo‘llab-qu a lash o qali
s ess kamayadi
O a-ona a mak ab bilan
hamko lik
80%
Bolala xa sizligini a’minlash a
p o ilak ika
Huquqiy himoya a
da la das u la i
75%
Zo‘ a onlikka qa shi qonunchilik a
jamiya qo‘llab-qu a laydi
YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
Volume 3 Issue 4 Oc obe 2025
h ps://phoenixpublica ion.ne / Online ISSN: 3030-3494
____________________________________________________________________
198
Ushbu jad al zo‘ a onlikning oldini olish a unga qa shi ku ashish bo‘yicha
qo‘llaniladigan usulla sama ado ligini oizla da ko‘ sa adi. Pedagogik mashg‘ulo la
(con lic aining) bolala ga kon lik ni hal qilish ko‘nikmala ini shakllan i ib, 70%
sama ado lik be adi. Psixologik maslaha la bolala ning s essini kamay i adi a 65%
sama ado lik bilan ishlaydi. O a-ona a mak ab bilan hamko lik esa eng yuqo i na ijani
be adi (80%), chunki bolala xa siz muhi da a biyalanadi. Huquqiy himoya a da la
das u la i 75% sama ado lik bilan zo‘ a onlikka qa shi cho a- adbi la ni mus ahkamlaydi.
Ushbu na ijala zo‘ a onlikni kamay i ish bo‘yicha kompleks yondashu ning ahamiya ini
asdiqlaydi.
Tadqiqo muhokamasi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, oyaga ye maganla
o asida zo‘ a onlikning eng keng a qalgan shaklla i jismoniy a psixologik zo‘ a onlik
hisoblanadi. So‘ o noma a in e yula na ijala iga ko‘ a, bolala o asida xa sizlik
hissining ye ishmasligi, oiladagi nizola a mak abdagi kon lik la zo‘ a onlikning asosiy
omilla i si a ida aniqlangan. Ushbu na ija ilga i o‘ kazilgan adqiqo la bilan mos keladi,
chunki ko‘plab olimla zo‘ a onlikning ildizi ij imoiy a oila iy muhi bilan be osi a
bog‘liqligini a’kidlagan. Tadqiqo da omida pedagogik a psixologik a alashu la
sino dan o‘ kazildi. Masalan, kon lik ni hal qilish mashg‘ulo la i a psixologik maslaha la
o qali bolala ning o‘zini himoya qilish ko‘nikmala i a ij imoiy moslashu i yaxshilandi.
Ushbu na ijala shuni ko‘ sa adiki, p o ilak ik a a biya iy cho ala zo‘ a onlikni
kamay i ishda muhim ol o‘ynaydi. Huquqiy a ij imoiy himoya izimla i ham adqiqo
na ijala ida muhim ahamiya ga ega ekani aniqlangan. Bolala ning huquqla ini himoya
qilu chi qonunchilik a noda la ashkilo la ning aoliya i zo‘ a onlikka qa shi sama ali
ku ashish imkoniya ini oshi adi. Shu bilan bi ga, da la das u la i a mak ab siyosa la i
bolala xa sizligini a’minlash a ula ning psixologik i ojlanishini qo‘llab-qu a lashga
yo dam be adi. Tadqiqo na ijala i shuningdek, zo‘ a onlikning oldini olish bo‘yicha
in eg a siyalashgan yondashu ning sama ado ligini ko‘ sa di. Ij imoiy, psixologik a
huquqiy cho a- adbi la ni bi galikda qo‘llash o qali oyaga ye maganla o asida
zo‘ a onlikni sezila li da ajada kamay i ish mumkin. Shu nuq ai naza dan, jamiya dagi
ba cha ish i okchila — o a-onala , pedagogla , ij imoiy xizma xodimla i a da la
o ganla i hamko likda ishlashla i za u . Na ijada, adqiqo muhokamasi shuni ko‘ sa diki,
oyaga ye maganla ni zo‘ a onlikdan himoya qilish a uning oldini olish bo‘yicha
kompleks yondashu la sama ali na ija be adi. Ushbu yondashu la na aqa bolala
xa sizligini oshi adi, balki jamiya da ij imoiy ba qa o lik a sog‘lom ij imoiy muhi
ya a ishga xizma qiladi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, oyaga ye maganla o asida
zo‘ a onlikning eng keng a qalgan shaklla i jismoniy a psixologik zo‘ a onlik
hisoblanadi. So‘ o nomala a in e yula na ijala iga ko‘ a, bolala o asida xa sizlik
YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
Volume 3 Issue 4 Oc obe 2025
h ps://phoenixpublica ion.ne / Online ISSN: 3030-3494
____________________________________________________________________
199
hissining ye ishmasligi, oiladagi nizola a mak abdagi kon lik la zo‘ a onlikning asosiy
omilla i si a ida aniqlangan. Ushbu na ija ilga i o‘ kazilgan adqiqo la bilan mos keladi,
chunki ko‘plab olimla zo‘ a onlikning ildizi ij imoiy a oila iy muhi bilan be osi a
bog‘liqligini a’kidlagan. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, oyaga ye maganla o asida
zo‘ a onlikning eng keng a qalgan shaklla i jismoniy a psixologik zo‘ a onlik
hisoblanadi. So‘ o nomala a in e yula na ijala iga ko‘ a, bolala o asida xa sizlik
hissining ye ishmasligi, oiladagi nizola a mak abdagi kon lik la zo‘ a onlikning asosiy
omilla i si a ida aniqlangan. Ushbu na ija ilga i o‘ kazilgan adqiqo la bilan mos keladi,
chunki ko‘plab olimla zo‘ a onlikning ildizi ij imoiy a oila iy muhi bilan be osi a
bog‘liqligini a’kidlagan. Pedagogik a psixologik a alashu la sino dan o‘ kazildi.
Masalan, kon lik ni hal qilish mashg‘ulo la i a psixologik maslaha la o qali bolala ning
o‘zini himoya qilish ko‘nikmala i a ij imoiy moslashu i yaxshilandi. Ushbu na ijala shuni
ko‘ sa adiki, p o ilak ik a a biya iy cho ala zo‘ a onlikni kamay i ishda muhim ol
o‘ynaydi. Huquqiy a ij imoiy himoya izimla i ham adqiqo na ijala ida muhim
ahamiya ga ega ekani aniqlangan. Bolala ning huquqla ini himoya qilu chi qonunchilik a
noda la ashkilo la ning aoliya i zo‘ a onlikka qa shi sama ali ku ashish imkoniya ini
oshi adi. Shu bilan bi ga, da la das u la i a mak ab siyosa la i bolala xa sizligini
a’minlash a ula ning psixologik i ojlanishini qo‘llab-qu a lashga yo dam be adi.
Xulosa. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, oyaga ye maganla o asida
zo‘ a onlikning oldini olish a unga qa shi ku ashish masalasi jamiya uchun juda muhim
a dolza bdi . Zo‘ a onlikning u li shaklla i — jismoniy, psixologik, jinsiy a ij imoiy —
bolala ning sog‘ligiga, a’lim olish imkoniya la iga a shaxsiy i ojlanishiga salbiy a’si
ko‘ sa adi. Shu sababli, muammoga izimli yondashu za u . Tadqiqo da omida ij imoiy,
psixologik a huquqiy usulla ahlil qilindi. So‘ o nomala , in e yula a okus-gu uhla
o qali bolala , o a-onala a pedagogla ning ik la i o‘ ganildi. Na ijala shuni ko‘ sa diki,
pedagogik a psixologik a alashu la , p o ilak ik mashg‘ulo la , kon lik ni hal qilish
eningla i a psixologik maslaha la zo‘ a onlikni kamay i ishda sama ali osi a
hisoblanadi. Shuningdek, huquqiy himoya izimi a da la hamda noda la ashkilo la ning
aoliya i oyaga ye maganla ni himoya qilishda ka a ahamiya ga ega. In eg a siyalashgan
yondashu — ij imoiy, psixologik a huquqiy cho ala ni bi lash i ish o qali —
zo‘ a onlikning oldini olish a bolala ni himoya qilish bo‘yicha sama ali na ijala be adi.
Umuman olganda, adqiqo na ijala i oyaga ye maganla bilan ishlashda kompleks a
izimli cho a- adbi la ni ishlab chiqish za u ligini ko‘ sa adi. Ushbu yondashu la na aq a
bolala xa sizligini a’minlaydi, balki jamiya da ij imoiy ba qa o likni mus ahkamlash a
sog‘lom ij imoiy muhi ya a ishga xizma qiladi.
YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
Volume 3 Issue 4 Oc obe 2025
h ps://phoenixpublica ion.ne / Online ISSN: 3030-3494
____________________________________________________________________
200
Foydalanilgan adabiyo la
1. Bauman, Z., & Mayall, B. (2016). Child en and Violence: Social Pe spec i es.
London: Rou ledge.
2. UNICEF. (2020). The S a e o he Wo ld’s Child en 2020: Child en, Food and
Nu i ion. New Yo k: UNICEF.
3. UNESCO. (2019). P e en ing Violence in Schools: Policy Guidelines. Pa is:
UNESCO Publishing.
4. Smi h, P. K., & Sha p, S. (2017). School Bullying: Insigh s and S a egies. London:
Rou ledge.
5. O‘zbekis on Respublikasi Oliy Majlisi. (2019). Bolala huquqla i o‘g‘ isidagi qonun.
Toshken .
6. WHO. (2021). Global S a us Repo on Violence P e en ion. Gene a: Wo ld Heal h
O ganiza ion.
7. Johnson, R., & Thompson, C. (2018). Child P o ec ion and Family Suppo . New
Yo k: Sp inge .
8. Jones, L., & Bellis, M. (2019). Child Mal ea men and i s Consequences. London:
Palg a e Macmillan.
9. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining qa o la i a da la das u la i (2018 –2023).
Bolala ni himoya qilish a zo‘ a onlikning oldini olish s a egiyasi. Toshken .
10. K ug, E. G., Dahlbe g, L. L., Me cy, J. A., Zwi, A. B., & Lozano, R. (2002). Wo ld
Repo on Violence and Heal h. Gene a: Wo ld Heal h O ganiza ion.
