9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
MUSIQA VA NUTQ SINTEZI: FORTEPIANO ASOSIDA 6–7 YOSHLI
BOLALARDA NUTQIY RIVOJLANISH STRATEGIYALARI
Mualli : Rayimo a Ma una Fayzullo qizi 1
A iliya siya: Xalqa o No duk uni e si e i magis an i 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17325741
ANNOTATSIYA
Ushbu mаqolаdа o epiаno dа slа i аsosidа 6–7 yoshli nu qidа nuqsoni bo bolаlа ning
nu qiy i ojlаnishini а’minlаsh s а egiyаlа i ahlil qilingаn. Musiqа а nu q sin ezi
psixoling is ikа аsosdа yo i ilib, o epiаno yo dаmidа i mni sezish, nu qiy nа аsni
shаkllаn i ish, а ikulyа sion аppа а ni аollаsh i ish а onemа ik eshi u ni i ojlаn i ishning
sаmа аli usullа i аkli e ilgаn. Tаdqiqo dа kuzа ish, ekspe imen аl me odlа а musiqiy i m
e аpiyаsi qo‘llаnildi. Nа ijаlа shuni ko‘ sа adiki, o epiаno dа slа idа nu qiy mаshqlа
uyg‘unligi bolаlа dа onemа ik eshi u ning 35–40 % gа oshishigа, so‘z boyligi а nu qning
а onligigа sezilа li а’si ko‘ sа di. Mаqolaа logopedlа , musiqа o‘qi u chilа i а
mаk аbgаchа а’lim mu аxаssislа i uchun аmаliy аhаmiyа gа egа bo‘lgаn inno а sion
me odik yondаshu ni аkli e аdi.
Kali so‘zla : musiqа а nu q sin ezi, o epiаno, nu qiy i ojlаnish, logo i mik mаshqlа ,
onemа ik eshi u , 6–7 yoshli bolаlа .
Bugungi kundа nu qidа nuqsoni bo bolаlа ning nu qiy i ojlаnishi mаsаlаsi
logopedik а psixologik-pedаgogik аdqiqo lа ning dolzа b yo‘nаlishla idаn bi idi .
Nu q а musiqa inson miyаsidа bi -bi igа yаqin ney on izimlа o qаli boshqа ilаdi,
shu sаbаbli musiqiy mаshg‘ulo lа , аyniqsа o epiаno ij osi, bolаlа dа nu qiy
jа аyonlа ni аg‘bа lаn i ishdа muhim osi а si а idа qа аlаdi.
Fo epiаno – bu nа аqа musiqа аsbobi, baаlki i m, ohаng, in onа siyа а
diqqа ni i ojlаn i u chi ko‘p qi аli а’lim osi аsi. Ushbu mаqolа 6–7 yoshli nu qidа
nuqsoni bo bolаlа uchun musiqiy а nu qiy mаshg‘ulo lа ni uyg‘unlаsh i ishning
ilmiy аsoslаngаn s а egiyаlа ini yo i ishgа qа а ilgаn.
Mаqolа mаqsаdi — o epiаno dа slа idа logo i mik mаshqlа , musiqiy i m
e аpiyаsi а nu qiy opshi iqlа ni uyg‘unlаsh i ib, bolаlа dа nu qiy nа аs, onemа ik
eshi u , o ush аla uzi а so‘z boyligini i ojlаn i ishning sаmа аli usullа ini ishlаb
chiqish.
Fonemа ik eshi u
( onemik/phonemic awa eness) — so‘zdаgi o ushlа ni,
ulа ning а qini аniqlаsh а mаnipulyа siyа qilа olish qobiliyа i — il o‘ gаnish а
o‘qish-yozishni o‘ gаnish uchun poyde o hisoblаnаdi. Musiqа, xususаn ins umen
mаshg‘ulo lа i ( o epiаno), bolаlа ning o ushlа ni sezish, ohаng, i m а empo аl
koo dinа siyаni i ojlаn i ish o qаli onemа ik eshi u gа ijobiy а’si ko‘ sа ishi
mumkinligi hаqidаgi аdqiqo lа soni o moqdа.
Nаzа iy аsoslа
Аudi i disk iminа siyа а pi ch sezgi ligi:
Piаno mаshg‘ulo lа i nu q
o ushlа idаgi nozik pi ch/o‘ ish а qlа ini аj а а olishni yаxshilаshi mumkin — bu
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
xususаn konsonаn а onаl а qlа gа sezgi likni oshi аdi. Bu ik MIT a PNАSdа e’lon
qilingаn аdqiqo lа bilаn hаm qo‘llаb-qu а lаngаn (kinde gа e uchun piаno
dа slа i pi chni аj а а olishni oshi аdi а so‘zlа ni а qlаshgа yo dаm be аdi).
Tempo аl аniqlik а i m:
P ecise Аudi o y Timing Hypo hesis (PАTH) bo‘yichа,
nu q а i mli musiqiy en aynmen bi xil empo аl аsаbiy mexаnizmlа gа аyаnаdi
— shu sаbаbli i m mаshqlа i onologik sezgi likni kuchаy i ishi mumkin.
OPERА hipo ezаsi а ney obiologik moslаshu :
Musiqаning аk o lanu chi, аniq
аlаb qilu chi unksiyаlа i (mаsаlаn pi ch, аq ) аsаb izimlа ini qа iq mаshq
qilinishigа olib kelаdi, bu esа nu qgа oid p o sesslа dа hаm o‘z аksini opаdi. Shu
аsosdа musiqiy а’lim onologik а onemа ik ishlo be ishlа da sаmа аli а’si
ko‘ sа аdi.
Empi ik аdqiqo lа — аsosiy nа ijаlа
4–6 yoshli bolаlа dа piаno dа slа i besh–ol i oy dа omidа pi ch sezgi ligini
oshi ib, so‘zlа ni а qlаsh (consonаn disc iminа ion) qobiliyа ini yаxshilagаn.
Umumiy kogni i ko‘ sа kichlа gа (IQ, ish xo i аsi) o‘ kazilgаn а’si cheklаngаn.
Musiqа dаs u lа ining onologik onggа ijobiy а’si i hаqidа ekspe imen аl dаlillа
mа jud: musiqiy аoliyа bilаn shug‘ullаngаn bog‘chа bolаlа idа onologik а
boshlаng‘ich o‘qish ko‘nikmаlа i yаxshilаngаn.
So‘nggi аhlil а shа hlа dа (sys emа ic e iews) musiqiy eningning onologik
ong а o‘qish i ojigа ijobiy аsi i hаqidа ko‘p gu ohlik bo , аmmo nа ijalа
me odologik jihа dan а qlidi а o‘qu ejаsi xususiyа lа i, yosh а ening
dа omiyligi muhim mode а o hisoblаnаdi.
Ney obiologik mexаnizmlа (qisqаchа)
Musiqiy mаshqlа (pi ch, in e аl, i m) empo аl а spek o- equen iаl
(spec o- empo аl) signаllа ni qаy а ishlаshni аkomillаsh i аdi; bu esа onemlа
(аyniqsа konsonаn lа ) аj аlishini yаxshilаydi.
Musiqiy ening ney on sinаpslа ning kuchаyishi, аsosаn аudi o6-mo o
а moqlа dа а empo аl sohаlа dа plаs iklikni аg‘bа lаn i аdi, bu nu q
p o sesslа igа o‘ аdi.
Tаdqiqo nа ijаlа i shuni ko‘ sа diki, musiqа а nu qning sin ezi аsosidаgi
yondаshu logopedik mаshg‘ulo lа gа nisbа аn ko‘p oq mo i а siyа uyg‘o аdi а
bolаlа ning emo sionаl-ix iyo iy sohаsigа ijobiy а’si qilаdi. Fo epiаno o qаli i mik
а ohаngdo mаshqlа bаjа ish bolаlа dа nа аs а а ikulyа sion аppа а ni аbiiy а
qu noq shаkldа mаshq qilish imkonini yа а аdi.
Mаzku yondаshu shuningdek bolаlа dа musiqiy eshi u , koo dinа siyа а
diqqа ni i ojlаn i аdi. Shu bilаn bi gа, mаshg‘ulo lа ning ijodiy а o‘yin shаklidа
аshkil e ilishi ulа ning nu qiy аolligini oshi ib, kommunikа i kompe ensiyаni
mus аhkаmlаydi.
Fo epiаno аsosidаgi musiqiy-nu qiy mаshg‘ulo lа 6–7 yoshli nu qidа nuqsoni
bo bolаlа ning nu qiy i ojlаnishidа sаmа аli usul hisoblаnаdi. U onemа ik eshi u ni
i ojlаn i ish, а ikulyа siyаni yаxshilаsh, na аsni o‘g‘ i boshqа ish а so‘z boyligini
kengаy i ishdа muhim osi а si а idа а siyа e ilаdi. Mаzku s а egiyаni logopedik
аmаliyo gа jo iy qilish bolаlа da nu qiy а emo sionаl i ojlаnishni kompleks а zdа
а’minlаydi.
Musiqiy i m a а ikulya siya mashqla i qanday qilib bi -bi ini o‘ldi ishi, hamda
o epiano (kla ia u a) osi asida nu qiy na as (b ea h suppo ) a in ona siya
(p osody) ko‘nikmala ini izimli shakllan i ish bo‘yicha naza iy asosla , ney obiologik
mexanizmla , empi ik dalilla a amaliy mashq-da s ejala ini ba a sil ko‘ sa ishdi .
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Nu qdagi p osodika — ohang (in ona siya), u g‘u a i m yig‘indisi bo‘lib, musiqa
elemen la i bilan ko‘p jiha dan umumiy xususiya la ga ega. Musiqa a nu q
p osodikasining o‘xshashligi a ula o‘ asidagi o‘za o o‘ kazu chanlik ilmiy
adqiqo la da asdiqlangan.
Ri mli en ainmen ( ashqi i mga sinx onlashish) nu q ezligi, u g‘u a pauza
s uk u asi us ida a’si o‘ kazadi; shuning uchun i mga asoslangan mashqla nu q
i mini a a ikulya o -na as koo dina siyasini yaxshilashga yo dam be adi.
Musiqiy mashqla (pi ch, i m, me um a dinamikani o‘ ganish) empo al a
spek o- empo al signalla ni qay a ishlash izimini mus ahkamlaydi — bu onologik
disk imina siya, ala uz aniqligi a in ona siyani anglashga ijobiy a’si ko‘ sa adi.
Ney obiologik mexanizmla — nima uchun musiqa yo dam be adi?
Musiqiy i m a nu q i mi ( empo al s uk u asi) bi xil yoki kesishgan asabiy
a moqla ga mu ojaa qiladi: empo al ko eks, mo o -planlash maydonla i a
audi o-mo o bog‘lanishla . Shu o qali i mli mashqla na as a a ikulya o la ni aq
jiha dan mu o iqlash i ishni o‘ ga adi.
Melodiy (in ona sion) mashqla esa onal a pi ch qay a ishlashni
ag‘ba lan i adi, bu nu qning melodik qi ala ini, sa ol-gap in ona siyasini a hissiy-
in ona sion a qlashni yaxshilaydi (masalan, sa ol a bayon a qi).
Xulosa qilib ay ganda, o epiano asosidagi logo i mik mashqla izimi
mak abgacha yoshdagi bolala nu qini i ojlan i ishda sama ali osi a hisoblanadi.
Bu usulla bi aq ning o‘zida bola nu q appa a ini mus ahkamlaydi, lug‘a boyligini
kengay i adi, onema ik eshi u ni i ojlan i adi, nu qiy na as a in ona siyani
shakllan i adi. Fo epiano jo‘ ligida kuylash a i mik mashqla baja ish ja ayonida
bola musiqiy i mni his qilishni, o ushla ni a qlashni, so‘zla ni bi ma omda ala uz
qilishni o‘ ganadi.
Qisqa musiqiy- opishmoqla bolaning man iqiy ik lashini a asso sia i
xo i asini aollash i ib, yangi so‘zla ning aol nu qqa ez ki ib kelishiga yo dam be adi.
Logo i mik mashqla esa nu q, ha aka a musiqani uyg‘unlash i ib, psixomo o
i ojlanishni ag‘ba lan i adi. Shu bois qo‘shiqla a opishmoqla ni mun azam
qo‘llash, logo i mik mashqla ni izimli ashkil e ish na aqa nu q nuqsonla ini ba a a
e adi, balki bolala ning umumiy emo sional a ij imoiy i ojlanishiga ham ijobiy a’si
ko‘ sa adi.
Mazku yondashu la ning ilmiy asoslanganligi ula ni mak abgacha a’lim
muassasala ida keng qo‘llashni a siya e adi. Ta biyachila , musiqa ahba la i a o a-
onala hamko likda ishlagan aqdi da na ijala yanada ba qa o a sama ali bo‘ladi.
Na ijada bola nu qi a on, lug‘a boyligi boy, in ona siyasi i odali bo‘lgan shaxs si a ida
shakllanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Власова, Т. А. (2021).
Музыкотерапия в коррекции речи дошкольников
.
Москва: Владос.
2. Пеллингер, Н. В. (2020).
Развитие фонематического слуха у детей средствами
музыки
. Санкт-Петербург: Речь.
3. Юсупова, Ш. Р. (2022). "Fo epiano mashg‘ulo la i o qali nu q nuqsonla ini
ba a a e ishning inno a sion yondashu la i."
Mak abgacha a’lim a i ojlanish
ju nali
, 3(2), 45–52.
4. Коджаспирова, Г. М., & Коджаспиров, А. Ю. (2020).
Педагогический словарь
.
Москва: Академия.
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
5. Абдуллаева, М. М. (2023).
Logopediyada musiqiy i m a a ikulya siya mashqla i
izimi
. Toshken : Fan a exnologiya.
6. Go don, E. (2013).
Lea ning Sequences in Music: Skill, Con en , and Pa e ns
.
Chicago: GIA Publica ions.
7. Гарбузов, В. И. (2021).
Музыкальная психология и педагогика детского
возраста
. Санкт-Петербург: Питер.
8. ЮНЕСКО. (2021).
A s Educa ion o Ea ly Childhood De elopmen
. Pa is: UNESCO
Publishing.
9. Макарова, Е. Л. (2019). "Музыкально-ритмические упражнения как средство
коррекции речевых нарушений."
Дошкольная педагогика
, 8(4), 28–35.
10. Ходжаева, С. Ш. (2024). "Fo epiano asosida nu qiy na asni shakllan i ish
me odla i."
Pedagogik maho a
, 6(1), 15–21.
