Vol.2 №10 (2025). Oc obe
“NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR
VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI”
www.inno a i epublica ion.uz
34
INTERNET IZOHLARIDA KOMMUNIKATIV-PRAGMATIK NIYAT VA
ADRESANT–ADRESAT MUNOSABATLARI
Dju aye a Maxbuba Usmano na
Te miz shah idagi 4-umumiy o‘ a a'lim mak abi o‘zbek ili ani o'qi u chisi
Anno a siya: Maqolada oʻzbek ilidagi in e ne izohla ining kommunika i -p agma ik
xususiya la i, xususan, oydalanu chining nu qiy maqsadi (niya i) a ad esan –ad esa oʻza o
munosaba la i ahlil qilinadi. Tadqiqo an oposen ik pa adigma doi asida olib bo ilib,
i ual muloqo dagi subyek la ning nu qiy pozi siyasi, ij imoiy oli hamda ula ning nu qiy
s a egiya a ak ikala i aniqlanadi. Shuningdek, izoh ma nla ida baholo chi, anqidiy, ijobiy
yoki ney al niya la qanday i odalanishi ling op agma ik mezonla asosida izohlanadi.
Kali soʻzla : kommunika i niya , ad esan , ad esa , nu qiy s a egiya, p agma ika,
in e ak i muloqo , baholo chi ildan oydalanish.
Ki ish
Zamona iy axbo o makonida in e ne a moqla i insonla oʻ asidagi muloqo ning eng aol
maydoniga aylangan. Ij imoiy a moqla , blogla , o umla , yangilikla say la ida
qoldi iladigan izohla (kommen a iyala ) esa kommunika i ja ayonning yangi, dinamik
shakli si a ida eʼ i o e iladi. Bu ja ayonda izoh ma nla i na aqa ik bildi ish osi asi, balki
ij imoiy kay iya , shaxsiy pozi siya, nu q madaniya i a axbo o almashinu i da ajasining
koʻ sa kichi si a ida namoyon boʻladi. Shuning uchun izoh ma nla ini ahlil qilish —
zamona iy ling is ikaning, xususan, p agmaling is ika a disku s ahlilining dolza b
yoʻnalishla idan bi i sanaladi. In e ne izohla ida kommunika i -p agma ik niya mualli ning
maqsadli nu q s a egiyasini belgilaydi. Ha bi izoh maʼlum ij imoiy, madaniy yoki hissiy
mo i a siyaga ega boʻlib, mualli ning kommunika i niya ini – xaba be ish, ik bildi ish,
bahslashish, eʼ i oz yoki qoʻllab-qu a lashni i odalaydi. Bu ja ayonda ad esan (izoh
mualli i) a ad esa (izoh oʻqu chisi yoki ja ob be u chi) oʻ asidagi munosaba la
ling op agma ik izimning ma kaziy elemen la idan bi i si a ida shakllanadi. Ushbu
munosaba la koʻpincha be osi a (dialogik) yoki bil osi a (gu uhli, kollek i ) muloqo
shaklida namoyon boʻladi.
Shuningdek, in e ne izohla ining oʻziga xosligi shundaki, ula ning kommunika i muhi i eal
aq li muloqo ga asoslangan boʻlsa-da, yozma shaklda kechadi. Bu esa yozma a ogʻzaki
nu q belgila ining sin ezini yuzaga kel i adi. Na ijada, izoh ma nla ida shaxsiylik
(subyek i lik), hissiylik, kinoya, i onik i oda, emodji a qisqa mala kabi zamona iy
ling is ik belgila aol ishla iladi. Shunday xususiya la , oʻz na ba ida, in e ne
kommunika siyasida ad esan a ad esa ning oʻza o aʼsi ini aniqlash, ula ning il osi ala i
o qali namoyon boʻladigan niya ini ahlil qilish za u a ini kel i ib chiqa adi. Mazku adqiqo
Vol.2 №10 (2025). Oc obe
“NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR
VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI”
www.inno a i epublica ion.uz
35
in e ne izohla idagi kommunika i -p agma ik niya a ad esan –ad esa munosaba la ini
aniqlash, ula ning ling op agma ik xususiya la ini ahlil qilish hamda bu ja ayonning oʻzbek
ilidagi i oda osi ala ini yo i ishga qa a ilgan. Tadqiqo ning dolza bligi shundaki, in e ne
muloqo ida shakllanayo gan yangi nu q madaniya i, il bi likla ining ij imoiy-seman ik
yuklamasi a oydalanu chila oʻ asidagi in e ak i aloqaning abia i hozi cha ye a licha
oʻ ganilmagan. Shu bois, bu yoʻnalish oʻzbek ilshunosligi uchun naza iy a amaliy jiha dan
ham muhim ilmiy masala hisoblanadi.
Asosiy qism
Kommunika i niya — izoh mualli ining il o qali amalga oshi moqchi boʻlgan maqsadi
boʻlib, bu niya izoh ma nining ling is ik osi ala ida u licha i odalanadi. Masalan, izoh
mualli i anqid, maq o , maslaha be ish yoki sa ol yoʻllash niya ida boʻlishi mumkin.
Bunday niya u li p agma ik s a egiyala — implika u a, illoka sion ak la yoki onlo
(modali y) yo damida namoyon boʻladi Shuningdek, izoh ma nla ida koʻplab holla da niya
yashi in qoladi — yaʼni mualli oʻgʻ idan- oʻgʻ i ay maydi, balki kon eks yoki qoʻshimcha
ibo ala o qali angla adi. Bunday hola la implika u a, p esuppozi siya a sub eks da ajasida
kichadi [Yus, P agma ics and he In e ne , ch.1].
Izohdagi niya ni aniqlashda kon eks , koʻp holla da ilga i yuzaga kelgan suhba la a
audi o iyaning bilim da ajasi muhim ol oʻynaydi. Izoh mualli i audi o iyani axmin qila olsa,
u oʻz niya ini qisqa oq, mu akkab boʻlmagan shaklda i odalashga ha aka qiladi. Bu — i ual
disku sda sama ali kommunika siya amoyili [Kamsinah, P agma ic Analysis in Digi al
Communica ion. -B. 380].
Ad esan a ad esa oʻ asidagi munosaba — izoh ma nida kim gapi adi a kimga qa a ilgan
— kommunika i -p agma ik ahlilning muhim elemen i. In e ne izohla ida bu munosaba ,
oda da, be osi a (mualli -oʻqu chi) yoki bil osi a (mualli -jamoa chilik) dialog a zda
kechadi. Bu pozi siyani aniqlashda mualli muloqo ma kazida joylashganligini his qilish a
audi o iyani “siz” shaklida qa a ish, yoki kollek i audi o iyani nisba an umumiy a zda jalb
qilish s a egiyala i qoʻllaniladi. Masalan, blog pos os idagi izohla koʻplab oʻqu chila ga
qa a ilgan boʻlishi mumkin, shuning uchun mualli “sizla ”, “hammasi” kabi koʻplik
shaklla dan oydalanadi.
Ad esa ja obi yoki koʻp izohli muloqo da, audi o iyaning ik -mulohazala i mualli
pozi siyasiga aʼsi qilishi mumkin. Bunday oʻza o aʼsi izoh ma nining shaklini, qoʻshimcha
izohla qoʻshilishini a niya ni oʻzga i ishni kel i ib chiqa adi. P agma ik ahlil uchun bu
dinamik jiha ni eʼ ibo ga olish muhim. Shuningdek, ad essan –ad esa oʻ asidagi muloqo da
“implied audience” ushunchasi ham muhim — yaʼni mualli ideal audi o iyani oldindan
axmin qiladi a izohni aynan oʻsha audi o iyaga yoʻnal i adi. Bu axmin maʼno oʻqilishida
a in e p e a siyada muhim ol oʻynashi mumkin. In e ne izohla ida kommunika siyani
yanada silliq qilish uchun u li p agma ik s a egiyala qoʻllaniladi. Masalan, “poli eness
s a egy” — muloyimlik s a egiyasi, yumsha ish kons uk siyala i o qali mualli
Vol.2 №10 (2025). Oc obe
“NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR
VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI”
www.inno a i epublica ion.uz
36
audi o iyaga hu ma koʻ sa adi .
Niya ning amalga oshi ilishi uchun implika u ala dan oydalanish keng a qalgan: mualli
soʻzla ni o iqcha izohlamasdan, kon eks ga ayanib maʼno hosil qilishga undaydi [Ayuwọ &
Mandah, The P agma ics o Social Media Pos s and Commen s, -B. 11]. Emoji, hash ag,
sk ip la a in e eks ual ibo ala ham komunika i s a egiya osi asi si a ida ishla iladi —
ula ma nga qoʻshimcha niya yoki uygʻu yuklashga imkon be adi [ICCMS, An Analysis o
P agma ic Cues in Online Communica ion, -B. 3]. Shuningdek, baʼzan mualli “ ace sa ing”
s a egiyasini qoʻllaydi — yaʼni oʻz ik ini yumshoq oq shaklda, inchlik a hu ma muhi i
saqlangan holda i odalaydi. Bu, ayniqsa salbiy baho yoki anqid izohla ida oʻzini koʻ sa adi.
Izoh ma nla idagi niya a ad esan –ad esa munosaba la ini ahlil qilishda kon eks ual
in e ensiya, yaʼni oʻqu chining kon eks ni oʻldi ish qobiliya i muhim ol oʻynaydi. In e ne
muloqo ida kon eks baʼzan ma ndan ashqa ida boʻlishi mumkin, shuning uchun audi o iya
ilga i qu ilgan bilim bazasi a shaxsiy aj ibaga ayanadi. Baʼzan izoh ma ni qisqa boʻlishi
sababli, mualli omonidan ushunilmagan qismla audi o iya omonidan alqin qilinadi.
Bunday holla da in e ensiya a p agma ik s a egiyala yo damida maʼno qay a qu iladi. Bu
ja ayon “sk ip li in e ensiyala ” deb a aladi. Niya a kon eks oʻ asidagi qa ama-qa shilik
— izoh ma ni audi o iyani anglashda qanday imkoniya a cheklo la ga ega boʻlishi —
p agma ik ahlil uchun ma kaziy masala hisoblanadi. Vi ual muloqo da bu qa ama-qa shilik
ez- ez yuz be adi. P agma ika a in e ne kommunika siyasining kesishmasi, yaʼni in e ne -
p agma ika naza iyasi, kon eks ual oqeala ga, audi o iyaning angalanish mexanizmla iga
hamda niya –in e p e a siya modella iga yondashadi.
Oʻzbekis on olimla i omonidan oʻ kazilgan “Oʻzbek ilida bildi gan ik la ni aspek li
sen imen ahlil qilish” loyihasi izoh ma nla ida kommunika i niya ning u li jiha la ini,
xususan baho (sen imen ) a aspek (masalan, mahsulo si a i, xizma ) kabi elemen la o qali
audi o iyaga mu ojaa usulla i ahlilini aqdim e adi [Ma la ipo & Komilo a, Oʻzbek ilida
bildi gan ik la ni aspek li sen imen ahlil qilish, -B. 2-4].
Bundan ashqa i, D.Elo a a S.Allanaza o a ij imoiy a moqla dagi sha h a pos la da
ishla iladigan his- uygʻu (sen imen ) i odala i a ula ning audi o iyaga qanday aʼsi qilishini
‒ yaʼni ad esan -ad esa munosaba la ini ahlil qilgan. Bu ishda leksik-sen imen usulla i a
mashina iy oʻ ganish modella i yo damida izohla ni ijobiy, salbiy a ney al ka ego iyala ga
aj a ish boʻyicha na ijala kel i ilgan. Shuningdek, soʻz u kumla i asosida izoh ma nla ida
emo sional in ensi lik a kon eks ual elemen la ning olini oʻ ganish boʻyicha B. Elo , Z.
Xusaino a a A.Abdullaye la adqiqo la i aj iba na ijala ini eʼlon qildi. Ula , xususan, si a
(adjec i e), eʼl ( e b) a a ish (ad e b) u kumla ining baho a niya i odasida qanday a q
qilishi, ad esan -ad esa munosaba ida soʻz anlo i qanchalik aniqlikni oshi ishi masalasini
koʻ ib chiqdi [Elo , Xusaino a, Abdullaye , Oʻzbek ilidagi ma nla ni soʻz u kumla i o qali
sen imen ahlil qilishda gap modella ini ishlab chiqish, -B. 4-6].
Va nihoya , “Oʻzbek ilidagi hissiy soʻzla lugʻa i uchun ko pus asosida bilimla bazasi uzish
Vol.2 №10 (2025). Oc obe
“NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR
VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI”
www.inno a i epublica ion.uz
37
amoyilla i” nomli maqolada H. Rahimo hissiy soʻzla ning audi o iyaga maʼno e kazishida,
yaʼni ad esan -ad esa munosaba la idagi oʻ ni a niya ga bogʻliq p agma ik yuklamasi
qanday i odalanishini ko pus exnologiyala i yo damida naza iy-amaliy jiha dan yo i adi
[Rahimo , Oʻzbek ilidagi hissiy soʻzla lugʻa i uchun ko pus asosida bilimla bazasi uzish
amoyilla i. -B. 117-119].
In e ne izohla ining kommunika i -p agma ik ahlili shuni koʻ sa adiki, i ual muloqo da
ish i okchila oʻz nu qiy niya la ini i oda e ishda yangi, dinamik a koʻp qi ali osi ala dan
oydalanadila . Ula ning nu q ak la i, ad esan –ad esa oʻ asidagi munosaba la , p agma ik
s a egiyala a kon eks ual omilla bi galikda ij imoiy-psixologik hola ni i oda e u chi
yagona kommunika i izimni shakllan i adi.
Oʻzbek olimla i omonidan bu bo ada olib bo ilgan adqiqo la da p agma ikaning oʻzbek ili
kon eks ida alqini, muloqo dagi illoku sion a pe loku sion ak la ning milliy-madaniy
koʻ inishla i, shuningdek, axloqiy-meʼyo iy qad iya la ning il o qali i odalanishi masalala i
keng yo i ilgan. Bu adqiqo la asosida in e ne izohla ining milliy men ali e , ij imoiy
qad iya a kommunika i madaniya bilan uz iy bogʻliqligini koʻ ish mumkin. Xususan,
G.Yuldashe a oʻzbek ilidagi onlayn muloqo da qoʻllaniladigan p agma ik ma ke la ning
so siokommunika i unksiyala ini ochib be adi, M.Abdu ahmono a esa muloqo e ikasining
aqamli maydondagi buzilishi bilan bogʻliq p agma ik muammola ni ahlil qiladi.
Sh.Tu suno esa ilning p agma ik imkoniya la i o qali nu qiy niya la ni aniqlashning
me odologik asosla ini ishlab chiqadi.
Xulosa
Mazku adqiqo la dan kelib chiqib ay ish mumkinki, in e ne izohla ida ad esan –ad esa
oʻ asidagi muloqo ja ayoni ij imoiy a madaniy omilla bilan uz iy bogʻliq boʻlib, bu hola
oʻzbek ilshunosligida an oposen ik yondashu ning dolza bligini yanada oshi adi.
Shuningdek, i ual muhi da nu q ak la i o qali shaxsning nu qiy s a egiyasi, niya i a hissiy
hola ini aniqlash, ula ni ling op agma ik ahlil asosida oʻ ganish oʻzbek ilining zamona iy
kommunika i izimini yanada chuqu oq anglash imkonini be adi.
Shu bois, in e ne izohla ining kommunika i -p agma ik adqiqi na aqa ling is ik, balki
so siopsixologik, madaniya shunoslik a e ik jiha dan ham keng ilmiy ahlil alab qiladigan
masaladi . Kelgusida bu yoʻnalish boʻyicha oʻzbek ilidagi izohla ning milliy muloqo
madaniya iga xos xususiya la ini ahlil qilish a ko pus asosida ula ning ipologiyasini
ya a ish ilmiy-amaliy jiha dan ka a ahamiya kasb e adi.
Vol.2 №10 (2025). Oc obe
“NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR
VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI”
www.inno a i epublica ion.uz
38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abdu ahmono a M. Ling op agma ika a nu q madaniya ining oʼza o bogʼliqligi. —
Toshken : TDYUU nash iyo i, 2021. — 112 b. — URL:
h ps:// sul.uz/lib a y/a icles/ling op agma ika- a-nu q-madaniya i.pd
2. Ayuwọ J., Mandah, A. The P agma ics o Social Media Pos s and Commen s. — Global
Academic S a Publica ions, 2021. — P. 11. — URL:
h ps://www.globalacademics a .com/download/a icle/ he-p agma ics-o -social-media-
pos s-and-commen s.pd
3. Elo B., Xusaino a Z., Abdullaye A. Oʻzbek ilidagi ma nla ni soʻz u kumla i o qali
sen imen ahlil qilishda gap modella ini ishlab chiqish. — Compu a ional Linguis ics
Con e ence P oceedings, Na oiy Uni e si e i, 2024. —P. 4–6. — URL:
h ps://compling.na oiy-uni.uz/index.php/con e ences/a icle/ iew/1208
4. Elo a D., Allanaza o a S. Oʻzbek ili ma nla ida sen imen ahlil usulla i. — Uzbek
Language and Cul u e Jou nal, 2023. — P. 1–3. — URL:
h ps://uzlc. suull.uz/index.php/uzlangcul /a icle/ iew/91
5. ICCMS. An Analysis o P agma ic Cues in Online Communica ion. — In e na ional
Con e ence on Communica ion and Media S udies, 2024. — P. 3. — URL:
h ps://iccms.i el.o g/index.php/ICCMS/a icle/ iew/30
6. Kamsinah K. P agma ic Analysis in Digi al Communica ion: A Case S udy o Language
Use on Social Media. — Resea chGa e, 2024. — P. 380. — URL:
h ps://www. esea chga e.ne /publica ion/385900672_P agma ic_Analysis_in_Digi al_Com
munica ion_A_Case_S udy_o _Language_Use_on_Social_Media
7. Ma la ipo B., Komilo a N. Oʻzbek ilida bildi gan ik la ni aspek li sen imen ahlil
qilish. — Compu a ional Linguis ics Con e ence P oceedings, Na oiy Uni e si e i, 2023. —
P. 2–4. — URL: h ps://compling.na oiy-uni.uz/index.php/con e ences/a icle/ iew/1140
8. Noo S. A P agma ic Analysis o Social Media. — Jou nal o Applied Linguis ics and
T ansla ion (JALT), 2025. — P. 7. — URL:
h ps://jal .com.pk/index.php/jal /a icle/ iew/365
9. Rahimo H. Oʻzbek ilidagi hissiy soʻzla lugʻa i uchun ko pus asosida bilimla bazasi
uzish amoyilla i. — Zenodo, 2024. — P. 117–119. — URL:
h ps://zenodo.o g/ eco ds/15774239
10. Tu suno Sh. P agma ik ahlil amoyilla i a me odla i. — Til a adabiyo , 2019. — №2.
— B. 33–39. — URL: h ps:// il aadabiyo .uz/a icles/2019/p agma ik- ahlil- amoyilla i.pd
11. Yuldashe a G. Sh. Kommunika i -p agma ik munosaba la da muloqo s a egiyala i. —
Filologiya anla i ju nali, 2020. — №3(1). — B. 45–53. — URL:
h ps://uzjou nals.edu.uz/philology/ ol3/iss1/5
