9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
O‘QUVCHILARDA TAYANCH MA’NAVIY KOMPETENSIYALARNI
SHAKLLANTIRISHDA TARBIYA FANINING O‘RNI VA AHAMIYATI
Mualli : Sa’dullaye a Dilba Ib aximo na 1
A iliya siya: Xalqa o No dik Uni e si e i 2 -ku s magis an i 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17330936
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola mak ab o‘qu chila ida ayanch ma’na iy kompe ensiyala ni shakllan i ish
ja ayonida a biya anining ahamiya i a pedagogik imkoniya la ini o‘ ganishga
bag‘ishlangan. Maqolada o‘qu chila da axloqiy qad iya la , ij imoiy mas’uliya , milliy a
umuminsoniy amoyilla asosida ma’na iy kompe ensiyala ni i ojlan i ish me odla i ahlil
qilinadi. Shuningdek, a biya anining mazmuni, in e ak i me odla a amaliy mashg‘ulo la
o qali o‘qu chila da ma’na iy ongni shakllan i ish usulla i ko‘ sa ib o‘ iladi. Tadqiqo na ijala i
mak ab pedagogla i a a’lim izimi akilla i uchun oydali bo‘lishi mumkin.
Kali so‘zla : Tayanch ma’na iy kompe ensiyala , a biya ani, o‘qu chila da axloqiy
i ojlanish, pedagogik me odla , ma’na iy a biya, in e ak i mashg‘ulo la , ij imoiy
mas’uliya , axloqiy qad iya la , mak ab pedagogikasi, a’lim ja ayoni.
KIRISH
Zamona iy a’lim ja ayonida o‘qu chila da ma’na iy a axloqiy
kompe ensiyala ni shakllan i ish muhim pedagogik azi a si a ida qa aladi. Bugungi
kunda yosh a lod na aqa bilimga, balki ma’na iy ong a ij imoiy mas’uliya ga ega
bo‘lishi ke ak. Shu nuq ai naza dan, a biya ani mak ab a’limining ma kaziy
elemen i si a ida o‘qu chila da ayanch ma’na iy kompe ensiyala ni i ojlan i ishga
xizma qiladi. Ta biya anining azi asi — yoshla ni axloqiy qad iya la , ij imoiy odob-
axloq qoidala i a milliy hamda umuminsoniy amoyilla bilan anish i ishdi .
Tayanch ma’na iy kompe ensiyala — bu shaxsning asosiy axloqiy qad iya la ini,
ij imoiy mas’uliya ini a ongli qa o qabul qilish qobiliya ini o‘z ichiga oladi. Ula
o‘qu chila da halollik, adola , meh -muhabba , idoyilik a mas’uliya kabi xulq-a o
si a la ini shakllan i ishda poyde o azi asini baja adi. Shu sababli, a biya anining
me odikasi a mazmuni o‘qu chila da bu kompe ensiyala ni sama ali
i ojlan i ishga qa a ilgan bo‘lishi lozim. Maqolada o‘qu chila da ayanch ma’na iy
kompe ensiyala ni shakllan i ish ja ayonida a biya anining pedagogik ahamiya i,
mazmuni a me odikasi ahlil qilinadi. Shuningdek, in e ak i da sla , amaliy
mashg‘ulo la a u li me odik yondashu la o qali o‘qu chila da axloqiy ong a
ij imoiy mas’uliya ni i ojlan i ish usulla i ko‘ ib chiqiladi. Ushbu adqiqo na ijala i
mak ab pedagogla i a a’lim izimi akilla i uchun amaliy ahamiya ga ega bo‘lib,
a’lim ja ayonini yanada sama ali ashkil e ishga yo dam be adi. Zamona iy
jamiya da yosh a lodning ma’na iy i ojlanishi a shaxs si a ida shakllanishi muhim
ahamiya ga ega. Axloqiy a ma’na iy qad iya la , ij imoiy mas’uliya a madaniy
me’yo la o‘qu chila ning jamiya dagi aol ish i okini a’minlaydi. Shu bois, mak ab
a’limi na aqa bilim be ish, balki shaxsning ma’na iy ba qa o ligini i ojlan i ishga
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
qa a ilgan izimli ja ayon si a ida qa aladi. Ta biya ani esa aynan shu ja ayonda asosiy
osi a bo‘lib, o‘qu chila da ma’na iy qad iya la ni shakllan i ish a mus ahkamlashda
ma kaziy ol o‘ynaydi.
O‘qu chila da ayanch ma’na iy kompe ensiyala ni shakllan i ish — bu uzoq
mudda li pedagogik ja ayon bo‘lib, unda axloqiy qad iya la , ij imoiy odob-axloq,
milliy a umuminsoniy amoyilla asosida qa o qabul qilish ko‘nikmala i
i ojlan i iladi. Bunday kompe ensiyala yoshla ni hayo iy aziya la da o‘g‘ i a ongli
anlo qilishga, jamiya bilan uyg‘unlashishga a ij imoiy majbu iya la ini anglashga
o‘ ga adi. Shuningdek, pedagogla omonidan qo‘llaniladigan u li in e ak i
me odla , gu uh ishla i, olli o‘yinla a amaliy mashg‘ulo la o‘qu chila da ayanch
ma’na iy kompe ensiyala ni sama ali shakllan i ishga imkon ya a adi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Zamona iy pedagogik adqiqo la da o‘qu chila da ma’na iy kompe ensiyala ni
shakllan i ish masalasi ka a e’ ibo qa a ilmoqda. Ainscow (2020) o‘qu chila da
inklyuzi a eng huquqli a’lim ja ayonida ma’na iy qad iya la ning shakllanishi
muhimligini a’kidlaydi. Unga ko‘ a, a biya ani o qali o‘qu chila ga axloqiy a ij imoiy
mas’uliya ni o‘ ga ish, ula ni jamiya dagi ijobiy ij imoiy aoliya ga yo‘nal i ish sama ali
bo‘ladi [1]. UNESCO (2020) a’lim izimida ma’na iy a axloqiy i ojlanishning ba qa o
asosla ini ya a ish bo‘yicha global a siyala ni ishlab chiqqan. Tahlilla ga ko‘ a,
o‘qu chila da ayanch ma’na iy kompe ensiyala ni shakllan i ish, ula ni axloqiy
qad iya la , hu ma , meh -muhabba a jamiya ga mas’uliya li bo‘lishga o‘ ga ish
mak ab pedagogikasi uchun ma kaziy azi ala dan bi idi [2]. Shuningdek, Sa a o a
a hamko la i (2024)ning adqiqo la i ko‘ sa adiki, a biya anida in e ak i me odla ,
gu uh ishla i, ol o‘yinla i a muammoli aziya la o qali o‘qu chila da ayanch
ma’na iy kompe ensiyala ni sama ali shakllan i ish mumkin. Ula ning adqiqo ida
a’kidlanishicha, o‘qu chila ning axloqiy ik lash qobiliya i a ij imoiy ko‘nikmala i
aynan ushbu pedagogik yondashu la o qali i ojlanadi [3]. Bundan ashqa i,
Finnlandiya a’lim izimi aj ibasi o‘qu chila da mus aqil ik lash, mas’uliya a
ij imoiy aollikni i ojlan i ishga qa a ilgan me odla ni namoyon e adi. Unga ko‘ a,
o‘qu chila da ma’na iy kompe ensiyala ni shakllan i ish uchun da sla aqa bilim
be ish bilan cheklanmasdan, axloqiy a ij imoiy qad iya la ni mus ahkamlashga
yo‘nal i ilgan bo‘lishi za u [4]. Shu bilan bi ga, Zubko (2021) o‘qu chila da ayanch
ma’na iy kompe ensiyala ni shakllan i ishning psixologik asosla ini o‘ ganib,
shaxsning hissiy a axloqiy i ojlanishi pedagogik ja ayon bilan be osi a bog‘liqligini
ko‘ sa adi. Unga ko‘ a, o‘qu chila da axloqiy qa o qabul qilish a ij imoiy mas’uliya ni
i ojlan i ish maqsadida in e ak i a amaliy me odla sama ali osi a hisoblanadi [5].
Umuman olganda, adabiyo la ahlili shuni ko‘ sa adiki, a biya ani
o‘qu chila da ayanch ma’na iy kompe ensiyala ni shakllan i ishda ma kaziy ol
o‘ynaydi. Zamona iy pedagogik yondashu la — in e ak i me odla , gu uh ishla i,
amaliy mashg‘ulo la — o‘qu chila ning axloqiy ongini i ojlan i ish, ij imoiy
mas’uliya ni mus ahkamlash a ula ni jamiya dagi aol shaxs si a ida a biyalashga
xizma qiladi.
MATERIALLAR VA USULLAR
Tadqiqo ma e iali si a ida 100 na a 5–10-sin o‘qu chila i anlandi. Ula ning
ma’na iy ongini a axloqiy qa o qabul qilish qobiliya ini baholash uchun maxsus
es la , so‘ o nomala a da sla da kuza u la ishla ildi. Shu bilan bi ga, a biya
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
anidagi amaliy mashg‘ulo la a in e ak i da sla adqiqo ja ayonida asosiy
ma e ial si a ida xizma qildi. Tadqiqo da ikki asosiy usul qo‘llanildi: si a li a miqdo iy.
Si a li usulla — in e yula , da sla da kuza u , gu uh muhokamala i a e leksi ish
a aqala i o qali o‘qu chila ning axloqiy ik lash a ij imoiy ko‘nikmala ini chuqu
ahlil qilish imkonini be di. Miqdo iy usulla esa o‘qu chila ning ayanch ma’na iy
kompe ensiyala ini s a is ik es la o qali baholashga asoslandi. Olingan na ijala
jad al a diag ammala ko‘ inishida izual a zda aqdim e ildi. Tadqiqo da a biya
anida qo‘llaniladigan me odla quyidagila ni o‘z ichiga oldi: in e ak i me odla ( olli
o‘yinla , muammoli aziya la , gu uh muhokamala i), amaliy mashg‘ulo la (mak ab
hayo idagi eal aziya la da axloqiy qa o qabul qilishni mashq qilish), a e leksi ish
a aqala i (o‘qu chila ning da sdan keyingi ik ini yozma shaklda i odalashi).
Shuningdek, ekspe imen al me od qo‘llanildi. O‘qu chila ekspe imen al a nazo a
gu uhla iga bo‘linib, ekspe imen al gu uhda in e ak i a amaliy me odla
yo damida ayanch ma’na iy kompe ensiyala shakllan i ildi. Nazo a gu uhida esa
an’ana iy da sla da om e i ildi. Ushbu yondashu na ijala ini solish i ish o qali
me odla ning sama ado ligi baholandi. Ushbu ma e ialla a usulla kombina siyasi
adqiqo ga keng qam o , ilmiy asos a amaliy ahamiya be adi. Na ijala mak ab
pedagogla i uchun o‘qu chila da ayanch ma’na iy kompe ensiyala ni shakllan i ish
bo‘yicha sama ali s a egiyala ishlab chiqishga yo dam be adi. Tadqiqo ja ayonida
o‘qu chila ning ayanch ma’na iy kompe ensiyala ini aniqlash uchun maxsus es la
ishlab chiqildi. Ushbu es la halollik, mas’uliya , meh -muhabba , adola a ij imoiy
aollik kabi ko‘ sa kichla ni o‘lchashga qa a ilgan. Tes na ijala i o‘qu chila ning
indi idual xususiya la ini a gu uh bo‘yicha endensiyala ini aniqlash imkonini be di.
TADQIQOT MUHOKAMASI
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, ekspe imen al gu uhda a biya anining
in e ak i a amaliy me odla i yo damida o‘qu chila da ayanch ma’na iy
kompe ensiyala sezila li da ajada oshgan. Gu uh ishla i, olli o‘yinla a muammoli
aziya la o‘qu chila ning axloqiy qa o qabul qilish, ij imoiy mas’uliya a halollik
ko‘nikmala ini i ojlan i ishga yo dam be di. Na ijala g a ik a diag ammala da
ekspe imen al gu uhning ko‘ sa kichla i nazo a gu uhiga nisba an yuqo iligini aniq
ko‘ sa di. O‘qu chila ning e leksi ish a aqala i ahlili shuni ko‘ sa diki, in e ak i
me odla ula ning hissiy in ellek i a axloqiy ik lash qobiliya ini oshi gan.
Ekspe imen al gu uhdagi o‘qu chila o‘z ik la ini man iqiy, ij imoiy a axloqiy
jiha dan izchil i odalashgan, bu esa ayanch ma’na iy kompe ensiyala ni
shakllan i ishdagi sama ado likni asdiqlaydi. Tadqiqo shuni ko‘ sa diki, a biya
anida an’ana iy me odla dan ashqa i in e ak i a amaliy yondashu la ni qo‘llash
o‘qu chila da axloqiy ongni i ojlan i ishda muhim ol o‘ynaydi. Shu bilan bi ga,
gu uh ishla i a muhokamala o‘qu chila da ij imoiy mas’uliya ni oshi ish, boshqala
bilan hamko lik qilish a madaniy qad iya la ni anglash imkonini ya a adi. Na ijala
shuni ko‘ sa diki, ayanch ma’na iy kompe ensiyala ni shakllan i ishning sama ali
s a egiyasi shaxsiylash i ilgan yondashu , in e ak i me odla a amaliy
mashg‘ulo la ni uyg‘unlash i ishdan ibo a . Ushbu me odla o‘qu chila da axloqiy
qa o qabul qilish ko‘nikmala ini i ojlan i adi, ula ni jamiya dagi aol a mas’uliya li
shaxs si a ida a biyalaydi. Shuningdek, adqiqo na ijala i ko‘ sa diki, o‘qu chila da
ayanch ma’na iy kompe ensiyala ni shakllan i ish uzoq mudda li ja ayon bo‘lib,
me odla ning izimli qo‘llanilishi a doimiy pedagogik kuza u la bilan bi galikda
sama ali bo‘ladi. Ushbu na ijala mak ab pedagogla i uchun axloqiy a ma’na iy
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
a biyaga qa a ilgan da s ja ayonini yanada sama ali ashkil e ish bo‘yicha amaliy
a siyala ishlab chiqishga imkon ya a adi. Tadqiqo shuni ko‘ sa diki, o‘qu chila da
ayanch ma’na iy kompe ensiyala ni shakllan i ishda a biya anining o‘ ni aqa
axloqiy qad iya la ni o‘ ga ish bilan cheklanmaydi. U, shuningdek, ij imoiy muhi
bilan uyg‘unlashishni, boshqala bilan hamko lik qilishni a mu akkab aziya la da
ongli qa o qabul qilishni i ojlan i adi. Ekspe imen al gu uhdagi o‘qu chila bu
jiha la ni amaliy mashg‘ulo la o qali o‘zlash i di a shaxsiy xulq-a o iga a biq e di.
Na ijala shuni ham ko‘ sa diki, o‘qu chila da ayanch ma’na iy
kompe ensiyala ni shakllan i ish ja ayoni indi idual yondashu ni alab qiladi. Ha bi
o‘qu chining qobiliya i, hissiy i ojlanishi a ij imoiy aolligi hisobga olinishi, me odla
a mashg‘ulo la shunga moslash i ilishi lozim. Bu esa a biya anining
sama ado ligini oshi ish a o‘qu chila da axloqiy a ma’na iy ongni i ojlan i ishga
yo dam be adi. Shu bilan bi ga, adqiqo na ijala i pedagogla ga axloqiy a ma’na iy
a biyani izimli a ishda da s ja ayoniga in eg a siya qilish imkoniya ini be adi.
Ta biya anining mazmuni, me odikasi a in e ak i yondashu la i o‘qu chila da
ayanch ma’na iy kompe ensiyala ni shakllan i ishni sama ali a zda amalga
oshi ishga xizma qiladi. Ushbu muhokama shuni ko‘ sa diki, zamona iy a’lim
ja ayonida a biya anining oli aqa naza iy bilim be ish bilan cheklanmasdan,
o‘qu chila ning shaxsiy i ojlanishi a ij imoiy mas’uliya ini mus ahkamlashga
qa a ilgan bo‘lishi ke ak. Shu jiha pedagogik s a egiyala a da s ejala ini ishlab
chiqishda asosiy yo‘nalish bo‘lib xizma qiladi.
1-jad al
N
Ta biya anining
unksiyala
Shakllan i iladigan
ma’na iy kompe ensiyala
O‘qu chila da hosil
bo‘ladigan na ijala
Izoh
1
Axloqiy a biya
Halollik, adola ,
a anpa a lik
O‘qu chila adola li,
mas’uliya li a halol bo‘lib
a biyalanadi
Axloqiy qad iya la o qali
shaxsning uhiy a
ij imoiy i ojlanishi
a’minlanadi
2
Madaniy-ma’ i iy
a biya
Mas’uliya , o‘zini
boshqa ish, sama ali qa o
qabul qilish
O‘qu chila o‘z milliy
me osini hu ma qiladi,
madaniya ga qiziqadi
Ta biya ani milliy a
global madaniya ni
uyg‘unlash i ish o qali
shaxsni i ojlan i adi
3
Maqsadli a biya
Mas’uliya , o‘zini
boshqa ish, sama ali qa o
qabul qilish
O‘qu chila o‘z aoliya ini
boshqa a oladi,
maqsadga e ishish
yo‘lla ini biladi
Maqsadli a biya shaxsni
mus aqil a in izomli
qiladi
4
Ij imoiy a biya
Hamko lik, hamjiha lik,
jamiya oldidagi mas’uliya
O‘qu chila jamoada aol
ish i ok e adi, boshqala
bilan mu o iqlikda
ishlashni o‘ ganadi
Es e ik qad iya la uhiy
i ojlanishga ijobiy a’si
qiladi
5
Ma’na iy-es e ik
a biya
Go‘zallikni qad lash,
ijodko lik
O‘qu chila san’a , abia
a a o -muhi ni
qad lashni o‘ ganadi
Es e ik qad iya la uhiy
i ojlanishga ijobiy a’si
qiladi
Ta biya anining asosiy azi asi – o‘qu chila da ma’na iy, axloqiy, madaniy a
ij imoiy kompe ensiyala ni shakllan i ishdi . Bu kompe ensiyala shaxsning:
1. Axloqiy ba qa o ligini oshi adi – o‘g‘ i a no o‘g‘ i, adola li a adola sizni a qlay
oladi.
2. Madaniy ongini i ojlan i adi – milliy a global qad iya la ni anglaydi.
3. Ij imoiy ko‘nikmala ini mus ahkamlaydi – jamiya da hamko lik qila oladi.
4. Ma’na iy-es e ik dunyoqa ashini boyi adi – go‘zallik a ijodko likni qad laydi.
Shunday qilib, a biya ani o‘qu chila da mus ahkam ayanch ma’na iy
kompe ensiyala ni shakllan i ish o qali shaxsning ha omonlama i ojlanishida
muhim ahamiya ga ega bo‘ladi.
13
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
XULOSA
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, a biya ani o‘qu chila da ayanch ma’na iy
kompe ensiyala ni shakllan i ishda muhim pedagogik osi a hisoblanadi. In e ak i
me odla , gu uh ishla i, olli o‘yinla a amaliy mashg‘ulo la o‘qu chila ning axloqiy
ongini, ij imoiy mas’uliya ini a axloqiy qa o qabul qilish qobiliya ini sama ali
i ojlan i adi.
Ekspe imen al gu uh na ijala i shuni asdiqladiki, a biya anining mazmuni a
me odikasi o‘qu chila da axloqiy a ma’na iy ongni shakllan i ishda sezila li a q
ya a adi. O‘qu chila ning e leksi ish a aqala i a kuza u la ahlili ula o asida
axloqiy qad iya la ni mus ahkamlash a ij imoiy aollikni oshi ishda in e ak i
yondashu la ning sama ado ligini ko‘ sa di. Shuningdek, adqiqo shuni ko‘ sa diki,
ayanch ma’na iy kompe ensiyala ni shakllan i ish ja ayoni indi idual yondashu ni
alab qiladi. Ha bi o‘qu chining qobiliya i, hissiy i ojlanishi a ij imoiy xulq-a o i
hisobga olinishi, me odla a mashg‘ulo la shunga moslash i ilishi lozim. Bu esa
a’lim ja ayonini yanada sama ali a maqsadga yo‘nal i ilgan qiladi. Umuman
olganda, adqiqo na ijala i mak ab pedagogla i a a’lim izimi akilla i uchun amaliy
a siyala ishlab chiqishda muhim asos bo‘lib xizma qiladi. Ta biya anini sama ali
qo‘llash o qali o‘qu chila da ayanch ma’na iy kompe ensiyala ni i ojlan i ish, ula ni
jamiya dagi aol, mas’uliya li a axloqiy shaxs si a ida a biyalash mumkin. Shu bilan
bi ga, adqiqo kelajakda o‘qu chila da ma’na iy kompe ensiyala ni shakllan i ish
bo‘yicha yangi me odik yondashu la a pedagogik s a egiyala ni ishlab chiqish
uchun ilmiy asos ya a adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ainscow, M. «Inclusion and equi y in educa ion: Making sense o global
challenges». P ospec s, 2020.
2. UNESCO. Global Educa ion Moni o ing Repo 2020: Inclusion and
educa ion. Pa is: UNESCO, 2020.
3. Sa a o a, M. & Jamolo a, D. Pedagogical app oaches o o ming mo al
compe encies in schoolchild en. Tashken : In e na ional No dic Uni e si y,
2024.
4. Finnish Na ional Agency o Educa ion. Basic Educa ion Cu iculum
Guidelines. Helsinki, 2021.
5. Zubko , A. Psychological ounda ions o mo al compe ency de elopmen
in schoolchild en. Moscow: Pedagogical P ess, 2021.
6. Schwab, K. The Fou h Indus ial Re olu ion and Educa ion: Impac s on
Lea ning and Teaching. Gene a: Wo ld Economic Fo um, 2018.
7. Lickona, T. Educa ing o Cha ac e : How Ou Schools Can Teach Respec
and Responsibili y. New Yo k: Ban am Books, 1991.
8. Be kowi z, M. & Bie , M. Wha Wo ks in Cha ac e Educa ion: A Resea ch-
D i en Guide o Educa o s. Washing on, D.C.: Cha ac e Educa ion
Pa ne ship, 2005.
9. OECD. Educa ion a a Glance 2020: OECD Indica o s. Pa is: OECD
Publishing, 2020.
10. Vygo sky, L.S. Mind in Socie y: The De elopmen o Highe Psychological
P ocesses. Camb idge, MA: Ha a d Uni e si y P ess, 1978.
