22
NEW INNOVATIONS IN NATIONAL EDUCATION
9-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM
UDK: 595.7:632.7:574.4
O‘RMONZORALARNI ZARARKUNANDALARDAN HIMOYA QILISHDA
GENETIK USULLARNING SAMARADORLIGI
Na aso Za a Nu maxmado ich
O‘simlikla ni himoya qilish a ka an ini ilmiy- adqiqo ins i u i labo a o iya mudi i,
Qishloq xo‘jaligi anla i dok o i, ka a ilmiy xodim
Anno a siya. O‘ mon eko izimla i global ekologik ba qa o likni a’minlo chi muhim
izimla dan bi i bo‘lib, ula biologik xilma-xillikni saqlash, iqlimni a ibga solish a abiiy
esu sla ni a’minlashda ka a ahamiya kasb e adi. Bi oq, ushbu izimla ga za a ye kazu chi
bio ik omilla dan bi i - za a kunanda hasha o la di . Mazku maqolada za a kunandala ga
qa shi gene ik usulla , xususan, s e il insek la usuli (SIT) a xemos e ilyan la o qali
za a kunandala ni s e illash i ish aj ibala i, ula ning sama ado ligi a amaliyo da qo‘llanish
imkoniya la i ahlil qilingan. Tu li mamlaka la aj ibasi asosida ushbu usulla ning o‘ mon
xo‘jaligidagi o‘ ni, a zallik a cheklo la i, amaliy qo‘llanish bosqichla i ilmiy jiha dan asoslab
be ilgan.
Kali so‘zla : gene ik usulla , s e il insek la usuli (SIT), xemos e ilyan la ,
o‘ mon za a kunandala i, biologik himoya, gamma nu la i.
Аннотация. Лесные экосистемы являются одной из ключевых систем,
обеспечивающих глобальную экологическую устойчивость. Они играют важную роль
в сохранении биологического разнообразия, регулировании климата и обеспечении
природных ресурсов. Одним из биотических факторов, наносящих ущерб этим
системам, являются вредные насекомые. В данной статье проведён анализ
генетических методов борьбы с вредителями, в частности, метода стерильных
насекомых (SIT) и применения химостерилизаторов, а также рассмотрены их
эффективность и возможности практического применения. На основе опыта различных
стран обосновано место данных методов в лесном хозяйстве, их преимущества,
ограничения и этапы практического внедрения.
Ключевые слова: генетические методы, метод стерильных насекомых (SIT),
химостерилизаторы, лесные вредители, биологическая защита, гамма-излучение.
Abs ac . Fo es ecosys ems a e one o he key sys ems ensu ing global ecological
sus ainabili y. They play a c ucial ole in p ese ing biological di e si y, egula ing
clima e, and p o iding na u al esou ces. One o he bio ic ac o s damaging hese
sys ems is ha m ul insec pes s. This a icle analyzes gene ic me hods o pes con ol,
pa icula ly he S e ile Insec Technique (SIT) and he use o chemos e ilan s, as well as
hei e ec i eness and p ac ical applica ion po en ial. Based on expe iences om a ious
coun ies, he ole o hese me hods in o es managemen , hei ad an ages, limi a ions,
and s ages o p ac ical implemen a ion a e scien i ically jus i ied.
Key wo ds: gene ic me hods, s e ile insec echnique (SIT), chemos e ilan s, o es
pes s, biological p o ec ion, gamma adia ion.
Ki ish. O‘ monla - abiiy eko izimning aj almas qismi bo‘lib, ula na aqa ekologik,
balki iq isodiy a ij imoiy jiha dan ham juda muhimdi . Ammo so‘nggi yilla da global iqlim
23
NEW INNOVATIONS IN NATIONAL EDUCATION
9-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM
o‘zga ishi, an opogen a’si a za a kunanda hasha o la aolligining o ishi u ayli
o‘ monla ga bo‘lgan ahdid kuchaymoqda. Ayniqsa, o‘ mon hasha o la i populya siyasining
keskin ko‘payishi na ijasida da ax la shikas lanadi, bio senoz mu ozana i buziladi a yuqumli
kasallikla a qalishiga sha oi ya a iladi. An’ana iy ku ash usulla i - insek i sidla ,
umigan la a mexanik cho ala ko‘pincha aq incha a’si ga ega bo‘lib, ko‘pincha ekologik
ba qa o likni buzadi. Shu bois, ilmiy jamoa chilik ekologik xa siz, sama ali a uzoq mudda li
a’si ga ega al e na i usulla - gene ik a biologik ku ash usulla iga alohida e’ ibo
qa a moqda.
Gene ik usulla ning naza iy asosla i. Gene ik usulla - za a kunanda hasha o la ning
ep oduk i qobiliya ini susay i ish yoki o‘liq yo‘qo ish o qali populya siya o‘sishini
cheklashga qa a ilgan yondashu di . Eng keng a qalgan gene ik usulla dan bi i - s e il
hasha o (insek ) la usuli (SIT) bo‘lib, u e kak hasha o la ni labo a o iya sha oi ida
ko‘pay i ib, gamma nu la i yoki xemos e ilyan la o qali s e illash i ish a abiiy muhi ga
a qa ishga asoslanadi. Ushbu usul na ijasida u g‘ochila bilan ju lashish sama asiz bo‘ladi a
a lod qolmaydi.
SIT usulining naza iy asosla i ilk bo 1940-yilla da A.S.Se eb o skiy omonidan ilga i
su ilgan. Amaliyo dagi ilk mu a aqiya li qo‘llanilishi esa E.F.Nipling boshchiligida 1950-
yilla da Kyu asao o olida amalga oshi ilgan bo‘lib, Cochliomyia homini o ax populya siyasi
bu unlay yo‘q qilingan (Bushland e al., 1955). Keyinchalik bu usul AQSh, Kanada, Rossiya a
boshqa da la la da qa o za a kunanda hasha o la ga qa shi sama ali qo‘llanila boshlgan.
Flo ida a boshqa sh a la da ham ka a miqdo da – 17 yil da omida 3,25 millia d s e illangan
e kak pashshala a qa ildi. Bu ja ayon C.homini o ax ni juda ka a maydonla da deya li yo‘q
qilish imkonini be di.
Za a kunandala ga qa shi biologik a izik s e iliza siya usulla i sama ado ligi
adqiqiqo ishla i olib bo ilgan. Za a kunandala ning biologik populya siyala ini
boshqa ishda s e iliza siya usulla idan sama ali oydalanish imkoniya la i u li
mamlaka la da olib bo ilgan adqiqo la o qali asoslangan. Jumladan, Kanadada olib
bo ilgan adqiqo la da gamma nu la i o qali s e iliza siya qo‘llanilganda, engsiz ipak
qu i (Lyman ia dispa ) populya siyasida 70–90% miqdo ida kamayish kuza ilgan. Bu
ko‘ sa kich gamma nu la ining yuqo i da ajada sama ali ekanligini ko‘ sa adi (Smi h e
al., 2018).
Shuningdek, Rossiya Fede a siyasining Sibi min aqasida sibi ipak qu i
(Dend olimus sibi icus) ga nisba an os amid asosida ayyo langan xemos e ilyan osi asi
qo‘llanilganda, u ug‘lan i ilgan uxumla 100% puch bo‘lib, keyingi a lodning i ojlanishi
qayd e ilmagan. Bu esa kimyo iy s e iliza siyaning ahamiya li na ijala ini namoyon e adi
(I ano i d ., 2020).
AQShning O egon sh a ida To icidae oilasiga mansub ba g o‘ o chi
za a kunandala ga qa shi e omon uzoqla i a s e il (insek ) hasha o usuli (S e ile Insec
Technique - SIT) uyg‘unlashgan ku ash usuli o qali olib bo ilgan adqiqo la da 95% gacha
sama ado likka e ishilgan. Bu hola e omonla a SIT usulini bi galikda qo‘llash
za a kunandala ni ekologik jiha dan xa siz a uzoq mudda li nazo a qilish osi asi si a ida
is iqbolli ekanligini asdiqlaydi (Johnson & Mille , 2021). Bu usul an’ana iy insek i sidla dan
a qli a ishda a o -muhi ga a’si i kam, maxsus u la ga yo‘nal i ilgan a uzoq mudda li
sama ado likka ega (1-jad alga qa ang).
24
NEW INNOVATIONS IN NATIONAL EDUCATION
9-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM
Xemos e ilyan la ning u la i a a’si i:
• Spe mala yoki uxumla ni i ojlanishdan o‘x a u chi.
• Rep oduk i izimni ja oha lo chi.
• A lod qoldi ish qobiliya ini yo‘qo u chi.
O‘ mon za a kunandala iga qa shi SIT usulining qo‘llanilishi.
O‘ mon xo‘jaligida SIT usuli asosan quyidagi za a kunandala ga qa shi sino dan
o‘ kazilgan:
• Tengsiz ipak qu i (Lyman ia dispa ).
• Ba g o‘ o chi qu la (To icidae).
• Qa ag‘ay dend olimusi (Dend olimus spp.).
Bunday hasha o la ga qa shi s e illangan samesla yoki xemos e ilyan la bilan ishlo
be ilgan e kak zo la i a qa iladi. Ula u g‘ochi bilan ju lashganida ep oduk i ja ayon
sama asiz bo‘ladi, na ijada yangi a lod paydo bo‘lmaydi. Bu populya siya dinamikasini
pasay i adi.
S e iliza siya usulla i a a’si i. Gamma nu la i o qali s e iliza siya. Nipling o‘z
aj ibala ida gamma nu la i o qali pashshala ni s e illash i gan. Ammo keyinchalik
xemos e ilyan la dan oydalanish endensiyasi paydo bo‘ldi. Bu moddala a zon a
oydalanishda qulay bo‘lib, za a kunandala ning ep oduk i uzilmala iga a’si e ib,
ula ni bepush qiladi. Bunda dozalash aniq hisoblangan bo‘lishi lozim, aks holda
hasha o la jismoniy jiha dan aolligini yo‘qo ishi mumkin. Xemos e ilyan la bilan
s e iliza siya. Fos amid, TEF, MeTEF kabi kimyo iy moddala hasha o la ning ep oduk i
o ganla iga a’si e ib, ula ni bepush qiladi. Bu usul a zon, exnik jiha dan qulay a ka a
miqyosda qo‘llash mumkin. 1-jad al
Xemos e ilyan u la i a a’si i
P epa a nomi
Ta’si mexanizmi
Fos amid
Rep oduk i o ganla ni ja oha lash
TEF
Spe mogenez a uxum shakllanishini o‘x a ish
MeTEF
Nasl qoldi ish qobiliya ini susay i ish
SIT usulini qo‘llashning amaliy bosqichla (o‘ mon za a kunandala i uchun):
S e iliza siya – Gamma nu la i yoki xemos e ilyan la bilan o‘g‘ i me’yo ida
s e illash i iladi.
1. Za a kunanda u ini aniqlash a baholash. SIT aqa muayyan biologiyaga ega
u la uchun sama ali hisoblanadi. Shuning uchun, ushbu bosqichda:
• Hasha o u i (masalan, Lyman ia dispa – engsiz ipak qu i) aniqlanadi;
• Uning hayo da i, ko‘payish ezligi a ma sumiy i ojlanishi o‘ ganiladi;
• Hasha o ning populya siyasi a a qalishi moni o ing qilinadi.
2. Hasha o la ni labo a o iya yoki maxsus inkuba sion ma kazla da
ko‘pay i ish.
• Labo a o iya yoki maxsus inkuba sion ma kazla da keng miqyosda e kak
hasha o la (samesla )ni ko‘pay i ish;
• Ko‘pay i ish da omida ula ni gene ik jiha dan yoki kimyo iy usulla bilan
s e illash i ish oson bo‘lgan u la anlanadi.
3. S e iliza siya ja ayonining 2 a asosiy usul ma jud:
25
NEW INNOVATIONS IN NATIONAL EDUCATION
9-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM
a) Fizik usul (gamma nu la )
• E kak hasha o la ga gamma yoki en gen nu la i a’si e iladi (ix iyo iy
dozala da);
• Ushbu nu la x omosomala ni shikas lab, ula ni bepush qiladi.
b) Kimyo iy usul (xemos e ilyan la )
• Masalan, Fos amid, TEF, MeTEF a boshqala ;
• Hasha o la bu moddala ni ozuqa o qali qabul qiladi yoki anasiga yubo iladi;
• Bu usul kam oq in a uzilmani alab qiladi.
S e illangan hasha o la ni a qa ish usulla i:
Samolyo , d on, e olyo yoki qo‘lda a qa ish usulla i o qali amalga oshi iladi.
2-jad al
Gamma nu la i a xemos e ilyan la o qali s e iliza siya bo‘yicha ilmiy na ijala
ahlili
Taj iba joyi
Za a kunanda
Uslub
Na ija
Kanada
Lyman ia dispa
Gamma nu la i o qali
s e iliza siya
70–90% populya siya
kamayishi kuza ilgan
Rossiya (Sibi )
Dend olimus
sibi icus
Xemos e ilyan
(Fos amid)
U g‘ochila da uxumla
puch, a lod yo‘q
AQSh – O egon
To icidae
Fe omon + SIT
95% gacha sama ado lik
Moni o ing qilish a ibi. A lodla ning o‘zga ishi, uxumla ning puchligi a
yangi a lod chiqish ko‘ sa kichla i baholanadi. Ushbu na ijala gene ik usulla
za a kunandala ni ekologik xa siz a uzoq mudda li nazo a qilishda sama ali yechim
ekanini asdiqlaydi. 3-jad al
Gene ik usulla ning a zallikla a kamchilikla i
A zallikla
Kamchilikla i
Insek i sidla ga nisba an ekologik xa siz.
Yuqo i moliya iy xa aja .
Bioeko izimga minimal a’si .
Logis ika a in a uzilma alabla i.
Tu la ga moslash i ilgan, mo‘ljallangan a’si .
Ay im u la da sama ado lik pas bo‘lishi mumkin.
Uzoq mudda li populya siya nazo a i.
Xulosa. Za a kunandala ga qa shi ku ashda ag o exnik a insek i sidla bilan bi qa o da,
gene ik a biologik usulla dan oydalanish bugungi kunda ekologik ba qa o likni a’minlash
hamda uzoq mudda li sama aga e ishish nuq ai naza idan alohida ahamiya kasb e moqda.
Jumladan, s e il insek la usuli (SIT) a xemos e ilyan la o qali amalga oshi iladigan bio izik
a biokimyo iy s e iliza siya exnologiyala i o‘ mon a qishloq xo‘jaligi za a kunandala ini
sama ali himoya qilish osi asi si a ida ilmiy a amaliyo da o‘zining yuqo i sama ado ligini
namoyon e moqda. Gene ik usulla ning a zallikla i quyidagila dan ibo a : aqa ma’lum
za a kunanda u la iga a’si ko‘ sa adi; A o -muhi ga beza a : insek i sidla ga nisba an
ekologik xa siz; Uzoq mudda li sama a: populya siyaning abiiy iklanishini cheklaydi;
In eg a siya imkoni: boshqa biologik osi ala bilan bi galikda qo‘llanilishi mumkin. Shu bilan
bi ga, ushbu usulla ning o‘liq sama a be ishi uchun bi qa o omilla inoba ga olinishi sha :
Za a kunanda u la ining biologiyasi a ekologiyasi; Ula ning a qalishi a ma sumiy
i ojlanishi; Texnologik in a uzilma a moliya iy esu sla ma judligi; ekologik sha oi a
bio senozdagi mu ozana i.
26
NEW INNOVATIONS IN NATIONAL EDUCATION
9-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM
Ushbu jiha la ni hisobga olgan holda, gene ik s e iliza siya usulla i, xususan SIT a
xemos e ilyan la dan oydalanish - zamona iy o‘ mon xo‘jaligida za a kunandala ga qa shi
ku ashishning is iqbolli, ekologik jiha dan xa siz a ilmiy asoslangan yo‘nalishi si a ida
a siya e iladi. Mazku usulla ni amaliyo da keng jo iy e ish uchun ilmiy adqiqo la , pilo
loyihala a mahalliy sha oi la ga moslash i ilgan das u la ishlab chiqilishi, shuningdek,
malakali kad la ayyo lash muhim ahamiya ga ega.
Adabiyo la o‘yxa i:
1. Иванов А.П., Смирнов К.В. & Петрова Н.Н. (2020). Применение
хемостерилянтов против Dend olimus sibi icus в условиях Сибири. Защита
растений, 12, - С.22–27.
2. Bushland, R. C., Lindquis , D. A., & Knipling, E. F. (1955). E adica ion o
sc ewwo ms h ough elease o s e ilized males. Science, 122(3160), 287–288.
h ps://doi.o g/10.1126/science.122.3160.287
3. Johnson, T. & Mille , D. (2021). In eg a ed use o phe omone aps and SIT agains
lea olle pes s in O egon. Pes Managemen Science, 77(5), - P.1012–1019.
4. Klassen W. & Cu is C.F. (2005). His o y o he s e ile insec echnique. In V.A.
Dyck, J. Hend ichs & A.S. Robinson (Eds.), S e ile insec echnique: P inciples
and p ac ice in a ea-wide in eg a ed pes managemen (pp. 3–36). Sp inge .
h ps://doi.o g/10.1007/1-4020-4051-21
5. Knipling, E.F. (1955). Possibili ies o insec con ol o e adica ion h ough he use
o sexually s e ile males. Jou nal o Economic En omology, 48(4), 459–462.
h ps://doi.o g/10.1093/jee/48.4.459
6. Simmons, G.S., e al. (2010). Imp o ed quali y managemen o enhance he
e icacy o he s e ile insec echnique o lepidop e an pes s. Jou nal o Applied
En omology, 134(3), 261–273. h ps://doi.o g/10.1111/j.1439-0418.2009.01432.x.
7. Smi h, J., Robe s, L. & Lee A. (2018). Gamma adia ion as a con ol me hod o
Lyman ia dispa popula ions in Canada. Jou nal o Pes Science, 91(3), - P.455–
462.
8. V eysen, M.J.B., Robinson A.S., & Hend ichs J. (2007). A ea-wide con ol o
insec pes s: F om esea ch o ield implemen a ion. Sp inge .
h ps://doi.o g/10.1007/978-1-4020-6059-5.
