9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
O‘ZBEKISTONDA IQTIDORLI TALABALAR BILAN ISHLASH JARAYONIGA
FINLYANDIYA TA’LIMI TAJRIBASINI TADBIQ ETISH IMKONIYATLARI
Mualli : Sa a o a Muhabba Alijano na 1
A iliya siya: Xalqa o No dik Uni e si e i 2 -ku s magis an i 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17331000
ANNOTATSIYA
Mazku maqolada O‘zbekis onda iq ido li alabala bilan ishlash ja ayoniga Finlyandiya
a’limi aj ibasini a biq e ish imkoniya la i keng qam o da ahlil qilinadi. Tadqiqo da iq ido li
alabala bilan ishlashning ma jud hola i, ula ni qo‘llab-qu a lashning me odik a ashkiliy
asosla i o‘ ganildi hamda xalqa o aj ibadan sama ali oydalanish yo‘lla i ko‘ sa ib o‘ ildi.
Finlyandiya a’lim izimi, a alo, shaxsga yo‘nal i ilgan yondashu i, ijodko lik a mus aqil
ik lashni ag‘ba lan i ishi, a’lim ja ayonida o‘qu chining qiziqish a eh iyojla ini inoba ga
olishi bilan aj alib u adi. Ushbu yondashu la ni O‘zbekis on sha oi ida qo‘llash o qali iq ido li
yoshla ni i ojlan i ish sama ado ligini oshi ish mumkinligi asoslab be ilgan. Tadqiqo da,
shuningdek, inno a sion exnologiyala , zamona iy pedagogik me odla a hamko likka
yo‘nal i ilgan a’lim amaliyo ining us u o jiha la i ko‘ sa ildi. Na ijala O‘zbekis onda iq ido li
alabala ni qo‘llab-qu a lashning yanada sama ali mexanizmla ini ishlab chiqishda ilmiy-
amaliy asos bo‘lib xizma qiladi.
Kali so‘zla : Iq ido li alabala , pedagogik exnologiyala , Finlyandiya a’limi, inno a sion
me odla , a’lim sama ado ligi, shaxsga yo‘nal i ilgan yondashu .
KIRISH
Ki ishHozi gi globallashu sha oi ida ha bi da la ning a aqqiyo i ko‘p jiha dan
in ellek ual salohiya ga ega bo‘lgan yosh a lodni shakllan i ish a qo‘llab-qu a lash
da ajasi bilan belgilanadi. Ayniqsa, iq ido li alabala a’lim izimida alohida o‘ in
u adi, chunki ula jamiya ning ilmiy- exnika iy, madaniy a inno a sion
i ojlanishida muhim kuch hisoblanadi. Shu bois, iq ido li yoshla bilan ishlash
masalasi O‘zbekis onda da la siyosa ining us u o yo‘nalishla idan bi i si a ida e’ i o
e ilgan bo‘lib, a’lim izimini mode niza siya qilish, ilg‘o pedagogik exnologiyala ni
a biq e ish hamda xalqa o aj ibani o‘ ganish doimiy a ishda dolza b azi a si a ida
ko‘ ilmoqda.
So‘nggi yilla da O‘zbekis onda iq ido li alabala uchun maxsus mak abla ,
akademik li seyla , oliy a’lim muassasala ida alohida das u la jo iy e ilayo gani, u li
g an a s ipendiyala o qali ag‘ba lan i ish izimi kengayib bo ayo gani
kuza ilmoqda. Bi oq, ma jud imkoniya la bilan bi qa o da, iq ido li yoshla ning
salohiya ini o‘liq o‘yobga chiqa ishda bi qa o muammola ham ma jud: me odik
a’mino ning ye a li emasligi, inno a sion a’lim exnologiyala idan oydalanish
da ajasining pas ligi, o‘qu ja ayonida shaxsga yo‘nal i ilgan yondashu ning
ye a licha i ojlanmaganligi shula jumlasidandi . Xalqa o aj iba, xususan
Finlyandiya a’lim izimi, ushbu muammola ga sama ali yechim opishda muhim
ahamiya ga ega. Finlyandiya a’limi dunyo miqyosida o‘zining yuqo i sama ado ligi,
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
o‘qu chila ga indi idual yondashu i, ijodko lik a mus aqil ik lashni i ojlan i ishga
qa a ilgan me odla i bilan an olingan. Bu aj ibani O‘zbekis on sha oi iga
moslash i ish o qali iq ido li alabala bilan ishlash sama ado ligini oshi ish, ula ning
ilmiy a kasbiy salohiya ini yanada i ojlan i ish uchun keng imkoniya la ya a ilishi
mumkin. Mazku maqola aynan shu masalaga bag‘ishlanib, Finlyandiya a’lim
izimining ilg‘o jiha la i asosida O‘zbekis onda iq ido li alabala bilan ishlash
exnologiyala ini akomillash i ish imkoniya la ini ahlil qilishni maqsad qilgan.
Tadqiqo da xalqa o a milliy aj ibala qiyosiy o‘ ganilib, shaxsga yo‘nal i ilgan
yondashu , inno a sion pedagogik me odla a aqamli exnologiyala ning a’lim
ja ayonidagi oli chuqu ahlil qilinadi. Na ijada iq ido li alabala salohiya ini o‘liq
o‘yobga chiqa ishga xizma qilu chi amaliy a siyala ishlab chiqish ejalash i ilgan.
Iq ido li alabala bilan ishlash masalasi a’lim izimining eng mu akkab a
mas’uliya li yo‘nalishla idan bi i hisoblanadi. Chunki bunday yoshla ning in ellek ual,
ijodiy a ij imoiy salohiya ini o‘liq ochib be ish da la ning kelajakdagi
aqoba ba doshligi a ba qa o i ojlanishi bilan chamba chas bog‘liqdi . Shu
nuq ayi naza dan, a’limda indi idual yondashu , ijodiy muhi ya a ish, zamona iy
pedagogik a aqamli exnologiyala ni qo‘llash kabi omilla iq ido li yoshla ni qo‘llab-
qu a lash ja ayonida hal qilu chi ahamiya kasb e adi. Finlyandiya a’lim izimining
o‘ziga xosligi ham aynan mana shu jiha la bilan bog‘liqdi . Bu mamlaka da a’lim
ja ayoni aqoba emas, balki hamko lik a o‘za o qo‘llab-qu a lash amoyiliga
asoslanadi. O‘qu chila shaxsiy qiziqishla i, qobiliya la i a eh iyojla iga ko‘ a
i ojlanishi uchun keng imkoniya la ga ega bo‘ladila . Finlyandiya aj ibasi shuni
ko‘ sa adiki, iq ido li yoshla ni a biyalashda aqa gina maxsus das u la emas, balki
umumiy a’lim izimining shaxsga yo‘nal i ilganligi ham muhim o‘ in u adi.
O‘zbekis on uchun mazku aj iba alohida ahamiya ga ega. Chunki mamlaka imizda
ham iq ido li yoshla ni qo‘llab-qu a lash da la siyosa ining us u o yo‘nalishla idan
bi i si a ida belgilangan. Xususan, P eziden ashabbusi bilan iq ido li yoshla uchun
u li g an la , s ipendiyala , maxsus mak abla a oliy a’lim muassasala ida alohida
das u la yo‘lga qo‘yilgan. Shu bilan bi ga, a’lim ja ayonini ilg‘o xo ijiy aj ibala bilan
boyi ish, xalqa o hamko likni i ojlan i ish ham dolza b azi a si a ida ko‘ ilmoqda.
Shunday qilib, Finlyandiya a’limi aj ibasini O‘zbekis on sha oi iga moslash i ish
o qali iq ido li alabala bilan ishlash sama ado ligini oshi ish, ula ning qobiliya la ini
o‘yobga chiqa ish a jamiya a aqqiyo iga hissa qo‘shu chi ye uk kad la ni
ayyo lash imkoniya i yanada kengayadi. Ushbu maqola ana shu masalala ning
ilmiy-naza iy asosla ini yo i ishga qa a ilgan.
METODOLOGIYA
Ushbu adqiqo da O‘zbekis onda iq ido li alabala bilan ishlash ja ayonini
akomillash i ish maqsadida Finlyandiya a’lim izimi aj ibasini o‘ ganish a
moslash i ish me odologiyasi qo‘llanildi. Tadqiqo ja ayonida bi inchi na ba da,
naza iy manbala ahlili amalga oshi ilib, Finlyandiya a’lim izimining asosiy
amoyilla i, iq ido li o‘qu chila bilan ishlash shakl a usulla i, shuningdek,
O‘zbekis on a’lim izimidagi ma jud yondashu la qiyosiy o‘ ganildi. Me odologik
yondashu si a ida qiyosiy-pedagogik ahlil, diagnos ik es la , so‘ o nomala a
in e yula kabi empi ik usulla qo‘llanildi. Tadqiqo doi asida iq ido li alabala ,
ula ning o a-onala i, o‘qi u chila a a’lim muassasala i ahba la i ik la i yig‘ildi a
ahlil qilindi. Bu ja ayon o qali Finlyandiya a’lim izimida qo‘llaniladigan
exnologiyala ning O‘zbekis on sha oi iga qanchalik mos kelishi aniqlash imkoniya i
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
ya a ildi. Me odologiyada, shuningdek, amaliy aj iba-sino ishla i ham o‘ kazildi.
Bunda iq ido li alabala uchun maxsus da s mashg‘ulo la i, ijodiy opshi iqla , loyiha
asosidagi a’lim a aqamli pla o mala yo damida mus aqil a’lim olish imkoniya la i
sinab ko‘ ildi. Ula ning sama ado ligi na ijala asosida o‘lchandi a aqqoslandi.
Shuningdek, me odologik asos si a ida xalqa o s anda la ga ayangan holda a’lim
ja ayonini indi iduallash i ish, o‘qu chila ning mus aqil ik lash qobiliya ini
i ojlan i ish, k ea i yondashu ni shakllan i ish a ij imoiy loyihala da aol ish i okini
a’minlashga alohida e’ ibo qa a ildi. Mazku me odologiya na aqa ilmiy xulosala
chiqa ish, balki amaliy a siyala ishlab chiqishga ham xizma qildi.
TAHLILLAR
O‘zbekis on a’lim izimida iq ido li alabala bilan ishlash ja ayonini ahlil qilish
shuni ko‘ sa diki, hozi gi da da ula ning salohiya ini o‘yobga chiqa ish uchun u li
das u la , o‘ga akla a ilmiy loyihala yo‘lga qo‘yilgan bo‘lsa-da, ushbu aoliya da
izimlilik ye a li da ajada shakllanmagan. Amaliyo da ko‘p oq an’ana iy
yondashu la ga ayaniladi, bu esa iq ido li alabala ning mus aqil ik lash, k ea i
yondashu a inno a sion g‘oyala ishlab chiqish qobiliya la ini o‘liq namoyon
e ishiga o‘sqinlik qilmoqda. Shu bois, ilg‘o xo ijiy aj ibala ni, xususan Finlyandiya
a’lim izimini o‘ ganish a amaliyo ga jo iy e ish dolza b ahamiya kasb e adi.
Finlyandiya a’lim izimining ahlili shuni ko‘ sa adiki, bu mamlaka da iq ido li
o‘qu chila bilan ishlashda indi idual yondashu , o‘qu chila ning qiziqishi a
eh iyojla iga moslash i ilgan das u la asosiy o‘ inni egallaydi. Shuningdek,
alabala ning ijodko ligi, mus aqil qa o qabul qilish qobiliya ini i ojlan i ish,
loyihalash aoliya i a jamoa iy ishla o qali ula ning salohiya ini ochishga alohida
e’ ibo qa a iladi. Bu ja ayonni qo‘llab-qu a lashda zamona iy exnologiyala ,
aqamli a’lim pla o mala i a in e ak i me odla dan keng oydalaniladi. Qiyosiy
ahlilla shuni angla adiki, O‘zbekis onda Finlyandiya aj ibasining ko‘plab jiha la ini
a biq e ish imkoniya la i ma jud. Jumladan, iq ido li alabala uchun maxsus
das u la ishlab chiqish, o‘qi u chila ning malakasini oshi ish, ula ni k ea i
me odikaga o‘ ga ish a a’lim ja ayonida zamona iy exnologiyala dan sama ali
oydalanish muhimdi . Bu ja ayon na aqa a’lim si a ini oshi ishga, balki
alabala ning global miqyosda aqoba ba dosh bo‘lishini a’minlashga xizma qiladi.
Shuningdek, ahlilla shuni ko‘ sa adiki, iq ido li alabala ni aniqlash a ula ni qo‘llab-
qu a lashda ij imoiy hamko lik ham ka a ahamiya kasb e adi. Finlyandiya a’lim
izimida da la , oilala a a’lim muassasala i o‘ asidagi uz iy hamko lik kuchli yo‘lga
qo‘yilgan bo‘lib, bu yondashu O‘zbekis on uchun ham sama ali aj iba bo‘lishi
mumkin. Shu a zda, ma jud aj ibala ni o‘zlash i ish o qali mamlaka imizda iq ido li
yoshla ning in ellek ual a ijodiy salohiya ini o‘liq o‘yobga chiqa ish mumkin bo‘ladi.
1-jad al. O‘zbekis onda a Finlyandiyada iq ido li alabala bilan ishlash
aj ibala ining qiyosiy ahlili.
Ko‘ sa kichla
O‘zbekis on aj ibasi
Finlyandiya aj ibasi
Iq ido ni
aniqlash usulla i
Asosan akademik
baholash asosida
Akademik, ijodiy, ij imoiy a shaxsiy qobiliya la ni
qam ab olu chi kompleks yondashu
Ta’lim ja ayoni
Ko‘p oq an’ana iy
yondashu
Di e ensial a indi idual a’lim das u la i asosida
O‘qi u chi oli
Bilim be u chi
si a ida ko‘p oq aol
Yo‘lboshchi a mo i a o si a ida
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Ta’lim
exnologiyala i
An’ana iy a qisman
aqamli osi ala
Inno a sion a aqamli pla o mala keng
qo‘llaniladi
O a-ona
hamko ligi
Nisba an sus
Kuchli a doimiy hamko lik ma jud
Iq ido li
alabala ni
qo‘llab-
qu a lash
To‘ga akla ,
olimpiadala ,
qo‘shimcha
mashg‘ulo la
Shaxsiy das u la , loyiha ishla i, k ea i opshi iqla
Ushbu jad aldan ko‘ inib u ibdiki, Finlyandiya a’lim izimi iq ido li alabala
bilan ishlashda indi idual yondashu , k ea i lik a zamona iy exnologiyala dan
oydalanishga asoslanadi. O‘zbekis on aj ibasida esa ko‘p oq an’ana iy usulla us un,
ammo xo ijiy ilg‘o aj ibala ni a biq e ish o qali sama ado likni oshi ish imkoniya i
ma jud.
NATIJALAR
Tadqiqo ja ayonida o‘ kazilgan kuza ishla , so‘ o nomala a qiyosiy ahlilla
shuni ko‘ sa diki, O‘zbekis on a’lim izimida iq ido li alabala bilan ishlashda
muayyan yu uqla ma jud bo‘lsa-da, ula ye a li da ajada sama ali emas. Amaliyo da
iq ido li yoshla ni aniqlash ko‘pincha akademik ko‘ sa kichla asosida amalga
oshi iladi, bi oq ula ning ijodiy, kommunika i a inno a sion qobiliya la ini
aniqlashga ye a li e’ ibo qa a ilmaydi. Bu esa alabala ning o‘liq salohiya ini ochib
be ishga o‘sqinlik qilmoqda. Finlyandiya a’lim izimi misolida o‘ ganilgan aj ibala
shuni ko‘ sa diki, iq ido li alabala bilan ishlashda indi idual yondashu a
di e ensial das u la yuqo i sama ado lik be adi. Tadqiqo doi asida O‘zbekis on
a’lim muassasala ida aj iba-sino si a ida jo iy e ilgan inno a sion me odla – loyiha
asosida o‘qi ish, ijodiy opshi iqla , mus aqil izlanish a aqamli pla o mala dan
oydalanish – alabala qiziqishi a aolligini sezila li da ajada oshi gan. Na ijala shuni
ko‘ sa adiki, bunday yondashu la ula ning mus aqil ik lash qobiliya ini, ijodiy
salohiya ini a jamoa iy ishlash ko‘nikmala ini i ojlan i ishda muhim ahamiya kasb
e adi. Olingan na ijala ga ko‘ a, iq ido li alabala ni qo‘llab-qu a lashda
o‘qi u chila ning malakasi muhim omil hisoblanadi. Finlyandiya aj ibasi asosida
ishlab chiqilgan me odik qo‘llanmala a ening mashg‘ulo la i o‘qi u chila
aoliya ida sezila li ijobiy o‘zga ishla ga olib kelgan. Bu esa o‘z na ba ida a’lim
ja ayonining sama ado ligini oshi gan a iq ido li alabala ni a biyalashda yangi
yondashu la ni shakllan i ish imkonini be gan. Na ijala ning yana bi muhim jiha i
shundaki, ij imoiy hamko lik – ya’ni oila, mak ab a da la o‘ asidagi uz iy hamko lik
– iq ido li yoshla ni i ojlan i ishda ka a ol o‘ynaydi. Tadqiqo da omida o a-onala ,
o‘qi u chila a alabala o‘ asidagi muloqo mus ahkamlanganida, o‘qu chila ning
bilim olish mo i a siyasi a mu a aqiya ko‘ sa kichla i ancha yuqo i bo‘lgani
kuza ildi. Umuman olganda, adqiqo na ijala i O‘zbekis on a’lim izimida
Finlyandiya aj ibasidan sama ali oydalanish o qali iq ido li alabala bilan
ishlashning si a ini sezila li da ajada yaxshilash mumkinligini ko‘ sa di. Bu yondashu
mamlaka imizda aqoba ba dosh, in ellek ual a ijodko yoshla ni ye ish i ishga
xizma qiladi.
2-jad al. Iq ido li alabala bilan ishlashda inno a sion me odla ning
sama ado ligi.
13
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Inno a sion me odla
Sama ado lik da ajasi
(%)
Talabala ik i
(%)
O‘qi u chila ik i
(%)
Loyiha asosida a’lim
85
88
82
K ea i opshi iqla
80
83
79
Raqamli pla o mala o qali
a’lim
78
81
76
Mus aqil izlanish a ijodiy
aoliya
82
85
80
Jamoa iy ishla a
muhokamala
77
80
75
Jad aldan ko‘ inib u ibdiki, loyiha asosida a’lim, mus aqil izlanish a ijodiy
aoliya iq ido li alabala ni i ojlan i ishda eng sama ali me odla si a ida e’ i o
e ilgan. O‘qu chila bu me odla ni o‘z ijodko ligi a mus aqil ik lash qobiliya ini
i ojlan i u chi eng muhim osi a deb baholagan.
XULOSA
Yuqo idagi ahlil a na ijala shuni ko‘ sa adiki, O‘zbekis on a’lim izimida
iq ido li alabala bilan ishlash ja ayonini yanada akomillash i ish uchun Finlyandiya
aj ibasidan oydalanish muhim ahamiya ga ega. Finlyandiya a’limi iq ido ni
aniqlash a i ojlan i ishda indi idual yondashu , k ea i lik, aqamli exnologiyala
hamda kuchli ij imoiy hamko likka ayangan holda sama ali izimni shakllan i gan.
Bu yondashu O‘zbekis on sha oi ida ham a biq e ilishi mumkin bo‘lib, iq ido li
yoshla ning ilmiy-ijodiy salohiya ini o‘yobga chiqa ish, ula ni global mehna
bozo ida aqoba ba dosh kad si a ida shakllan i ish imkoniya ini ya a adi.
Shuningdek, adqiqo ja ayonida aniqlanishicha, iq ido li alabala bilan sama ali
ishlashda o‘qi u chila ning malakasini oshi ish, yangi pedagogik me odla ni keng
jo iy e ish a oila-mak ab hamko ligini mus ahkamlash hal qilu chi omil hisoblanadi.
Inno a sion a’lim exnologiyala ini keng qo‘llash, loyihalash aoliya ini i ojlan i ish
a shaxsiylash i ilgan a’lim das u la ini ishlab chiqish o qali bu ja ayonning
sama ado ligini sezila li da ajada oshi ish mumkin. Umuman olganda, Finlyandiya
aj ibasini o‘ ganish a amaliyo ga a biq e ish o qali O‘zbekis onda iq ido li alabala
bilan ishlashning si a jiha idan yangi bosqichga ko‘ a ilishi, a’lim izimida ba qa o
inno a sion i ojlanish a’minlanishi hamda jamiya uchun yuqo i in ellek ual
salohiya ga ega kad la ye ish i ilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ka imo , I.A. Yuksak ma’na iya – yengilmas kuch. – Toshken : Ma’na iya ,
2008.
2. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2019-yil 29-ap eldagi PQ–4306-
sonli Qa o i “Iq ido li yoshla ni qo‘llab-qu a lash a ula ning ilmiy-ijodiy
salohiya ini i ojlan i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”.
3. Jalolo , J. Pedagogik exnologiyala a a’lim si a ini oshi ish. – Toshken :
Fan a exnologiya, 2017.
4. Salmi, J. The Challenge o Es ablishing Wo ld-Class Uni e si ies. –
Washing on, DC: Wo ld Bank, 2009.
5. Sahlbe g, P. Finnish Lessons: Wha Can he Wo ld Lea n om Educa ional
Change in Finland? – New Yo k: Teache s College P ess, 2011.
6. OECD. Educa ion Policy Ou look: Finland. – Pa is: OECD Publishing, 2020.
14
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
7. Mahkamo a, M. “Iq ido li o‘qu chila bilan ishlashning zamona iy
me odla i.” // Ta’lim a inno a siyala ju nali. – Toshken , 2021, №2.
8. Nu iddino , R. Ta’lim izimida inno a sion yondashu la . – Toshken :
O‘qi u chi, 2019.
9. Eu opean Commission. Key Da a on Educa ion in Eu ope. – B ussels, 2020.
10. UNESCO. Educa ion o Sus ainable De elopmen Goals: Lea ning
Objec i es. – Pa is: UNESCO Publishing, 2017.
