Ok ab , 2025-Yil
83
TILNING JAMIYATDAGI O‘RNI, DAVLAT TILI SIFATIDAGI NUFUZINI
YORITUVCHI ILMIY-PUBLITSISTIK MAQOLASI
Ham oqulo a Mah uza
Buxo o da la pedagogika ins i u i
Tilla akul e i O‘zbek ili a adabiyo i yo'nalishi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17331150
Anno a siya. Ushbu maqolada ilning jamiya hayo idagi o‘ ni,milliy ong a madaniya ni
shakllan i ishdagi ahamiya i hamda da la ili si a idagi nu uzi ahlil qilinadi. Shuningdek,
O‘zbekis on Respublikasida da la ilining huquqiy maqomi, uni i ojlan i ish bo asida amalga
oshi ilayo gan isloho la hamda yosh a lodda il madaniya ini oshi ish masalala iga alohida
e’ ibo qa a ilgan. Maqola ilning jamiya a aqqiyo idagi beqiyos o‘ nini ochib be ish hamda uni
a doqlash za u ligini a g‘ib e ishga qa a ilgan.
Kali so‘zla : il, jamiya , da la ili, milliy o‘zlik, madaniya , isloho la , il madaniya i, nu uz.
Аннотация. В данной статье анализируется роль языка в жизни общества, его
значение в формировании национального сознания и культуры, а также его влияние как
государственного языка. Также особое внимание уделено правовому статусу
государственного языка в Республике Узбекистан, реформам, реализуемым в его развитии,
вопросам повышения языковой культуры молодого поколения. Цель статьи – раскрыть ни с
чем не сравнимое место языка в развитии общества и пропагандировать необходимость его
уважать.
Ключевые слова: язык, общество, государственный язык, национальная
идентичность, культура, реформы, языковая культура, престиж.
Abs ac . This a icle analyzes he ole o he language in he li e o he socie y, i s
impo ance in he o ma ion o na ional consciousness and cul u e, and i s in luence as a s a e
language.
Also, special a en ion is paid o he legal s a us o he s a e language in he Republic o
Uzbekis an, he e o ms being implemen ed in i s de elopmen , and he issues o imp o ing he
language cul u e o he young gene a ion. The a icle is aimed a e ealing he incompa able
place o language in he de elopmen o socie y and p omo ing he need o hono i .
Key wo ds: language, socie y, s a e language, na ional iden i y, cul u e, e o ms, language
cul u e, in luence.
Til — bu insoniya madaniya ining eng muhim ayanchi, milla ning o‘zligini belgilo chi a
jamiya ni bi lash i u chi asosiy omildi . Ha bi xalqning a ixi,madaniya i, u -oda i a a akku i,
a alo, uning ilida mujassam bo‘ladi. Shuning uchun ham ilning jamiya hayo idagi o‘ ni a
da la ili si a idagi nu uzi masalasi ha doim dolza b hisoblanadi.
Til — ij imoiy hodisa.U jamiya da aloqa osi asi, ik almashish, bilim uza ish a
ma‘na iya ni shakllan i ish osi asi si a ida xizma qiladi. Til yo damida insonla bi - bi la i bilan
muloqo qiladi, o‘z ik ini i odalaydi a kelajak a lodga bilim hamda aj iba ye kazadi.
Shuningdek, il jamiya ning ij imoiy hayo ini a ibga solu chi, milliy ongni
shakllan i u chi a bi lash i u chi kuch si a ida namoyon bo'ladi. O‘zbek jamiya ida ham ilning
ahamiya i beqiyos.
Ok ab , 2025-Yil
84
U xalqimizning as la da omida shakllangan qad iya la i, a ixiy xo i asi a madaniy
me osining ko‘zgusidi .
Til o qali milla o‘z o' mishini eslaydi, bugunini anglaydi a kelajagini qu adi. Tilning
da la ili maqomini olishi — Bu milla mus aqilligining muhim belgisi.
O'zbekis on Respublikasida o‘zbek iliga da la ili maqomi be ilishi xalqimizning a ixiy
o zusi o'yobga chiqqanini dalilidi . Da la ili — Bu mamlaka da asmiy ish yu i ish, a‘lim,
hujja la a boshqa u izimida asosiy aloqa osi asi bo'lib xizma qilu chi il demakdi .
Bugungi kunda da la ilining nu uzini oshi ish, uning qo'llanish doi asini kengay i ish a
yoshla o asida il madaniya ini yuksal i ish bo‘yicha ko‘plab isloho la amalga oshi ilmoqda.
P eziden imiz ashabbusi bilan " O‘zbek ilining da la ili si a idagi nu uzini oshi ish
konsepsiyasi" qabul qilinib, il siyosa ini akomillash i ish yo'lida muhim qadamla ashlanmoqda.
Til aqa aloqa osi asi emas, balki ma'na iya ning o‘lcho idi . Shu bois ha bi uqa o,
ayniqsa yosh a lod o‘z ona ilini e‘zozlash, uni o‘g‘ i a boy i odala bilan qo‘llashga mas‘uldi .
Til madaniya ini oshi ish — bu na aqa g amma ik o‘g‘ ilik, balki so‘z o qali milliy
qad iya a hu ma ni namoyon e ishdi .Ij imoiy a moqla a omma iy axbo o osi ala ida oza,
a on a adabiy ilda so‘zlashish imlo iy me‘yo'lla ga ioya qilish da la ilning nu uzini yanada
mus ahkamlaydi. Til — milla yu agi, jamiya hayo ining aj almas qismidi . Da la ili esa
mamlaka mus aqilligi a bi lik amzidi . Ha bi uqa o o‘z ona ilini qad lasa, uni se sa a o‘g‘ i
qo‘llasa, bu na aqa ilning balki bu un milla ning yuksalishiga xizma qiladi.
Bugungi kunda dunyoda 142 a il oilasiga mansub besh mingdan o iq il ma jud. Achina lisi
shundaki, ha oyda ula ning ikki asi yo‘qolmoqda. Shuku ki, o‘zbek ili o‘z o' niga ega. Hozi gi
kunda ye yuzida 50 milliondan o iq kishining ona ili o‘zbek ilidi . Ona ili bo‘lmagan xalqning
joniga ham bo‘lmaydi. Shuning uchun o‘zbek ilining ma qei O'zbekis on Respublikasi
Kons i u siyasining 4- moddasida belgilab qo'yilgan. Bi oq bu moddani yozib de o ga osib qo‘yish
yoki na ba dagi adbi bozlikda eslab u ish bu – il haqida qayg'u ish degani emas. Tilni jon kabi
yu akda olib yu ish, jon kabi eh iyo qilish a oyoq os i bo‘lishidan as ay bilish lozim.
Shunday ekan, o‘zbek ilining nu uzini oshi ish, uni i ojlan i ish a yoshla ongida ona
iliga hu ma uhini shakllan i ish – ha bi imizning muqaddas bu chimizdi . Mashhu ilshunos A.
G‘ulomo a‘kidlaganidek, " Til – jamiya ko‘zgusi, xalqning o‘ mishi a kelajagini bog’lo chi
osi adi ." Da haqiqa , ha bi milla ning o‘ziga xoslik belgisi, milliy g'u u i a bi ligi uning ilida
mujassamdi . O'zbekis on jamiya ida o‘zbek ili xalqning milliy o‘zligini i odalo chi, mus aqil
da la amzla i qa o ida u adigan eng muhim omil si a ida e' i o e iladi.
Tilning da la ili maqomini olishi — da la ning siyosiy a madaniy mus aqilligini
belgilo chi omilla dandi . 1989- yil 21- ok yab da " O‘zbekis on Respublikasining Da la ili
o‘g‘ isida"gi Qonun qabul qilinishi o‘zbek ilining a ixiy yu ug'idi . Ushbu hujja ilning asmiy
maqomini mus ahkamlab, uni mamlaka boshqa u i, a‘lim, an a madaniya sohala ida asosiy
aloqa osi asi si a ida mus ahkamlaydi. 24 moddadan ibo a bu qonunning yangi ah i i 1995-
yilning 21- dekab da qabul qilindi. 2004-yil 3-dekab da esa mazku qonunga egishli o‘zga i ishla
ki i ildi. Mana bu yil mazku qonunning qabul qilinganligiga ham oppa- osa 36 yil o‘ldi. " Milliy
iklanish" demok a ik pa iyasi Ma kaziy kengashi aisi Alishe Qodi o " Xalq so‘zi" gaze asida
e'lon qilingan " Ona ilimiz — qad imiz, sha‘nimiz i odasi" nomli maqolasida kuyinchaklik bilan
qayd e ganidek, "Keyingi yilla da ona ilimiz i oji yo‘lidagi muammola ko'paymoqda.
Ok ab , 2025-Yil
85
Qaysi milla o‘z iliga munosaba ini o‘zga i sa, ilidan uzoqlashsa, bunday milla la yo‘q
bo‘lib ke ishi mumkinligi haqida a ixdan is agancha misolla kel i ish mumkin”, degan so‘zla ini,
shuningdek, “Da la ili haqida”gi qonunning baja ilmayo ganligidan eng ko‘p ijdoni
qiynalayo ganla o asida p o esso Qozoqboy Yo‘ldoshe ning OAVdagi chiqishla ini alohida
a’kidlamoqchiman (“Til o qali singadigan ma’na iya a o‘zlikdan uzoqlashyapmiz” “Ma’ i a ”.
2024-yil17-may). Biz 3000 yillik da la chilik a ixiga ega xalqmiz. Bi oq “Da la ili haqida”gi bu
qonun qabul qilingandan be i o adan o‘ gan 36 yil ichida o‘zbek ilini qonunchilik a AKT iliga
aylan i a olmadik. Chunki mazku qonun pux a ishlanmagan a amalda hech kimga hech qanday
majbu iya yuklamaydi. Shuning uchun ha kim xohlaganicha ish u moqda.
Ikkinchidan, qonunda ij o mexanizmi ko‘zda u ilmagan, shuning uchun ham u
baja ilmaydi. Oddiy misol. Qonunning 20-moddasida nimala deyilganligiga e’ ibo be aylik:
“La hala , e’lonla , na xnomala a boshqa ko‘ gazmali hamda og‘zaki axbo o ma nla i
da la ilida asmiylash i iladi a e’lon qilinadi hamda boshqa illa da a jimasi be ilishi mumkin”.
Qonunda belgilangan bu qoida hech bo‘lmaganda shu qonunni qabul qilgan a asdiqlagan
Oliy Majlis pala ala i, ij oga mas’ul Vazi la Mahkamasi, qonunla ning espublika hududida aniq
a bi xilda baja ilishi us idan nazo a olib bo ishga mas’ul Bosh p oku a u a joylashgan Toshken
shah ida baja ilishi a’minlanmadi. Qayoqqa qa asang che illa ida yozilgan la hala ga ko‘zing
ushadi. Shunday pay la i kulishingni ham, yig‘lashingni ham bilmay qolasan kishi. Bunga
milla imizga xos illa la dan bi i – o‘zining qad iya iga nopisandlik bilan qa ash, boshqala ning
hayo a zidan andoza olishga ishqibozlik, be a qlik, loqaydlik kasalligini hali ham uza a
olmaganligimiz asosiy sababdi . Bu xas alikni uza a oladigan milliy g‘u u imiz esa o‘ a sus . Milliy
g‘u u ning yuqo i bo‘lishiga umid qilib yashash esa bolala cha soddalik, shuningdek, aq ni
behudaga sa lash bo‘la di. Buning oldini olish uchun “Da la ili haqida”gi qonunga jiddiy
o‘zga i ish a qo‘shimchala ki i ish lozim.
Bolala imizning che illa ini o‘ ganishiga hech kim qa shi emas. Bi oq mashhu jadid,
qa ag‘on qu boni Is’hoqxon Ib a ay ganidek, “Bizning yoshla a al o‘z ona ilini ko‘zla iga
o‘ iyo qilib, eh i om ko‘ sa sinla ".Qonunimizdagi yana bi qusu bu – da la ido ala iga is algan
ilda mu ojaa qilishga uxsa e ilganligidi . O‘zbek ili da la ili ekan, da la o ganla iga mu ojaa
ili o‘zbek ili bo‘lishi sha . Ana shundagina o‘zbek iliga eh iyoj oshadi, binoba in, O‘zbekis on
uqa ola i bo‘lgan boshqa milla akilla ini o‘zbek ilini yaxshi oq o‘ ganishga undagan bo‘la di.
O‘zbek ilining kelajagi, a alo, o‘zimizga – biz o‘zbekla ga bog‘liq. Tilimizning qanchalik
ulug‘ il ekanligini bobokalonimiz Mi Alishe Na oiy o‘zining “Xamsa” asa i bilan 5 ya im as
oldin isbo e ganligiga a ix gu oh.
Xulosa o' nida shuni ay ish joizki, il — milla ning ma judligini, jamiya ning ba qa o ligini
a’minlo chi eng muhim omildi . O‘zbek ilining da la ili si a idagi nu uzini oshi ish, uni
hayo ning ba cha jabhala ida o‘liq jo iy e ish ha bi uqa oning bu chidi . Tilni e’zozlash, uni
as ab-a aylash a i ojlan i ish o qali biz milla imizning kelajagini mus ahkamlaymiz. Shu bois il
siyosa ida ilmiy asoslangan yondashu , yoshla o asida ona iliga hu ma ni oshi ish a adabiy
me’yo la ni a g‘ib e ish masalala i dolza b bo‘lib qola e adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Sha ipo a, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI VA BOSHQA JANRLAR
MUNOSABATI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44).
Ok ab , 2025-Yil
86
2. Sha ipo a, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA IFODA ETILGAN
MAROSIMLARDA ARXAIK EPOS XUSUSIYATLARI TALQINI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44).
3. Sha ipo a, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIMDA INNOVATSION FAOLIYATNI
TASHKIL ETISH FUNKSIYALARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz), 44(44).
4. Sha ipo a, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING
ARXAIK-BAIIY XUSUSIYATLARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz), 44(44).
5. Sha ipo a, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIMDA INNOVATSION FAOLIYATNI
TASHKIL ETISH FUNKSIYALARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz), 44(44).
6. SHARIPOVA, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONINI O’ZBEK VARIANTLARI
ORASIDAGI MAROSIMLARNING BADIIY TALQINI. Jou nal o Resea ch and
Inno a ion, 1(10), 45-52.
7. Baxshilloye na, S. M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA SUNNAT TO ‘YI
MAROSIMINING BADIIY TALQINI. Научный Фокус, 1(2), 1091-1095.
8. Baxshilloye na, S. M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONINI O ‘RGANISH
BOSQICHLARI, METODLARI HAMDA KUYLASH ETOSI. Научный Фокус, 1(2),
1096-1100.
9. Sha ipo a, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA ETNIK MADANIY
TA’LIM VA UNING TARIXIY ILDIZLARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz), 35(35).
10. Sha ipo a, M. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA IFODALI
NUTQNING IJTIMOIY-PEDAGOGIK FUNKSIYALARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 32(32).
11. Sha ipo a, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH TO’YI URF-ODATLARI
TASVIRI VA TALQINI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 30(30).
12. Sha ipo a, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH TO’YI URF-ODATLARI
TASVIRI VA TALQINI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 30(30).
13. Sha ipo a, M. (2020). O'qu chi yoshla a biyasida o'lmas an'ana a ma osimla ning
ahamiya i. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1).
14. Sha ipo a, M. B., & Nozi o a, M. J. Q. (2021). O’ZBEK XALQ DOSTONLARINI
O’QITISHDA KOMPYUTER IMKONIYATLARI. Scien i ic p og ess, 2(7), 1102-1108.
15. Sha ipo a, M. B., & Fa mono a, G. S. Q. (2021). NIKOHDAN SO’NG ADO
ETILADIGAN URF-ODATLAR TASVIRI (“ALPOMISH” DOSTONI
MISOLIDA). Scien i ic p og ess, 2(7), 1125-1129.
16. Sha ipo a, M. B. (2021). XALQ DOSTONLARIDA SOVCHILIK MAROSIMI BADIIY
IFODASI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA). Scien i ic p og ess, 2(7), 1120-1124.
17. Sha ipo a, M. B., & Mi zaye a, X. N. (2021). XALQIMIZ MADANIYATINING
HAYOTBAXSH SARCHASHMASI. Scien i ic p og ess, 2(7), 1135-1138.
18. Шарипова, М. Б., & Неьматова, Ш. Н. (2020). Формирование эстетической культуры
воспитанников дошкольных образовательных учреждений. Вестник магистратуры,
(3-3 (102)), 113-114.
19. Sha ipo a, M. (2020). Qah amonlik eposi-milliy madaniya imizning nodi xazinasi ("
Alpomish" dos oni misolida). ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1).
20. MA’NAVIY, Y. A. R. V., & O’RNI, D. B. Q. E. DOI: 10.53885/edin es. 2021.17. 14.046
Sha ipo a Maxbuba Baxshilloye na BuxDU. Mak abgacha a’lim.
21. Sha ipo a, M. B., & Shoki o a, N. Z. Q. (2021). «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
Ok ab , 2025-Yil
87
BARKAMOL ASAR. Scien i ic p og ess, 2(7), 1145-1148.
22. Sha ipo a, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В
ЭПОСЕ «АЛПОМИШ». ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1).
23. Шарипова, М. Б., & Хусаинова, З. Х. ВЕСТНИК НАУКИ И
ОБРАЗОВАНИЯ. ВЕСТНИК НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ Учредители: Олимп, 106-
108.
24. Sha ipo a, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING
QADIMIYLIGI VA AN’ANAVIYLIGI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz), 46(46).
25. Sha ipo a, M. (2024). His o ical-Vi al Bases o Epos And Ri ual Exp ession (In The
Example o he Epic “Alpomish”). ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz), 46(46).
26. Sha ipo a, M. B., & G’a u o a, A. A. (2024). METHODOLOGY OF STAGING IN THE
DEVELOPMENT OF CHILDREN'S SPEECH IN THE PRESCHOOL EDUCATION
SYSTEM. THE ROLE OF SCIENCE AND INNOVATION IN THE MODERN
WORLD, 3(1), 21-29.
27. Sha ipo a, M. (2023). O ‘ZBEK FOLKLORSHUNOSLIGIDA ALPOMISHSHUNOSLIK
TA’LIMOTI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44).
