Ok ab , 2025-Yil
92
BOSHLANG’ICH SINF O'QITUVCHILIK FAOLIYATIDA PEDAGOGIK
NIZOLARNING KELIB CHIQISH SABABLARI VA OLDINI OLISH OMILLARI
Baza o a Shi in Desya o na
Inspi ing in e na ional school boshlangʻich sin oʻqi u chisi.
Ang en Shaha .
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17331249
Anno a siya. Mazku maqolada boshlang’ich a’lim ja ayonida o’qi u chi aoliya ida
pedagogik nizola ni kelib chiqish sababla i a oldini olish omilla i haqida ik -mulohazala
yu i ilgan.
Kali so’zla : Ta’lim izimi, pedagogik nizo, boshlang’ich a’lim, o’qi u chi, odob-axloq,
“Mahbub – ul – qulub”.
Pedagogik ja ayondagi aloqala izimida o’qi u chi bilan o’qu chi o’ asidagi
muomala – munosaba la ka a o’ in egallaydi. Muallim pedagogik ja ayonda asosiy igu a,
ye akchi kishidi . Unga yosh a lodni o’qi ish a a biyalash azi asi yukla ilgan. O’qi u chi
pedagogik ishda idoyilik ko’ sa ib, muallimlik bu chini yuksak da ajada baja ib, bolala ga
bilim be ib, ula qalbiga halollik, go’zallik, haqiqa , odob – axloq nu ini singdi a
olganlikla i, xushmuomalada bo’lganlikla i uchun bunday ob o’ a hu ma ga e ishganla .
A suski, hamma muallimla haqida ham shunday deb bo’lmaydi. O’zining qo’pol
muomalasi bilan bolaning ko’nglini o’qishdan so i ib, dilini o’ insiz anji adiganla ham
uch ab u adi. Pedagogik amaliyo , badiiy adabiyo da bunga misol bo’ladigan dalilla ko’p.
Bundayla yoshla a biyasiga, ula ning axloqiga salbiy a‘si e adila . Ta biya iy ishla ga
uza ish qiyin bo’lgan da ajada ziyon ye kazadila . Na ijada o’qi u chi bilan o’qu chi, alaba
o’ asida nizo ug’ila boshlaydi.
1
Ba kamol ijodko shaxsni shakllan i ishga, a biyalashga doi axloqiy no mala
pedagogik e ikada i odalangan. Ta biyalanu chiga ijobiy a‘si o’ kazish sha la idan bi i
bo’lgan ishonch unga nisba an qo’yilayo gan alabla ning bi ligidi . Bu qonuniya pedagogik
amaliyo da ko’p ma a sino dan o’ gan a o’zini oqlagan. Muallimla , alabala bilan
o’ kazilgan suhba na ijala i shundan dalola be adiki, mak abda xushmuomila o’qi u chila
bilan bi qa o da bolala ga juda – behudaga do’q o’ ib, baqi ib muomila qiladigan
o’qi u chila ham uch aydi. Bunday muomala jamiya da qabul qilingan umuminsoniy a milliy
axloqiy no mala ga o’g’ i kelmaydi. Bunday o’qi u chila bolala o asida ob o’ o i a
olmaydila .
Pedagogik ja ayon, a biya ja ayoni, odamla ning abia i shu da ajada mu akkabki,
muallim ba‘zan is asa – is amasa ko’pollik qilishga «majbu » bo’ladi, o’qu chi muallimning
o’ inli alabla ini baja mayo gan pay la ida u o’zini u a olmay qoladi. Muallim o’z
alabla ini, ha o ko’pchilik hola ini ham, bolaga yaxshilik qilayapman deb hisoblaydi, chunki
bu ishni bolaga bilim be ish, uni o’g’ i yo’lga solish, yaxshi odam qilib a biyalash uchun
qilayo ganligiga ishonadi.
1
Хоliqо А. Pеdаgоgik mаhо а (da slik). -T., 2011.
Ok ab , 2025-Yil
93
Sa‘diy She‘ oziyning «Gulis on» (Toshken , 1968) asa ining «Ta biya a‘si i bayoni»
bobidagi hikoya la i, Alishe Na oiyning «Mahbub – ul – qulub» asa idagi «Muda isla
o’g’ isida», «Mak abdo la o’g’ isida»gi maqolala ida bildi ilgan mulohazala bu ik imizga
hamohangdi .
2
Bunday hola la ko’pincha, a biyasi qiyin bola bilan muomala – munosaba la ja ayonida
sodi bo’ladi. Shuni ham unu maslik lozimki, bunday bola oda da, nosog’lom oiladan chiqadi.
Bola oiladagi yomon muhi ning qu boni bo’lishi ham mumkin. Taj ibali pedagogla
a biyasi qiyin bola bilan ishlash, muomala qilish mu akkabligini, shu bilan bi ga ula
insoniy meh ga zo , xushmuomalaga, e‘ ibo ga muh oj ekanligini, bundayla ga nisba an
ba doshli, sab – oqa li, kechi imli bo’lish za u ligini ham a‘kidlaydila . Jismoniy ja oha
olgan bolani o’qi u chi jazolamasligini hamma biladi. Jismoniy a biya muallimi oyogi
ja oha langan boladan yugu ish musobaqasida qa nashishni alab e maydi. Bola ba‘zan qalbi,
uhi ja oxa langan holda mak abga kelishi mumkin. Ta‘lim ja ayonida buni hamma o’qi u chila
ham e‘ ibo ga oladimi? Bola ja ob be ishni xohlamayap i, da s ayyo lashni is amagan deb
hisoblab, hamma o’qu chila ga bi xil alab qo’yish, bi xil muomala qilish holla i ko’plab
uch aydi. Ba‘zan boladan ha o u baja a olmaydigan ishla ham alab e iladi.
Muallimning bi o asodi iy xa i – ha aka na ijasida o’qu chila da u haqida sodi
bo’lgan ik ham a‘lim – a biya ja ayoniga salbiy a‘si e ishi, muallimning ishini
mu akkablash i ishi mumkin. Oda da, bunday ziddiya la uzoq da om e adi».
3
Na ijada
o’qi u chi bilan o’qu chi o asida nizola chiqadi. O’qu chi o’qi u chidan no ozi holda, undan
uzoqlashib yu adi. Ay im holla da muallimni himoya qilaman deb, ka ala boladan kechi im
so’ ashni alab e adila , holbuki bu nizoga o’qi u chining no o’g’ i xa i – ha aka i sabab
bo’lgan. Bunday aq da bolaning qad – qimma i hisobga olinmaydi.
Ay im holla da bolaga mas‘uliya li ishla ni opshi adila , bola esa bunday pay la da
ka ala opshi igini baja may qo’yadi, o’zining mus aqilligini cheklashla ini yoq i maydi,
ka ala ning alabla iga ko’pincha salbiy munosaba da bo’ladi. O a – onala esa o’gil yoki
qizla ining ulg’ayib qolganligini sezmagan, ula ni hali ham «yosh bola» deb hisoblaydigan
oilala da o’smi bilan ka ala o’ asida ez – ez nizola , o’qnashu la bo’lib u adi. A alo,
bolaning xulqiga doimiy e‘ ibo be ish, uning xulqiga qa ’iy, uzluksiz ahba lik qilish,
shuningdek, bula ning hammasini shunday amalga oshi ish ke akki, bola mayda - chuyda
ishla ida ham ka ala ning doimiy asiyligini sezmasin. Ayniqsa, o’smi yoshida ula ning
hayo idagi yangi ma qela i bilan hisoblashadigan, ula ni «kichkina» deb hisoblamaydigan,
alabchan, lekin adola li o’qi u chila ni hu ma qiladila .
Ka a yoshli bolala uchun qiziqishla ining u li – umanligi xa ak e ilidi . Ula ning bu
qiziqishla i o’g’ i a biyalansa, ula usmi ning qobiliya la i a maylla ining i ojlanishiga
jiddiy a‘si ko’ sa ishi mumkin. O’qi u chining o’qu chi – alabala bilan ish yoki shaxsiy ish
yuzasidan ay im aq la da kelishmo chilikla i bo’lib u adi. O’qu chi a o dagila ning ung
be gan bahosiga nisba an anqidiy qa aydi. Uning kay iya idagi anjish a ikkilanishning sababi
ham ana shunda.
2
Ib agimo .X., Yoldoshe U. a boshqala Pеdаgоgik psixologiya (o‘qu qo‘llanma). -T., 2007.
3
Malla Ochilo . Muallim qalb me‘mo i. Toshken , «O’qi u chi». 2001 yil. 56 – 57 be la .
Ok ab , 2025-Yil
94
Tasodi iy mu a aqiya yoki ka ala ning maq ab qo’yishi bolaning o’ziga o iqcha
baho be ishiga, o’ziga haddan ashqa i ishonu chanlikka, maq anchoqlikka olib keladi. Ha o,
aq incha asodi iy mu a aqqiya sizlik bolada o’z kuchiga ishonmaslikni o’ygo ishi, ikkilanish,
qo’ qoqlik, ju ‘a sizlik a uya chanlik hissini oshi ib yubo ishi mumkin. Shuning uchun
o’qi u chi a a biyachila ning bolala bilan bo’ladigan munosaba i alohida nazoka ni alab
e adi. O’smi lik yoshida zai , mus aqil emas, kichkina deb nom chiqa ishdan qo’ qish xa i
kuchayadi.
Muomaladagi dangallik, alabchanlik, hu ma sizlik o’qu chiga yosh bolala ga bo’lganday
muomalada bo’lish, ula yaxshi ushunaman deb hisoblagan masalala bo’yicha o’zla ining
mus aqil ik la ini ay ish huquqini mensimaslik, ula ning yuqo i na ijala ga e ishishidagi
kuch a imkoniya la iga shubxalanish kabi hodisala , oda da no ozilik yoki aniq
i odalangan boshqa bi salbiy eaksiyala , hodisala ni hosil qiladi.
Ay im o’qi u chila hayo ida sodi bo’ladigan aniq ha ola uch ab u adi. O’qi u chila
(yosh o’qi u chila naza da u ilayap i) bi xil o’qu chila ni (o’zlash i ayo gan) doim maq aydila ,
boshqala ni (o’zlash i mayo gan) hamisha koyiydila . Buning us iga o’zlash i mayo ganla ga,
oda da, o’zlash i gan sin doshla iga nisba an ez– ez a qa iq anbex be adila , solish i adila ,
aqqoslaydila , ha o kam o’zlash i adigan o’qu chila ni ja ob be ishga ham kam akli
qiladila .
Mana bunday aziya da o’qu chila bi – bi la iga nisba an qa am bo’lib qoladila ,
o’qi u chiga nisba an no ozilik kay iya i paydo bo’ladi. Kam o’zlash i gan o’qu chiga
«yomon» baho qo’yadi, buning us iga bi necha ko’ngilbuza achchiq, is ehzoli so’zla ham
ay iladi. Bunday hola juda ko’p o’qi u chila hayo ida uch aydi a bu xa oni o’qu chi
um bod kechi maydi. Nizola ning kelib chiqish sababla i gu uhdagi ha bi shaxsning e’l
a o idagi ha i-ha aka la ida, shaxs mansub bo’lgan milla , xalq hudud xususiya la ida namayon
bo’ladi.
Pedagogik nizola ning kelib chiqish sababla ini bilish a ula ning oldini olish pedagogik
madaniya ni i ojlan i adi. Pedagogik nizola ni yuzaga kel i maslik uchun nizola ni,
muammola ni oldini olishda o’qi u chi pedagogik qobiliya i a maho a i muhim ol o’ynaydi,
o’qi u chilik ishida mu a aqiya ga e ishish uchun ha bi muallim pedagogik maho a ni
egallashla i za u . Pedagogik aoliya ning sama ali bo’lishi uchun o’qi u chida qobiliya ning
quyidagi u la i ma jud bo’lmog’i lozim:
Bilish qobiliya i. O’qi u chi o’z mu axassisligini kuchli bilishi, o’z ani sohasida
kash iyo la ni hamisha kuza ib bo ishi ke ak.
Tushun i a olish qobiliya i - o’qu ma e ialini o’qu chila ga ushuna li qilib ye kazib be a
olish muammoli, nizoli ma zula ni hayo iy misolla asosida ushun i ib be a olish:
Kuza u chanlik qobiliya i – o’qu chining a biyalanu chi ichki dunyosiga ki a olishi,
o’qu chi shaxsini a uning aq inchalik uhiy hola la ini yaxshi ushinish bilish bilan bog’liq
bo’lgan kuza u chanlikka ham e’ ibo ini qa a ish.
4
Ta’lim ja ayonida o’qi u chi nizola ni yuzaga kel i masligi uchun o’qu chini yosh a
indi idual xususiya la iga ham e’ ibo be ish lozim.
4
Kа imо а.V. “Mus аqil ik lаsh” mе оdik qo‘llаnmа. -T.: - 2000 y.
Ok ab , 2025-Yil
95
Ha bi gu uh alabala ini xa ak e i, emp amen iga qa ab munosaba ga ki ishsa, o’qi u chi
a o’qu chila o’ asida nizola yuzaga kelmaydi.
To’qnashu qa ama-qa shilikla mo i i. To’qnashu qa ama-qa shilik nizola gu uhla da,
jamoala da ujudga keladi. Shaxsning jamiya dagi o’ ni o’zini qanday u ishi egallangan ma qeyi
hech sababsiz o’z-o’zidan o’y be maydi. Faoliya ni amalga oshishi a shaxs xulq-a o ini
ushun i ish uchun mo i ushunchasiga o’x alamiz. Mo i aniq oq ushuncha bo’lib, u shaxsdagi
u yoki bu xulq-a o ga nisba an u gan moyillik, hozi likni ushun i ib be u chi sababni naza da
u adi. To’qnashu qa ama-qa shgilik mo i iga misol. Mashhu nemis olimi Ku Le an mo i la
muammosi o’qnashu qa ama qa shilikla asosidaligi qo’yidagicha e’ i o e adi. Masalan, exnika
oliygohida “ma e ialla ning qa shiligi” nomli ku s bo bo’lib, shu ku sni o’zlash i ish a undan
sino dan o’ ish ko’pchilikka osonlicha uy be maydi. Hali ku s boshlanmmasdanoq, yosh
alabala da shu ku s a uning alabala iga nisba an shunday uzulma shakllanadiki,alba a, bu ku s
qiyin uni olib bo u chi o’qi u chi o’ a alabchan,qa iqqo’l a hakozo degan. Bunday o i mana
necha a lod alabala boshidan chiqayo gan hola endi aniq bi shaxs ning da s ja ayoni
boshlangandan keiyngi ha aka la i aniq bi mo i la bilan izohlanadi a i ishqoq alaba uchun bu
an ham boshqa anla qa o i inimsiz izlanishi, o’z aq ida da sla ni ayyo lashni alab qilsa,
boshqasi uchun dangasa oq alaba uchun bu da sdan qiyin da s yo’q. Ta’lim- a biya ja ayonidagi
majbu iylik O’zbekis on Respublikasida a’limni qo’yidagi u la i majbu iy amalga oshi iladi:
mak abgacha a’lim bola shaxsnini sog’lom a ye uk, mak abda o’qishga ayyo langan a zda
shakllan i ish maqsadini ko’zlaydi. Umumiy o’ a a’lim bosqichla i qo’yidagicha boshlang’ich
a’lim (1-6 sin la ); umumiy o’ a a’lim (1-6-sin la ). Boshlang’ich a’lim umumiy o’ a a’lim
olish uchun za u bo’lgan saboqla ni bilim ko’nikmala asosla ini akomillash i ishga qa a ilgan.
Umumiy o’ a a’lim bilimla ining za u hamjiha likni be adi. Mus aqil ik lash,
akomillashgan qobiliya i a amaliy a biya ko’nikmala ini i ojlan i gan. Nizoning ijobiy a
salbiy omonla i. Pedagogika nizola ini salbiy omonla i o’qu chila bilimining baholashda jiddiy
ha ola da yana bi i u ish gu uhla ga sub’ek i yondashishidi . Bu o’qu chi omonidan ayni bi
ja ob uchun ayni bi ish uchun u li o’qu chila ni baholashda a o u la da aks ea di. Bunday
aziya ga e’ ibo qiling. Doskada pas o’zlash i adigan o’qu chi ja ob be moqda, ishonchsiz,
o’ insiz gapi moqda. Bunday hola da o’qi u chining munosaba i qanday bo’ladi ? U o’qu chi
gapini sha a bo’lib, unga “ikki” qo’yadi a joyiga o’ qazadi: “Sen” hech qachon odam
bo’lmaysan, “Senga o’ ga sa ham be oyda ekan deb izza qiladi. Endi boshqa aziya ni ko’ aylik.
Doska olidida yaxshi o’zlash i u chi kishi bugun da sga ayyo emas, ishonchsiz holda
ja ob be ayap i o’qi u chi uni ancha suyaydi. Bu aziya la da nizoni salbiy omonla ini yaqqol
ko’zda ashlanadi.
Nizoning ijobiy omonla i pedagog a’lim ja ayonida aqliy hujum me odikala idan
oydalanadi. Aqliy hujum me odikasida muomoli aziya li sa olla gu uhga ashlanadi, muammoli
ma zu yuzasidan ha bi alaba o’z ik la ini bildi adi. Nizola , moja ola o’qnashu qa ama-
qa shilikla u ayli alabala ik la i yanada kengayib bo ada.
5
Maqsadga e ishishga bi galikda in ilish. Ta’lim sohasida biz maqsadga e ishimiz. Uchun
alba a bi galikda in ilishimiz lozimdi .
5
Оchilо Mаllа. Muаllim qаlb mе`mо i. – T., 2000.
Ok ab , 2025-Yil
96
Ta’limni ashkil e u chi xodimla bu pedagogla di , shunday ekan, a’limni sama ali
amalga oshishida kimla bilan bi galikda ishlashimiz o’ inli? Ma’lumki, pedagogik kasbda
maqsadga e ishish uchun o’q u chining aqa bilimdon bo’lishi, u yoki bu anini chuqu
bilishining ye a li emas. O’qi u chi a biya hamdi . U bolala ning yosh a uhiy xususiya la ini
e’ ibo iga olib, bi o anni qay da ajada, qanday usulla bilan o’ ganishni ham, bolala ni qanday
a biyali me odikasini ham, inson shaxsning shakllanishi qonunniya la ini ham bilishi za u .
Jamiya imiz keng qam o chi bo’lib, u ye da u li xil xa ak e dagi shaxsla ni uch a ishimiz
mumkin. Shaxsla a o nizola , alba a, aoliya u la ida namayon bo’ladi. Masalan, gu uh misolida
ko’ amiz. Tasa u qiling, bi gu uhda iq ido li alan li shaxsla imiz bo . Ula ha bi mazmuni
yaxshi o’zlash i ib mus aqil ik la ini bildi a oladila , ik doi ala i keng bo’lganligi sababli u
shaxsla o’ asida o’qnashu , moja o, kelishmo chilik, nizola yuzaga keladi. Ha bi gu uh
a’zosi o’z ik ini o’g’ iligini isbo lay oladila , bunday hola la da nizoni boshqa ish o’qi u chi
omonidan ba a a e iladi. Ha bi sohada shaxsla o’ asida nizola ni ko’ ishimiz mumkin.
Shaxsla o’z us idan ishlasa, ik ini isbo lay oladimi, ula nizola ning yechimini ham opadila .
Muloqo pedagogik nizola ning yechish a boshqa ish usulidi . Muloqo dagi nizo shaklla i
u lichadi . Masalan yuzma-yuz yoki exnik osi ala ( ele on, eleg a a shunga o’hshash
osi ala ) bilan amalga oshi iliadi. Oilada nizo muloqo ay im a’zola i o’ asida bo’lishi mumkin.
O’za o munosaba la ga ki ishilganda nizoni yuzaga kel i maslikning asosiy omili o’za o il
opishish, bi -bi ini ushunishdi . Bu ja ayonning mu akkabligi, ke ak bo’lsa, o’za o il opishishi
bi -bi ini ushuna olish lozim.
6
O’qi u chi hayo ga endigina ki ib kelayo gan, ba kamol shaxs si a ida shakllanayo gan
insonla - yosh bolala bilan muloqo da bo’ladi. O’qi u chining bi o asodi iy xa i-ha aka i
na ijasida o’qu chila da u haqda sodi bo’lgan ik ham a’lim- a biya ja ayoniga salbiy a’si
e ishi, o’qi u chining ishini mu akkablash i ishi mumkin. Oda da, bunday nizola uzoq da om
e adi a o’qi u chi oydasiga hal e iladi. O’qi u chi ob o’sini saqlayman deb, ka ala ba’zan
o’qu chining qad -qimma ini e ga u adila , o’qu chidan kechi im su ashni alab e adila ,
aholanki bu nizoga o’qi u chining no o’g’ i xa i-ha aka i sabab bo’lgan.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Хоliqо А. Pеdаgоgik mаhо а (da slik). -Tashken ., 2011.
2. Аzizхodjае а N.N. Pеdаgоgik exnologiya a pеdаgоgik mаhо а (o‘qu qo‘llanma) . –
Tashken ., 2006.
3. Ib agimo .X., Yoldoshe U. a boshqala Pеdаgоgik psixologiya (o‘qu qo‘llanma). -
Tashken ., 2007.
4. Оchilо Mаllа. Muаllim qаlb mе`mо i. – Tashken ., 2000.
5. Pi muhаmmеdо а.M. Pеdаgоgik mаhо а аsоslа i.-Tashken .: 2001.
6. Kа imо а.V. “Mus аqil ik lаsh” mе оdik qo‘llаnmа. -Tashken .: - 2000 y.
6
Аzizхodjае а N.N. Pеdаgоgik exnologiya a pеdаgоgik mаhо а (o‘qu qo‘llanma) . –T., 2006.
